80/06/14
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث بیست و چهارم و شرح حدیث بیست و پنجم/باب اول در ثواب موحدین و عارفین /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب اول در ثواب موحدین و عارفین /ادامه شرح حدیث بیست و چهارم و شرح حدیث بیست و پنجم
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
به این روایت بیست و چهارم [1] [2] رسیدیم که شخصی بر پشت خوابیده بود و به آسمان نظر میکرد و میگفت که تو دارای پروردگاری هستی که خلق کرده. بعد هم عرض کردیم که متوجه عظمت پروردگار شد و متوجه گناهان خودش؛ از اینکه در مقابل چنین ربی عصیان کرده پشیمان شد و تقاضا کرد که خدا او را ببخشد و خدا هم به او نظر کرد و او را بخشید.
ما به مناسبت اینکه این شخص از نگاه به آسمان به خدا پی برد، به این بحث پرداختیم که آیا میشود آسمان را دلیل وجود خدا گرفت؟ گفتیم بله، به هفت وجه و به هفت نحو:
یکی از طریق اینکه این آسمان «ممکن الوجود» است و هر «ممکن الوجود»ی محتاج است، پس این آسمان محتاج است و بیان کردیم که محتاج است به غنی، به ذاتی که واجب است.
دوم اینکه از طریق «حرکت» پیش آمدیم؛ گفتیم این آسمان حرکت میکند، «متحرک» است، هر «متحرک»ی احتیاج به «محرک» دارد، «محرک» اگر خودش هم «متحرک» باشد منتهی به اول نمیشود و اگر منتهی به اول نشد این «متحرک»ی که الان داریم متحرک نمیشد که توضیح دادیم؛ پس باید منتهی بشویم به «محرک»ی که «متحرک» نیست و او یا الله است یا وجهی از وجوه الله.
اما دلیل سوم که اول بحث امروزمان است، از طریق «جسمیت» «فلک» وارد میشود. میگوییم که
• «فلک»، «جسم» است
• و هر «جسم»ی محدود است،
• پس «فلک» محدود است.
این یک «قیاس» است که باز به بحثش میپردازیم. البته بعد میگوییم که «فلک» محدود است؛ همان «قضیه» نتیجهای است که از «قیاس» اول گرفتیم که در «قیاس» دوم «صغری» قرار میدهیم:
• «فلک» محدود است
• و هر محدودی احتیاج به حاد دارد،
• پس «فلک» احتیاج به حاد دارد.
این هم نتیجه «قیاس» دوممان. «قیاس» سوم تشکیل میدهیم:
• «فلک» احتیاج به حاد دارد،
• حادِ محتاج به حد، چیزی است که خودش حدی نداشته باشد؛
• نتیجه میگیریم پس حادِ «فلک» باید حد نداشته باشد، یعنی واجب.
توجه کردید؟ با سه تا «قیاس» پیش آمدیم.
حالا این «قیاس»ها را یکییکی رسیدگی میکنیم. گفتیم «فلک» «جسم» است؛ این احتیاج به اثبات ندارد، واضح است، منتها «جسم» شفاف است؛ کواکب هم «جسم»اند، «جسم» کثیفاند که دیده هم میشوند. علی ای حال، «جسم» بودن «فلک» در جای خودش ثابت شده و احتیاج به اثبات ندارد.
و گفتیم هر «جسم»ی محدود است؛ این را ایشان میفرماید که به دو دلیل:
• یکی به دلیل تجربه تمام عقول بشر که همهشان عقلشان حکم میکند که بالاخره این «جسم» محدود است؛
• یکی هم به «برهان تناهی ابعاد».
