80/08/20
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 141-142)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 141-142)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
«و من غیّاه فقد غایاه» [1] [2]
«غیّاه» با «غایاه» هر دو از یک ماده هستند، منتها صیغهشان فرق میکند. «غیّاه» یعنی «جعل له غایة»، «جعله ذا غایة»؛ ولی «غایاه» از باب مفاعله است، طرفینی است؛ یعنی خودش و خدا را در دو حد و دو غایت متقابل قرار داده است.
هر کس که خدا را ذا نهایة و ذا غایة قرار بدهد، در واقع خودش را و خدا را در دو حد قرار داده است؛ یعنی یک مقداری از وجود را برای خدا گذاشته، یک مقداری را برای خودش گذاشته است. یعنی او را نامتناهی نکرده تا وجود خودش را کلا وجود قرار بدهد، بلکه خودش را هم چیزی به حساب آورده که خدا را در یک حد قرار داده و خودش را در حد دیگر قرار داده است. چون خودش هم از موجودات است دیگر؛ اگر از موجودات است، بخشی از وجود را گرفته، بخش دیگر را برای خدا گذاشته، اگرچه بخش بزرگ را برای خدا گذاشته است، ولی بالاخره خودش را هم در حدی قرار داده، خدا را هم در حدی، و خدا را از بینهایت بودن و نامحدود بودن درآورده است.
از اینجا نتیجه گرفته میشود که اگر کسی برای خدا حد قائل بشود، خدا را دارای دو حد قرار داده است، به یک حد اکتفا نکرده است؛ چون اگر چیزی از یک طرف محدود شد، قهراً از طرف دیگر هم محدود میشود. این آقا میخواهد خدا را از طرف خودش محدود کند؛ یعنی بخشی از وجود را برای خودش میگذارد، بقیه مال خدا. خب این بخشی از وجود که مال خودش است، قسمتی از وجود خدا را محدود کرده است؛ آن قسمت دیگر نمیتواند تا نامحدود برود، آن قسمت هم باید محدود بشود. این قسمت که به توسط وجود او محدود شده است، باید آن قسمت دیگر را هم محدود کند. ممکن نیست که یک طرف محدود بشود، یک طرف دیگر نامحدود بماند. پس خدا اگر یک حد پیدا کرد، در واقع دو تا حد پیدا میکند؛ هر موجودی اینچنین است، اگر یک حد پیدا کرد، حد دوم را هم پیدا میکند. و به همین جهت گفتند اگر چیزی ازلی نبود، ابدی هم نیست؛ یعنی اگر شیء بخواهد نامتناهی باشد، باید از هر دو طرف نامتناهی باشد، از یک طرف متناهی بشود، طرف دیگر هم متناهی میشود.
پرسش: تعدیل زمانی است؟ حد زمانی منظور است؟
پاسخ: زمان نه، منظور اینجا وجود است.
پرسش: اگر محدود بشود یک طرف ندارد...؟
پاسخ: اگر محدود بشود از یک طرف، از طرف دیگر هم محدود میشود.
پرسش: طرف دیگرش چیست؟
پاسخ: بالاخره حالا شما وجود را هر جور فرض میکنید...
پرسش: از این ور بیاید، آن ورش هم...؟
پاسخ: ما مثلاً فرض کنید حالا از جهت زمان بگیرید، از جهت زمان بگیرید؛ از جهت زمان بگیرید، از جهت فرض کنید مسافت هم بگیرید، مسافت را حالا فرض کنید؛ یک مسافتی را میخواهید محدود کنید، از یک طرف محدود بشود، از یک طرف دیگر هم محدود میشود.
پرسش: اینها معنی دارد؛ زمان، مکان، اینها معنی دارد، برای وجود خدا، وجودش که محدود شد، دیگر یک طرف و دو طرف ندارد...؟
پاسخ: حالا آن هم روشن میشود، آن هم الان بیان میشود.
پرسش: از باب متضایفین فرمودید دیگر؟ نهایتش هست...؟
پاسخ: بله، اگر یک موجودی یک طرفش حد پیدا کند، طرف دیگرش هم محدود میشود، طرف دیگرش نمیتواند نامحدود باشد.
ایشان میفرماید این مطلب در موجودات مادی روشن است؛ در موجودات مادی روشن است، همانطور که الان ایشان سؤال کردند. یعنی اگر جایی که زمان هست، خب میتوانیم بگوییم به لحاظ زمان اگر اول دارد، آخر هم دارد؛ اگر آخر دارد، اول هم دارد. اگر در جایی شیء مکانی بود، خب از جهت مکان -یعنی مثلاً فرض کنید جسمی بود- اگر این طرفش او را محدود کرد، آن طرفش ممکن نیست نامحدود باشد؛ بالاخره یک جا آن طرفش هم ختم میشود. از این طرف اگر ختم شد، از آن طرف هم ختم میشود. در موجودات مادی ما میتوانیم بفهمیم که اگر یک طرف محدود شد، طرف دیگر هم محدود است؛ اما در موجودات مجرد چه؟
ایشان میگوید در موجودات مجرد با دو بیان ثابت میکنیم که اگر محدود شد، بالاخره از همه طرف محدود است. بیان اول این است که موجودات مجرد اگر علت العلل نباشد، مثلاً عقل باشد حتی که علت وسطیه است، این موجود به وسیله علت احاطه میشود؛ یعنی علت هم حدوثش را احاطه میکند، هم بقایش را احاطه میکند. یعنی در طرف شروع و در طرف ختم، او محاط است؛ یعنی کل این وجود محاط به وسیله علت است. هر طرفی برایش حساب کنید، نه دو طرف، هزار طرف هم برایش حساب کنید، همهاش محاط این علت است. پس اگر یک طرفش را محاط قرار دادید و او را محدود کردید، طرف دیگرش هم محاط میشود و محدود میشود، حتی در مجرد. این یک بیان.