البته روشن باشد که منظور از «برهان تناهی ابعاد» این است که بُعد عالم محدود است، نه بُعد این کتاب، بُعد این سنگ، بُعد این اتاق؛ این را که هر کسی میداند، اصلاً جزء بحث نیست. اینی که در «تناهی ابعاد» بحث میکنند یعنی «تناهی ابعاد» مطلق الجسم، نه «جسم» خاص. «جسم» خاص را هر کسی میفهمد که متناهی الابعاد است، اصلاً این که بحث ندارد. کل عالم از مرکز زمین تا سقف آسمان نهم، این آیا محدود است یا نامحدود است؟ پشت این سقف چیزی هست یا چیزی نیست؟ این بحث است. گروهی که قائل به محدودند میگویند نه دیگر، تمامش تا الان است. کسانی که قائل به نامحدودند میگویند نه، بعدش هم هست، ما خبر نداریم. پس اصل بحث در این است که ابعاد عالم متناهی است یا ابعاد عالم متناهی نیست؛ و الا ابعاد این «جسم» متناهی است یا نامتناهی است، این بحث ندارد که، کسی هم بحث نکرده. ایشان میفرماید به شهادت عقول، «جسم» متناهی است، تمام افلاک که عالم را تشکیل میدهند متناهی و محدودند و همچنین به «برهان تناهی ابعاد». پس «قیاس» اولمان درست شد:
• الفلک جسم، یا الافلاک جسم
• و کل جسم محدود
• فالافلاک محدودة.
این دیگر روشن است.
میرویم سراغ «قیاس» دوم:
• «فلک» محدود است
• و هر محدودی حاد میخواهد،
• پس «فلک» هم حاد میخواهد.
این هم خیلی احتیاج به بحث ندارد. خب، صغرایمان که نتیجه «قیاس» قبل است احتیاج به اثبات ندارد. کبرایمان هم که دیگر خیلی بحث نمیخواهد؛ هر محدودی حاد میخواهد، چون شیء خودش نمیتواند به خودش حد بدهد، چون هر «معلول»ی «علت» میخواهد، هر محدودی حاد میخواهد. چیزی که مطلق است سبب اطلاق نمیخواهد چون هست، اما چیزی که محدود است سبب حد میخواهد چون حد یک امر «حادث» است.
پرسش: این شخص فرض این است که خدا را نمیشناسد، یعنی نمیداند خدا موجود است یا نه، فرض میگیرند از طریق آسمان پی ببرد به این خدا. شما میفرمایید که میگویید عالم محدود است، همین محدود خداست دیگر، چرا احتمال میدهید که باید محدود حاد میخواهد یا نمیخواهد؟ این که خدا را نمیشناسد، خب حاد میخواهد اثبات نمیشود.
پاسخ: محدود، حادّ میخواهد یا نمیخواهد؟
پرسش: او که خدا را نمیشناسد.
پاسخ: حادّ میخواهد یا نمیخواهد؟
پرسش: حاد نمیخواهد.
پاسخ: نمیشود که.
پرسش: چرا نمیشه؟
پاسخ: این ولو خدا را نشناسد، این را میفهمد که هر «معلول»ی «علت» میخواهد. این را که میشناسد که.
پرسش: پس از طریق «جسمیت» نرسیده.
پاسخ: چرا، از طریق «جسمیت» است.
پرسش: «معلولیت» یعنی تعدد، از طریق «جسمیت» شروع کرد نه تعدد، این به تعدد حد مثلاً رسیده.... یا از طریق «معلولیت» سعی میکنیم، از طریق نظم میشود شما بگویید این مصنوع است و ناظم میخواهد.
پاسخ: نه، «معلولیت»، ببینید «معلولیت» را در همه اینها داریم. طریق «امکان» طریق «معلولیت» بود، طریق «حرکت» طریق «معلولیت» است، طریق «جسم» طریق «معلولیت» است.
پرسش: از «معلولیت» نمیخواهیم استفاده کنیم.
پاسخ: از «جسمیت» استفاده میکنیم، از محدود بودن استفاده میکنیم، ولی بالاخره در این ضمن از «علت و معلول» استفاده میشود.
پرسش: پس همه برهانها یکی میشود.
پاسخ: بله، در همه برهانها از «علت و معلول» استفاده میشود، اما «حد وسط» فرق میکند. یکی «علت و معلول» از باب اینکه «ممکن» است، یکی «علت و معلول» از باب اینکه «متحرک» است، یکی «علت و معلول» از باب اینکه محدود است؛ معلولها مختلفاند.
پرسش: در آنجایی که ما از «امکان» استفاده میکنیم، دیگر از «معلول» بودنش استفاده نمیکنیم که، نه، اصلاً ناظر به «معلول» نیست.
پاسخ: نه، خود همان «معلول» بودن است. آنجایی که از «حرکت» استفاده میکنید چی؟
پرسش: ....
پاسخ: از «معلول» بودن استفاده میکنید، میگوییم هر «متحرک»ی احتیاج به «محرک» دارد، این همان «علت و معلول» است.
پرسش: به خاطر «معلول» بودنش است؟
پاسخ: خب اینجا هم میگوییم هر محدودی احتیاج به حاد دارد که از باب «معلولیت» هم هست. بله،
پرسش: این هر محدودی احتیاج به حاد دارد، چرا؟ چون «معلول» است.
پاسخ: آن «متحرک» هم چون...
پرسش: چون در «حرکت» شش چیز ذکر کردید، یکیاش ما در حد همین «حرکت» بشناسد بداند یکی از چیزهایی که در «حرکت» است «محرک» است. بله، اینجا محدود است اگر این را میشناسد.
پاسخ: محدود را میشناسد، بله، خدا را نمیشناسد، محدود را که میشناسد.
پرسش: حالا اگر هر محدودی شاید حادش خودش باشد، به این نحو؟
پاسخ: خب این حاد هم همینجوری است دیگر. بحث را تکمیل میکنیم، صبر کنید که «قیاس» بعدی بیاید. پس الان در قیاسمان قبول کردیم که محدود حاد میخواهد پس «فلک» هم حاد میخواهد.
میرویم سراغ «قیاس» سوم. در «قیاس» سوم میگوییم «فلک» حاد میخواهد. «کبری» مهم است، الان شما حرفتان سر «کبری» است: و هر حادی باید خودش خالی از حد باشد. این مهم است الان که اینجا دیگر منتقل میشویم به خدا. چرا باید خالی از حد باشد؟ این «کبری» را باید اثبات کنیم. چون اگر محدودی حد داشته باشد، فقط میتواند شبیه همان حدش را به معلولش بدهد؛ اما موجودی که بتواند همه حد جسمها را تأمین کند، باید خودش حد نداشته باشد که همه حدها پیشش مساوی باشد تا بتواند همه حدها را افاضه کند.
همانطور که در مورد «عقل» میگوییم، در مورد عقول اینطوری میگوییم؛ میگوییم «عقل» چون «جسم» ندارد به همه اجسام نسبتش علی السواء است، همه را میتواند تدبیر کند. اما اگر یک موجودی «جسم» داشت، نسبتش با موجود دیگری که با او یک حالت خاصی دارد برقرار است، نسبتش با همه موجودات برقرار نیست. موجودی که «جسم» داشته باشد با بعضیها نسبت دارد و با بعضی نسبت ندارد. موجودی هم که حد داشته باشد با بعضیها که اینچنین حدی دارند نسبت دارد و با آنهایی که این حد را ندارند یا مخالف این حد را دارند نسبت ندارد؛ در حالی که این حاد میخواهد همه را حد بدهد، پس باید خودش هیچ حدی نداشته باشد. پس کبرایم درست است: کسی که حد میدهد به موجودات، خودش نباید حد داشته باشد. حالا این که خودش نباید حد داشته باشد یا واجب است یا «عقل» است.
پرسش: حد این موضوع را نباید داشته باشد.