بیان دیگری که ایشان برای اثبات مدعا میکند این است که اگر شیئی معلول بود، به عنوان اینکه فاعل دارد، اول دارد؛ چون فاعل دارد اول دارد. ولو ازلی باشد، ازلیِ بالغیر باشد، ولی بالاخره فاعل دارد؛ وقتی فاعل داشت، یک کسی قبل از او و در رتبه قبل از او وجود دارد که او فاعلش است، بنابراین او از جهت ابتدا منتهی میشود به آن فاعل. و غایت هم که دارد؛ غایتش هم همان فاعل است، چون در مجردات فاعل و غایت یکی است. غایتش هم همان فاعل است، پس این مجرد منتهی میشود به همان علت که ابتدا کرد از آن علت. بنابراین علت دو طرف این را احاطه کرده است: طرف اولش را و طرف آخرش را، یا حدوثش را و ختمش را. این بیان دوم ایشان است.
اگر چیزی معلول بود، ولو مجرد باشد، به بیان اول ایشان محاط به علت است؛ به بیان دوم، علت فاعلی علت غایی هم هست، اگر علت فاعلی در رتبه سابق بر او است و سابقِ او را نمیگذارد نامحدود باشد، هدف اوست و لاحق او هم نمیگذارد نامحدود باشد، از هر دو طرف او را میبندد. پس نتیجه گرفتیم که در مجردات و مادیات فرقی نمیکند؛ اگر چیزی از یک طرف محدود شد، از طرف دیگر هم محدود خواهد بود. بنابراین اگر برای خدا ما از یک طرف حد قائل بشویم، از هر دو طرف حد قائل شدیم؛ و اگر ما خودمان را در مقابل خدا اینچنین قرار بدهیم که ما در یک حدِ وجود، او در یک حدِ وجود، لازمهاش این است که ما قسمتی از وجود را برای خودمان قرار بدهیم، مابقی قسمت را -ولو اینکه زیاد هم باشد- برای خدا قرار بدهیم؛ آن وقت ما خدا را از یک طرف محدود کردیم و آن جایی است که خودمان را نشاندیم. از اینجا خدا محدود شده است؛ اگر این طرف محدود شد، آن طرف هم محدود میشود، حالا ما آن طرف محدود میشود به چه کاری نداریم، بالاخره ما یک طرف را محدود کردیم، با قانون ثابت کردیم که آن طرف هم محدود خواهد شد، حالا با چه محدود بشود کاری نداریم. پس اگر کسی برای خدا غایت قرار داد، «فقد غایاه»؛ یعنی خودش را با خدا در دو حد و دو غایت قرار داده است، او را در یک حد قرار داده خودش را در یک حد؛ یعنی برای خودش هم یک سهمی قائل شده است و او را به خاطر سهم خودش محدود کرده است، یعنی خدا را به خاطر سهم خودش محدود کرده است؛ از یک طرف محدود کرده است، اگر از یک طرف محدود کرده از طرف دیگر هم محدود میشود، از آن طرف دیگر هم محدود میشود. این خلاصه توضیحی است که ایشان در ذیل این قسمت از روایت میدهد.
«و من غیّاه فقد غایاه»، یعنی کسی که جعلَ خدا را ذا غایة با او مغایات کرده. «فقد غایاه» یعنی با او مغایات کرده. مغایات کردن یعنی هر یک خود را در غایتی قرار دادن. هر یک خود را در حدی قرار دادن. او با خدا اینچنین عملی کرده است. یعنی خدا را در غایتی و خودش را در غایتی. خدا را در حدی و خودش را در حدی قرار داده. یعنی سهمی برای خودش قائل شده است که آن سهم، خدا را محدود کرده است.
«المفاعلة على أصلها» یعنی «غایاه» در اینجا به همان معنای مفاعله معنا میشود چون میدانید که باب مفاعله گاهی معنای مفاعلهای دارد و گاهی معنای لازم دارد. اینجا ایشان میفرماید که مفاعله بر اصل خودش است یعنی همان معنای مفاعله را دارد. معنای لازم را ندارد. جزء استثناءها نیست. جزء همین اصل است که باید معنای مفاعله داشته باشد.
«أی من نسبه» معنای عبارت امام این است؛ «أی من نسبه الی غایته» این معنای «غیّاه» است. «من غیّاه» یعنی « من نسبه الی غایته»، «فقد غایاه» یعنی «فقد جعل نفسه فی حدٍ و الباری سبحانه فی حدٍ آخر»، که دوطرفی حد گذاشته است؛ خودش را در یک حد گذاشته، باری سبحانه را در حد دیگر گذاشته است. «فقد جعل نفسه فی حدٍ و الباری سبحانه فی حدٍ آخر».
چرا «جعل نفسه فی حدٍ»؟ «اذ هو من الموجودات»، چون خودش را از موجودات حساب کرده است؛ پس خودش را در یک حدی قرار داده، خدا را هم که یکی از موجودات حساب کرده، او را هم در یک حدی قرار داده است. من بخشی از وجود را گرفتم، مابقی بخشها را گذاشتم برای خدا؛ پس مقایاة کردم با خدا. مقایاة یعنی...
پرسش: مبارزه سر غایت؟
پاسخ: مبارزه سر غایت؛ با هم مبارزه کردیم، سر غایت و سرِ حد. یک حدی را برای خودم گرفتم، یک حدی را هم برای او گذاشتم.
خب، تا اینجا ایشان بیان کرد که برای خدا یک حد گذاشته است، ولی طبق قاعدهای که توضیح داد، میخواهد ثابت کند که خدا را از دو طرف محدود کرده است؛ اگر خدا را از یک طرف محدود کند، قهراً از دو طرف محدود کرده است. چون محدود کردن از یک طرف، مستلزم محدود کردن از طرف دیگر هم هست، به بیانی که عرض شد.
«فقد جعل الله تعالی ذا حدین». این «فقد» معلوم شد که فای تفریع آورد؛ اگر برای خدا یک حد گذاشته، پس در واقع خدا را «ذا حدین» قرار داده است، دوحدی کرده است او را، و این مشکل درست میکند.