پاسخ: بله، نسبت به بقیه هم دارد حد میدهد که.
پرسش: درسته، ببینید الان این یکی نیست، این در استدلال این است که اصلاً الان این چیزها را نمیداند، این باید الان آن گفتار را بداند، «تسلسل» را بداند، تمام اینها را بداند.
پاسخ: حد این را نباید داشته باشد؟
پرسش: بله دیگر، این درست است دیگر، تمام است دیگر.
پاسخ: نه، حد این را داشته باشد که نمیتواند به او حد بدهد.
پرسش: این یک، پیش از این دارد که باید بگوید ثانیاً حد این محدود را نباید داشته باشد.
پاسخ: نه، حد این محدود را باید داشته باشد.
پرسش: باید داشته باشد یعنی فوق این باشد، آن خودش آیا محدود باشد یا نداشته باشد کاری نیست، میتواند آن وسیعتر از این محدود باشد، خالق این محدود هم باشد، این در آن ندارد و دست در آن ندارد. او فقط باید رفع این را ثابت کند، میگوید این محدود حاد میخواهد، حادش باید این حد را، شامل این حد باشد، پس آن رفع این است، اما آیا آن خداست؟
پاسخ: نه، شما میخواهید بگویید تمام اوصاف خدا را الان میخواهیم ثابت کنیم؟ نه، ما میخواهیم وجود خدایی را ثابت کنیم، ولو خدای مادی باشد، ما به آن کار نداریم. ما میخواهیم ثابت کنیم خدایی داریم، بعد حالا این خدا چگونه است آن بحث بعدیمان است. میخواهیم بگوییم یک خدایی داریم.
پرسش: خدا نیست، چرا میگویید هست؟ میگوید خدا نیست، یعنی اگر ما گفتیم این محدود است، این محدود یک حادی میخواهد که دایرهاش از این محدود گستردهتر است، «برهان» تمام است، حاد این است، اما آیا او خداست؟
پاسخ: نه، حاد کل محدودهاست، بله، همه عالم، همه حدها را میدهد.
پرسش: یک چیزی فوق تصور میکنیم که او دایرهاش از این گستردهتر است، اما خودش محدود است.
پاسخ: خب نمیتواند همین «عقل» باشد نسبت به عالم ما؟ ا
پرسش: ین الان حد این را ندارد، ندارد حتی، خالق این است.
پاسخ: عیبی ندارد، من الان عرض کردم، شما به این کلمه آخر من توجه نکردید. آن موجودی که ثابت میشود یا الله است یا «عقل» است که وجهی از وجوه الله است، و هر کدام باشد کافی است؛ چه الله ثابت بشود مدعای ما ثابت است، چه «عقل» ثابت بشود که وجهی از وجوه الله است باز مدعای ما ثابت میشود. بله، شما شواهد الربوبیه یادتان نیست؟ شواهد الربوبیه همینطور میگفت؛ میگفت وقتی رسیدیم به این نتیجه، یا رسیدیم به الله که ثبت المطلوب، یا رسیدیم به «عقل» که «عقل» هم حد ندارد دیگر؛ رسیدیم به «عقل» که «عقل» وجهی از وجوه خالق است. اگر ما وجه خالق را ثابت کردیم، خود خالق هم ثابت است، چون نمیشود چیزی وجهش باشد و خودش نباشد. به این ترتیب استدلال تمام میشد که ما الان در اینجا میرسیم به یک موجود بیحد؛ موجود بیحد اگر خدا بود که خدا ثابت شده، اگر «عقل» بود باز از طریق «عقل»، خدا ثابت میشود.
پرسش: چهجوری؟
پاسخ: حالا یا از باب اینکه «عقل» وجه الله است،
پرسش: این که اصلاً این کسی که این چیز را بخواند که حالا این وجه الله است را نمیداند.