چرا «ذا حدین» کرده است؟ این میخواهد اشاره کند به آن قاعدهای که عرض شد: «اذ وجود احد الحدین یستلزم وجود حدٍ الآخر» نوشته، خوب نیست؛ «اذ وجود احد الحدین یستلزم وجود الآخر»، یا «وجود حدٍ آخر» که نسخه هم دارد، نسخه «وجود حدٍ آخر» دارد؛ الف و لام خوب نیست.
«کما قلنا ان البدایة تستلزم تحقق النهایة» که این را ما قبلاً داشتیم، متکلمین هم به این مطلب معتقدند که اگر چیزی بدایت داشت، حتماً نهایت دارد و بالعکس اگر چیزی نهایت داشت حتماً بدایت دارد، که بین بدایت و نهایت تلازم قائلند؛ معتقدند که کسی که ازلی نبود، ابدی هم نخواهد بود، و کسی که ابدی نباشد، ازلی هم نخواهد بود.
آن وقت البته اینجا یک اشکال خیلی گردنکلفتی وارد میشود که ببینیم جوابش را میشود داد یا نه: معتقدند، همه معتقدند که نفوس انسانی ابدیاند، ولی در عین حال میگویند حادث است، ازلی نیست؛ این چطوری میشود حلش کرد؟
پرسش: عرفا حلش میکنند...؟ اعیان ثابته است ...
پاسخ: ملاصدرا هم حلش میکند، مشاء چه میکند؟ مشاء نمیتواند حل کند. ملاصدرا حل میکند، میگوید که نفوس ابدیِ بالغیرند، ازلیِ بالغیر هم هستند. ازلیاند منتها به وجود عقلی ازلیاند، که وجود عقلیشان در ازل بوده، به وجود جمعی همهشان موجود بودند، به وجود جمعیِ عقلی؛ بعد تنزل کردند، وجود جسمانی و بعد هم شدند روحانی، دوباره شدند عقلی. اینها از ازل بودند و تنزل کردند و تا ابد هم هستند. در ازل بودند بالغیر، تا ابد هم هستند بالغیر؛ که ابدیتشان بالغیر است، پس ازلیتشان هم بالغیر است. خب این را حل کرده است. خدا ابدیِ بالذات است، ازلیِ بالذات هم هست. هر طرف هر چه باشد آن طرف دیگر هم همانجور است؛ این طرف ازلیِ بالذات، آن طرف ابدیِ بالذات؛ این طرف ازلیِ بالغیر، آن طرف ابدیِ بالغیر. این را ملاصدرا درست کرده است، عرفا هم حالا به یک ترتیبی درست کردهاند. اما مشاء چه میگویند؟ مشاء این قاعده را قبول دارند، میشود هم قبول نداشته باشند؟ البته متکلمین قبول دارند، من مشاء را تفحص نکردم، شاید مشاء قبول نداشته باشند. مشاء میگویند نفس ابدی است، علیالخصوص نفسی که به درجه عقلی رسیده باشد؛ نفسی که به درجه عقلی رسیده باشد او ابدی است، اما ازلی نیست، حادث است. این چطوری حل میشود؟ متکلمین که ازلی و ابدی را متلازم میدانند، شاید مشاء متلازم ندانند؛ من البته الان شک دارم...
پرسش: نفوسی که به درجه عقل نرسیدند ابدی نیستند؟
پاسخ: مبنای مشاء در نفوسی که به درجه عقل نرسیدند، این را توضیح دادیم در نمط هشتم، فصل ظاهراً هشتم، یا فصل... نه، فصل هفدهم؛ از نمط هشتم توضیح دادیم که اختلاف است. بعضی میگویند چنین نفوسی که به درجه عقل نرسیدند زائل میشوند؛ بعضی گفتند گرفتار تناسخ میشوند؛ بعضیها گفتند که -مثل فخر رازی گفته- مشغول مطالعه خودش میشود، بیکار نیست؛ مثل فارابی گفته اینها را ملحق میکنند به بدنهای فلک، ابنسینا هم پسندیده، خواجه اشکال کرده است. خیلی درگیری بود در این نفوس، خیلی دردسر داشت مشاء در این نفوسی که به درجه عقلی نمیرسیدند، نمیتوانست بالاخره مشکل را حل کند. ملاصدرا راحت کرد؛ گفتش که اینها وارد عالم برزخ میشوند، عالم برزخ هم تجرد عقلی که ندارد، به اینها بقا میدهد. در عالم قیامت هم، در عالم آخرت هم به آنها وجود مثالی میدهند، وجود برزخی میدهند، و به آنها عذاب برزخی یا نعم برزخی میدهند، به درجه عقلی نمیرسانندشان؛ راحت کرد ایشان، چون قائل به مثال بود. چون در همهجا قائل بود به وجود مثالی، چون عالم مثال را قبول داشت، بعد از مرگ برای اینها عالم مثال قائل شد. ولی مشاء عالم مثال قائل نبودند؛ یا عالم ماده، یا عالم عقل. اینها از عالم ماده بیرون رفتند، نفوسی که به درجه عقل نرسیدند از عالم ماده بیرون رفتند، به عالم عقل هم که راهشان نمیدهند، کجا باید بروند؟ میمانند. اگر عالم مثال این وسط قائل بودند، خب میگفتند این نفوس بروند در عالم مثال؛ چون عالم مثال قائل نشدند گرفتار شدند. اینها را عرض کردیم در جای خودش؛ که مشاء در باب نفوسی که به درجه عقل نرسیدند گرفتاری دارند.
خب این حاشیه بود، از متن بیرون رفتیم.
«کما قلنا ان البدایة تستلزم تحقق النهایة و بالعکس» که قانون کلی است که این را هم متکلمین کلاً قبول دارند، هم فلاسفه متعالیه قبول دارند، فلاسفه مشاء هم احتمالاً قبول دارند، من الان دقیق یادم نیست که نظر بدهم.
پرسش: متکلمین...؟
پاسخ: قبول دارند دیگر به هر صورت، متکلمین این را قبول دارند؛ حالا بر آنها اشکال وارد میشود در نفس، که نفس ابدی است...
پرسش: نفس را حادث نمیدانند؟
پاسخ: چرا، حادث میدانند نفس را. هیچ ازلی غیر از خدا قائل نیستند، حتی عقول را، حتی ملائکه را.
پرسش: قاعده بدایت تستلزم تحقق النهایة را قبول نداشتند؟
پاسخ: قبول دارند، استفاده میکنند، آن وقت بعد بر علیهشان فلاسفه این را به کار میگیرند، که اگر نفس نهایت ندارد، چگونه ثابت میکنید که بدایت دارد؟ آنها در مورد خدا این را به کار میبرند، که اگر خدا ابدی است پس ازلی هم هست، اگر ازلی است ابدی هم هست؛ قاعده را در مورد خدا به کار میبرند، و توجه ندارند که در مورد نفس هم به کار میرود. و فلاسفه به آنها میگویند: شما چطور ابدیت نفس را قبول دارید، پس ازلیتش را هم قبول کنید. معلوم میشود که قاعده را قبول دارند که فلاسفه برایشان نقض میکنند؛ اگر قاعده را قبول نداشتند که نقض نمیشد برایشان. به طبق قاعدهای که خودتان قبول دارید، اگر نفس را ابدی میدانید، پس ازلی هم بدانید، و آنها زیر بار نمیروند. حالا این مباحث مربوط به اینجا نیست.
«کما قلنا ان البدایة تستلزم تحقق النهایة و بالعکس و ذلک فی الاجسام ظاهر». اینکه اگر شیئی یک حد داشت حتماً «ذا حدین» است، این در اجسام ظاهر است، که اگر از یک طرف محدود شد از طرف دیگر هم محدود است. اما «فی الحقائق العقلیة» چطور ثابت میشود که اگر یک شیئی یک حد داشت طرف دیگرش هم حد دارد؟ به همان دو بیان که عرض کردم: یا محاطش میکنیم به علتش، یعنی علت را محیطِ او قرار میدهیم و او محاط به علت میشود؛ اگر محاط شد همه جوانبش محاط میشود، نه فقط یک طرفش، پس همه اطرافش محاط میشود؛ اگر یک طرفش حد داشت طرف دیگرش هم حد پیدا میکند. یا از این باب که اگر علت فاعلی داشته باشد، علت غایی هم خواهد داشت؛ علت فاعلی همان علت غایی است؛ اگر این در ابتدا مسبوق است به فاعل، در انتها هم ملحوق است به غایت. پس از هر دو طرف بسته است؛ هم از طرف ابتدا به فاعل، هم از طرف انتها به غایت؛ و چون فاعل و غایت یکی هستند، از طرف ابتدا و انتها به یک چیز بسته است، به یک چیز محدود است؛ پس هم حد ابتدایی دارد، هم حد انتهایی دارد. مجردات هم «ذا حدین» شدند.
«و اما فی الحقائق العقلیة، فکل ما ابتدأ من علة»، هر موجودی که از علتی ناشی شده باشد، «فقد انتهی الیها ایضاً»، به همان علت منتهی میشود، «اذ العلة محیطة باول الشیء و آخره». این بیان اول، که از طریق احاطه شروع کرد؛ با احاطه کردن، چون علت محیط به تمام جوانب است، به تمام جوانب، این شیء محدود میشود.
دلیل دوم: «و لان معاد کل معلولٍ الی علته»، بازگشت همه معلولها به علت فاعلی خودشان است؛ یعنی غایت نهایی همان فاعل ابتدایی است، غایت نهایی هر شیء همان فاعل ابتدایی آن شیء است. ﴿ألا اِلَی اللهِ تَصیرُ الاُمور﴾ [3] هم همین را میگوید؛ یعنی همانطور که همه موجودات منالله هستند، همه موجودات هم الیالله هستند، همه از خدا صادر میشوند و به خدا راجع میشوند. بنابراین از هر دو طرف حدشان بسته است؛ از یک طرف به فاعل، از یک طرف به غایت. در مجردات هم همین را داریم.
«فظهر ان وجود احد الحدین مستلزم وجود حدٍ» دیگر هست. بنابراین اگر در خدا شما قائل بشوید که یک حد دارد، حتماً قائل خواهید شد که حد دیگر را هم دارد، خدا را «ذا حدین» قرار دادید.
خب، فراز بعدی:
کسی که با خدا مغایات کرده باشد و برای خدا حد قائل شده باشد، خودش را در حدی و خدا را در حدی قرار داده باشد، بالاخره خدا را محدود کرده باشد، نامحدود نکرده باشد، «فقد جزأه»؛ خدا را تجزیه کرده است، یعنی برای خدا اجزاء قرار داده است.
اگر شیئی نامحدود باشد، جزء ندارد؛ نمیشود گفت اینجا وسطش است، اینجا آخرش است، اینجا اولش است. اصلاً وسط ندارد؛ نامحدود اول و آخر ندارد، وسط هم ندارد. ثلث و ربع هم ندارد. هیچ جا برایش نمیشود تعیین کرد که این جزءش است. اصلاً جزء ندارد نامحدود.
اما اگر محدودش کردید، حتماً برایش جزء قائل شدید؛ یعنی بالاخره اگر اول و آخر داشت، یک جایی هم وسطش است، ولو حالا شما آنجا را تعیین نکرده باشید ولی بالاخره یک جایی وسط است، یک جا ثلثش است، یک جا ربعش است، یک جا نصفش است، یک جا عشرش است، بالاخره اجزاء خواهد داشت.
اگر چیزی محدود بشود، چون سر و ته پیدا میکند، لذا قابل تجزیه میشود؛ حالا یا جزء بالفعل دارد، یا لااقل جزء بالقوه دارد، بالاخره تجزیهپذیر شد. اما اگر نه نامحدود باشد، سر و ته ندارد؛ این اصلاً جزء ندارد، نه میشود ثلثش را گرفت، نه میشود ربعش را گرفت، نه میشود عُشرش را گرفت، نه نصفش، هیچی؛ اصلاً جزء نخواهد داشت، نه جزء بالفعل و نه جزء بالقوه.
پس اگر کسی غایاه، یعنی با خدا مقایات کرده باشد و خدا را در حدی قرار داده باشد، «فقد جزأه»؛ خدا را جزء جزء کرده است.
«ای جعله ذا اجزاء، اذ الحد و الغایة ما یصح معه فرض شیء دون شیء» حد و غایت معنایش این است که چیزی است که «یصح معه فرض شیء دون شیء»؛ اگر این غایتی دارد، میتوانیم بگوییم در این غایت، این چیز را دارد و آن چیز را ندارد، در غایت ها! در آن نهایتش. این مثلاً فرض کنید انسانیت یک جا ختم میشود، بعد میخواهد فرسیت شروع بشود؛ در آنجایی که دارد انسانیت ختم میشود میگوییم انسانیت را دارد، آن مابعدش را دیگر ندارد. همه جا همینطور است که میتوانیم بگوییم شیئی را دارد، شیئی را ندارد. از نظر تجزیه هم همینطور؛ این جزء را، این قسمت را، مثلاً این بخش را دارد و این بخش را ندارد. بالاخره روشن است مطلب که اگر چیزی محدود شد، میتوانیم بگوییم این شیء را دارد، آن شیء را ندارد؛ یعنی این بخش را دارد، آن بخش را ندارد. «و هو یستلزم وسطا و طرفا لا محالة».
پرسش: تجزیه مفهومی مراد است؟ تجزیه در مفهوم مراد است؟
پاسخ: تجزیه هر چیزی به مناسبت خودش؛ تجزیه هر چیزی به مناسبت خودش. اگر مکان باشد، تجزیه مکانی؛ اگر زمان باشد، تجزیه زمانی؛ اگر مفهوم باشد، تجزیه مفهومی؛ اگر معنا باشد، تجزیه معنایی. هر چیزی به لحاظ خودش تجزیه میشود. اگر چیزی را ما صاحب حد کردیم و دو طرفش را محدود کردیم، این تجزیه میشود. تجزیه هر چیزی به لحاظ خودش است؛ اگر مقداری باشد اجزای مقداری پیدا میکند، اگر مقداری نباشد اجزای معنوی پیدا میکند، اجزای ماده و صورت پیدا میکند؛ بالاخره اگر چیزی محدود شد، اجزای مناسب خودش را پیدا میکند.
پرسش: در این بحث...؟
پاسخ: در این بحث حالا بفرمایید...
پرسش: در همان چیزهایی که دارا هم هست، همینطور است؟
پاسخ: نه، در همان چیزهایی که دارا هم هست همینطور.
پرسش: عبارت... این عبارت تا آخر......
پاسخ: «اذ الحد و الغایة ما یصح معه فرض شیء دون شیء» حد و غایت عبارت از این است که چیزی است که با او فرض شیء دون شیء صحیح است؛ یعنی ممکن باشد که فرض کنیم چیزی هست و چیزی نیست. البته فرقی نمیکند؛ حالا این در اینجا در حد میگوید، ولی چون حد هم جزئی از محدود است دیگر بالاخره، آن هر حکمی که سرِ حد پیاده کردید، در بقیه هم پیاده میشود، به ذات هم ارجاع داده میشود. آنچه میفرمایید درست است، ظاهر عبارت در حد است؛ میگوید در حدش اینچنین است، ولی در ذاتش هم این حکم هست. اگر در انتها میتوانید بگویید انسان هست و فرس نیست، در آن وسطش هم میتوانید بگویید انسان هست و فرس نیست.
«و هو یستلزم» اگر این کار را کردید، بالاخره برایش دو طرف درست کردید؛ اینجا این موجود هست، آنجا این موجود نیست، یعنی این بخش را این موجود پر کرده، بقیهاش خالی است. خب این بخش اگر سر و ته دارد، وسط هم دارد، نصف و ثلث هم دارد، اجزای دیگر هم دارد.
«و هو یستلزم وسطا و طرفا لا محالة»، نه تنها وسط و طرف، حالا وسط و طرف به عنوان مثال آمده است؛ هر چیزی که طرف داشت -طرف یعنی اول و آخر- هر چیزی که اول و آخر داشت، وسط دارد، یعنی نصف دارد، ثلث دارد، ربع دارد. این ایشان وسط را که نصف باشد به عنوان مثال گفته است، و الا ثلث و ربع و عشر و امثال ذلک را هم خواهد داشت.
پرسش: در اجسام ظاهراً اینجوری است... به حسب طرف جسمی میشود فرض کرد...؟
پاسخ: در اجسام به حسب طرفِ جسمی میشود فرض کرد. در زمان هم همین کار را میشود کرد؛ در زمان هم میتوانید بکنید. در زمان فرض کنید که اگر اول و آخر داشت، مثلاً فرض کنید فلان سال با فلان سال...
پرسش: زمان فردی...؟
پاسخ: زمان هم میشود تقسیم کرد.
پرسش: زمان اگر تدریجی باشد، زمانی باقی نمیماند که...؟
پاسخ: نه، زمان واحد را بفرمایید، نه تدریج. دفعتاً و آنی است. زمان واحد است؛ یعنی از اولی که خدا عالم را خلق کرده است تا وقتی بساطش را برچیند، یک زمان بیشتر ما نداریم. ما تقسیم میکنیم به شب و روز و هفته و سال و ماه، تقسیمات ما است، و اجزای فردی است؛ و الا خود زمان از اول تا آخر یکی است. یعنی اگر از ما بپرسند چند تا زمان داریم در کل عالم، میگوییم یکی بیشتر نداریم.
پرسش: آن هم همین الان است که ما تقسیم میکنیم...
پاسخ: نه، نه، زمان را داریم میگوییم، نه لحظه را؛ شما لحظه را دارید حساب میکنید. زمان نه، زمان...
پرسش: حقیقت ندارد زمان...
پاسخ: چرا، حقیقت زمان چون غیرقار است، حقیقتش اینچنین است؛ یعنی زمان اصلاً یعنی یک موجود گذرا.
پرسش: در همان لحظهای که هستیم...
پاسخ: نه، آن لحظهای که هستیم زمان نیست، آن لحظهای که هستیم «آن» است. زمان همان گذشته و بعد را هم زمان میگوییم، منتها نحوه وجود...
پرسش: نه حقیقتا...
پاسخ: حقیقتاً، حقیقتاً زمان است؛ نحوه وجود زمان این است. مثل کلام؛ همین که من دارم حرف میزنم، این را که کلام نمیگویند. از اولی که شروع کردم به حرف زدن تا آخرش را میگویم کلام، ولو در همان لحظهای که مشغولم این کلام الان مسموع است، بقیهاش شنیده شده و تمام شده یا هنوز شنیده نشده است، ولی همهاش کلام است. چون کلام صنف وجودش این است که تدریجاً وجود میگیرد، خب هر چیزی که از او میآید باید تمام بشود تا بعدی بیاید. در زمان هم همینطور است؛ زمان، لحظه قبلش باید برود تا لحظه حالش بیاید، لحظه بعدش هم باید نیامده باشد تا لحظه حالش باشد. اما کل زمان اصلاً چون وجود گذرا است، نمیخواهیم بگوییم الان وجود دارد؛ وجودش را شما بحثتان در وجود است، نه، خود زمان را ما داریم بحث میکنیم. خود زمان یک امر واحد تدریجی است که از ازل به قول فلاسفه شروع شده تا ابد هم ادامه دارد. این امر واحد زمان است؛ اما این زمان کی وجود دارد؟ بله، لحظه به لحظه وجود میگیرد و معدوم میشود، اما نحوه وجودش آنی است که الان داریم عرض میکنیم. و یک زمان بیشتر ما نداریم؛ یک زمان داریم که اینچنین وجود میگیرد که لحظهایاش بعد از لحظهای، لحظه دیگر بعد از لحظه قبل و هکذا.
پرسش: حالا در عقول ظاهراً اینجور نیست...
پاسخ: در عقول تقسیم معنوی میشود؛ بله، به وسط و طرف تقسیم معنوی میشود. اجزای ارضی نمیخواهیم بگوییم، در هر چیزی عرض کردم تقسیم به لحاظ خودش است. الان در زمان، تقسیم به لحاظ خودش شد؛ در مکان، تقسیم به لحاظ خودش شد؛ در عقول چه؟ در عقول، درجات وجود را ملاحظه میکنیم. مثلاً فرض کنید که این وجود شدید یا ضعیفی که الان برای موجودات هست، این را با عدد درجهاش را بیان میکنیم؛ البته درجهاش عددی نیست، منتها ما تبیین عددی میکنیم. مثلاً فرض کنید یک عقلی محدود است، یک میلیون درجه وجودش است؛ وجودش یک میلیون درجه است، این یک میلیون درجه وجودی را میشود نصف کرد. درجه وجودی را میشود نصف کرد. هر چیزی نصف شدنش به لحاظ خودش است، ثلث شدنش به لحاظ خودش است؛ یعنی میشود این عقلی را که این شدت وجودی را دارد نصفش کنید، نصفش کنید مثلاً میشود نفس، مثلاً. باز آن نفس را نصفش کنید، میشود مثلاً فرض کنید قوه خیال، فرضا؛ آن نصف دیگرش را بکنید میشود قوه حس، همینطور بیایید پایین. مثل عرض میکنم، که قابل است که یک شدت وجودی نصف بشود، ثلث بشود، یک وجود شدید نصف بشود. اگر بینهایت باشد که نصف و ثلث برنمیدارد، جزء ندارد؛ اما اگر بینهایت نباشد، تجزیه میشود. پس عقول هم تجزیه میشوند، ولو تجزیه فرضی؛ اصلاً عقل را که نمیشود تقسیمش کرد، تقسیم بشود اصلاً باطل میشود، موجود عقلی اگر بخواهد تقسیم بشود -حتی تقسیم وجودی بشود- باطل میشود؛ ولی تقسیم فرضی برایش هست. یعنی اگر درجه وجودیاش یک میلیون است، ما میتوانیم پانصد هزار را هم فرض کنیم؛ در مورد بینهایت نمیشود این کار را کرد. هر شیء متناهی را میشود تقسیم کرد، منتها تقسیم هر شیء به لحاظ خودش است، به مناسبت خودش است. نه تقسیم عقل را با تقسیم جسم یکسان کنید، بگویید جسم را که تقسیم میکنیم عقل هم باید همانجور تقسیم بشود؛ نه، عقل یک جور دیگر تقسیم میشود، ولی بالاخره وقتی شیء متناهی شد تقسیم خواهد شد.
«و من جزّأه فقد وصفه» [6] [7]
کسی که خدا را تجزیه بکند، خدا را به صفت مخلوقات توصیف کرده است که «وصفه بصفت المخلوقات»، یا «وصفه باوصافٍ مختلفة»؛ دو جور عبارت را معنا میکنند: یکی «وصفه بصفت المخلوقات»، یکی «وصفه باوصافٍ مختلفة». هر دویش درست است.
صفت مخلوقات این است که هر مخلوقی میخواهد مجرد باشد، میخواهد مادی باشد، صفت ترکیب را دارد: «کل ممکنٍ زوجٌ ترکیبی، مرکبٌ من وجودٍ و ماهیة». پس همه ممکنات مرکبند؛ صفت ممکنات ترکیب است، یعنی صفت مخلوقات ترکیب است. پس کسی که خدا را تجزیه کند، یعنی خدا را مرکب از اجزاء بداند، او را به صفت مخلوقین که ترکیب است متصف کرده است. یا متصف کرده است به صفات مختلفه، و صفات مختلفه باعث میشود که اختلاف و تکثر و تشتت در ذات واجب تعالی راه پیدا کند؛ چون صفاتش هم عین ذات میشوند، اگر مختلف بشوند، یلزم که اختلاف در ذات واجب راه پیدا کند و واجب مشتمل بر کثرت بشود که این باطل است. پس چه متصفش کنیم به صفت مخلوقات، چه متصفش کنیم به اوصاف مختلفه، هر دو محذور دارد؛ و محذور از اینجا پیش آمده است که «جزأه»، که ما او را تجزیه کردیم و صاحب جزء قرار دادیم.
«و من جزأه فقد وصفه». متعلق «وصفه» محذوف است، ایشان متعلق را دو جور تقدیر میگیرد: «ای وصفه بصفت المخلوق» -در عبارت بعدی- «او وصفه باوصافٍ مختلفة».
«وصفه بصفت المخلوق»، زیرا ممکن، زوج ترکیبی است و اجزایی است مجزای از هم؛ پس صفت مخلوق، زوج بودن و مرکب بودن است. حالا اگر کسی او را متصف کند، خدا را متصف کند به اجزاء، او را متصف کرده است به صفت مخلوق، یعنی به به ترکیب.
«او وصفه باوصافٍ مختلفة، اذ کل جزءٍ له وصفٌ یخصه». هر جزئی دارای وصفی است که اختصاص به خودش دارد؛ اگر ما برای خدا اجزایی قائل بشویم، هر جزئی وصف خاص خودش را دارد. مثلاً فرض کنید یک جزء در مشرق است و یک جزء در مغرب؛ لااقل به اوصاف... البته در اجسام، در اجسام این است که این جزءها اگر از همه جهت هم مساوی باشند، یکی سمت مشرق است و یکی سمت مغرب است، بالاخره از این جهت بینشان اختلاف است. یا مثلاً فرض کنید که اگر در امور معنوی دو تا جزء داشته باشیم، مثلاً یکی سابق است و یکی لاحق، یا بالاخره به یک ترتیبی تفاوتی بینشان هست؛ و الا اگر تفاوت بینشان نبود، دو تا نمیشدند. یک تفاوتی بینشان هست، این تفاوت اوصافشان است، و تفاوتها اوصاف مختلفه خواهند بود؛ پس خدا اگر دارای اجزای مختلف باشد، اوصاف مختلف خواهد داشت.
«و من وصفه فقد ألحد فیه» [8] [9]
هر کس که خدا را توصیف کند، از خدا عدول کرده است؛ یعنی با وصفی که کرده، دیگر خدا را کنار گذاشته است، گویا کس دیگری را دارد توصیف میکند. چون خدا که قابل توصیف نیست؛ خدا قابل توصیف نیست، چه وصف زائد بر ذات، چه وصف عین ذات. یادتان هست که ایشان این مسئله را میگفت؟ وصف عین ذات را هم برای خدا اجازه نمیداد. خدا قابل توصیف نیست؛ این شخص اگر دارد خدا را توصیف میکند، اشتباه کرده است، یک چیز دیگری را دارد توصیف میکند و فکر میکند آن چیز دیگر خدا است.
پرسش: پس اینکه خود قرآن توصیف کرده است و اسماء و صفات آمده، اینها چه؟
پاسخ: حالا دیگر از آن بحث گذشتیم... بله، دیگر بحثش را کردیم؛ بهتر است دیگر دوباره قضیهاش را نزنیم. ایشان دیگر اینجوری میگوید دیگر؛ میگوید صفت عین ذات هم نیست، همانطور که زائد بر ذات نیست. حالا حرفش درست است یا غلط است، دیگر آنجا بحثش را کردیم.
پرسش: حرفش مفهوم هم نیست حرفش، من نمیفهمم...
پاسخ: بله. ایشان میگوید عالم یعنی جاهل نیست؛ جاهل نیست که صفت نمیشود!
پرسش: سلبی است؟
پاسخ: بله، سلبیاش میکند. عالم هست یعنی جاهل نیست، جاهل نیست سلبی است. این خود «جاهل نیست» که صفت اثباتی نمیشود تا بعد صحبت بکنید که آیا عین ذات است یا زائد بر ذات؛ فقط میگوید جاهل نیست. «عالم هست» را قبول ندارد؛ میگوید آنجا هم که خدا گفته است «علیمٌ»، منظورش این بوده است که من جاهل نیستم، نه اینکه علم برایم ثابت است تا بگویید علم به عنوان یک امر زائد ثابت است یا به عنوان یک امر عین ثابت است. این اصلاً نوبت به این بحث نمیرسد، ایشان حرفش این است. پس حرفش مفهوم است، منتها یک وقت ممکن است...
پرسش: صفات ثبوتی را قبول ندارند؟
پاسخ: بله، صفات ثبوتی را قبول ندارند، همه ثبوتیها را برمیگردانند به سلب. اضدادشان را میگویند که مسلوبند؛ همه صفات ثبوتی را میگوید اضدادشان که نواقصند مسلوبند. خب این دیگر اثبات صفت برای خدا نکردیم، به نحو عینیت یا به نحو غیرعینیت، اصلاً هیچی.
پرسش: اگر به صورت صیغه مبالغه بیاید چطور؟
پاسخ: آن هم همین است، آن هم همین است.
پرسش: نمیگوید که خیلی مثلاً جاهل نیست؟
پاسخ: نه، آخر میگوید علام... وقتی میگوید علام، مثلاً غفار یا علام یا صیغه مبالغه، معنایش این است که ضد این را ندارد، ضد این را ندارد؛ «خیلی» دیگر آنجا معنی نمیشود.
پرسش: درباره خدا «علام»...؟
پاسخ: بله، آن که خود صفت سلبی است، هیچی. «لیس بظلامٍ للعبید» خودش سلبی است، ولی «علام»، «غفار»، اینها که در مورد خدا به کار رفته است، اینها هم به معنای «لیس بجاهلٍ» است؛ نه اینکه «لیس بخیلی جاهل» تا مفهومش این باشد که کمی جاهل هست! نه، این نیست.
پرسش: ظلام هم همین است، ظلام یعنی خیلی ظالم...؟
پاسخ: بله، ظلام هم همین است. ﴿بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِيدِ﴾ [10] معنیش این نیست که خیلی ظالم نیست تا مفهومش این باشد که کمی ظالم هست.
پرسش: ولی چرا این مبالغه را نفی کرده است در ﴿لَيْسَ بِظَلاَّمٍ﴾؟
پاسخ: این دیگر باید به خود آنجا مراجعه بشود، الان من نمیدانم.
پرسش: اگر خدای ناکرده خداوند ظلم بکند، چون خلق اگر ظلم کنند احتیاج دارند، اما خدا اگر ظلم کند ظلمش خیلی... کمش هم کثیر است...؟
پاسخ: بله، درست است، حرف خوبی است. خدا اگر ظلم بکند میشود ظلام، نمیشود ظالم؛ چون آن ظلمپذیر در مقابل خدا چیزی نیست. یعنی مثل یک چک زدنِ فرض کنید یک آدم قویهیکل -حالا باز هم بدون تشبیه- به یک بچه تازه متولد شده است؛ این دیگر ظلام حساب میشود. یعنی ظلم از خدا اگر باشد... فقط صفت مبالغه است. ﴿لَيْسَ بِظَلاَّمٍ﴾ یعنی اصلاً ظالم نیست؛ وقتی میگویید ﴿لَيْسَ بِظَلاَّمٍ﴾، یعنی اصلاً ظالم نیست. بله، حرف خوبی است؛ شاید مفسرین هم همین را گفته باشند، بعید نیست، چون این را شما گفتید به نظرم آشنا آمد. احتمالاً گفته شده است؛ چون من تا شما اشاره کردید... حافظهام خوب نیست، مطالب یادم نمیماند، ولی تا گفتید من احتمال میدهم حرف آشنا است.
«و من وصفه فقد ألحد فیه» [11] [12]
«الحد فی دین الله»، یعنی «حاد عنه و عدل». خب، این معنای «ألحد» بود. اما حالا تعلیل برای این عبارت: چرا اگر کسی خدا را توصیف کرد، از خدا منحرف شده و کس دیگر را به جای خدا اشتباهی گرفته است؟
«اذ من وصف الله تعالی باختلاف صفةٍ»، اگر خدا را با اختلاف صفت و با صفات مختلفه توصیف کند و بگوید خدا صفات مختلفه دارد، «کما هو صفة المخلوقین»، چنانکه اختلاف هم صفت مخلوقین است، «فقد عدل عن الله و هو سبحانه منزهٌ عن ذلك»؛ در حالی که خدا منزه از اختلاف است، عدول کرده و موجودی را که اختلافبردار است به جای خدا نشانده، فکر کرده او خدا است، او را دارد توصیف میکند.
«و یعم هذا الحکم»، یعنی اینکه توصیف کردن عدول است، این حکم شامل میشود هم وصفی را که بخواهیم عین قرار بدهیم، هم وصفی را که بخواهیم زائد بر ذات قرار بدهیم، «و غیرهما». اگر یک نوع دیگر هم یا قول دیگری هم در اوصاف خدا باشد، هر جور که بخواهیم توصیف را برای خدا تصویر کنیم؛ چه وصف را عین ذاتش قرار بدهیم، چه زائد بر ذاتش قرار بدهیم، چه قول دیگر باشد که نداریم همچنین قول دیگری، بالاخره هر کدام از اینها باشد، حکم به اینکه اگر کسی خدا را توصیف کند از خدا عدول کرده است، ثابت میشود. یعنی این حکمی که ما گفتیم اختصاص ندارد به آنجایی که وصف را زائد بر ذات بگیرید؛ اگر وصف را عین ذات هم بگیریم همین را دارد، که خدا را مثل مخلوق حساب کردیم، یعنی از خدا عدول کردیم و خدای واقعی را ندیدیم.
«اذ کل ذلك»، یعنی هر نوع توصیفی باشد، چه توصیف به عینیت باشد، چه به زیادت باشد، «یستلزم فی النظر الادق» -نظر دقیق همان نظر فلاسفه است که صفات را عین ذات میدانند، نظر اشاعره که صفات را زائد بر ذات میدانند یا نظر کرامیه که صفات را زائد بر ذات میدانند اصلاً دقیق نیست؛ اما نظر دقیق نظر متکلمین شیعه یا فلاسفه است که صفات را عین ذات میدانند؛ نظر ادق این است که اصلاً عینیت و زیادت و همه را بگذاریم کنار- «اذ کل ذلك یستلزم فی النظر الادق اختلاف الصفة»، هر کدام از اینها مستلزم اختلاف صفت هستند، و اختلاف صفت باعث میشود که کثرت در واجبتعالی راه پیدا کند. «و قد نبهناك علیه فیما سبق»؛ در ماسبق ما این مطلب را به تو گفتیم و روشن شد که توصیف خدا نه به عینیت جایز است، نه به زیادت جایز است.
پرسش: اختلاف صفت یعنی چه؟
پاسخ: یعنی صفات مختلفه. اختلاف صفت یعنی صفات مختلفه؛ بله، بله، یعنی صفات مختلفه.
خب، حدود بیست دقیقه وقت داریم برای ادامه یا یک ربع، حدود بیست دقیقه وقت است، ولی من انصافاً حال خواندن امروز ندارم؛ میخواهید به همین مقدار اکتفا کنیم؟