پاسخ: حالا ما که برای کسی که هیچی نمیفهمد که حرف نمیزنیم که! ما برای کسی حرف میزنیم که بفهمد وجه الله یعنی چه. ولی در خود «عقل» هم برسی، باز باید ما آن را جاری کنیم، بگوییم آن خودش محدود است، هر محدودی حاد میخواهد، اگر آن حادش هم باز محدود باشد باز حاد میخواهد.
پرسش: یعنی باید «دور» و «تسلسل» را همین شخص بداند. تازه فرض کنید در نهایت اگر...
پاسخ: ما این دلیل را که برای یک نفر عامی نمیآوریم که! این دلیل را برای یک نفر میگوییم که تمام چیزها را میداند. حالا ما که نمیگوییم این آقا به این دلایل رسیده؛ میگوییم این دلایل را میشود از طریق «فلک» اقامه کرد. کی میتواند اقامه کند؟ کسانی که اصطلاحات را بلد باشند، نه یک عامی، نه آن شخصی که خوابیده. آن شخصی که خوابیده همینطوری از آسمان پی برده که خدا هست، حالا چطوری پی برده ما خبر نداریم. ما میگوییم میشود پی برد به این وسایلی که داریم میگوییم. حالا آن آقا از هر طریقی پی برد، ما که میگوییم از این وسایل پی برده میشود، کی پی میبرد؟ کسی که صاحب فن باشد، نه نفر عامی. ما که برای عامی نمیخواهیم مطالب را ثابت کنیم.
پرسش: چون این در باب توحید هم دارد معنی میشود، تازه اگر ما به آن حاد هم برسیم، یعنی حادی که هیچ حد نداشته باشد، انحصارش در واحد...
پاسخ: نه، بحث توحید نداریم، یک خدا یا ده خدا اینجا بحث نداریم، حادی باید باشد.
پرسش: عقیده شرک هم بگوییم خدا میبخشد؟ یعنی اینکه حدیث را میخواهیم معنا کنیم.
پاسخ: ببینید ما الان میخواهیم اثبات خدا بکنیم، نمیخواهیم اثبات وحدت بکنیم. ما فارغ از حدیث شدیم! ما الان دیگر توضیح حدیث نمیدهیم. گفتیم از طریق «فلک» میتوانیم اثبات کنیم خدا هست. حالا این شخص اینطور اثبات کرده یا نکرده، حدیث ناظر است یا ناظر نیست، ما به مناسبت وارد این بحث شدیم که این شخص از «فلک» به خدا رسید، آیا میشود ما هم از «فلک» به خدا برسیم؟ راه استدلال هست؟ بله. حالا آن آقا چه کرده نمیدانیم، ما میتوانیم از این راهها پیش برویم و فقط اثبات الله کنیم. او اثبات الله واحد کرد از باب اینکه میدانسته الله واحد است؛ ما در اینجا فقط اثبات الله میکنیم، اما اینکه الله واحد هست یا واحد نیست، آن بحث دیگری میخواهد.
اینجا ما نمیخواهیم ثابت کنیم که خدا یکی است، میخواهیم ثابت کنیم خدایی داریم، بعداً اثبات میکنیم که خدا یکی است. اصلاً کل ادله اثبات خدا همین است؛ کل ادله اثبات وجود واجب، ثابت میکند که فقط خدا هست. حتی بعضی از ادلهاش، این را توجه کنید، حتی بعضی از ادله ثابت نمیکند که این خدا «حی» است یا «مرده» است، «مجرد» است یا مادی است، هیچچیز را ثابت نمیکند؛ فقط ثابت میکند ما یک «واجب الوجود» داریم. بعد باید از طریق اینکه این واجب، واجب الوجود من جمیع الجهات است، حتماً کمالات را دارد، از جمله کمالات حیات است، از جمله کمالات کذا و کذاست؛ از این طریق، چنانچه ابنسینا در آخر نمط چهارم میگوید [3] ، از این طریق ما اثبات میکنیم که اوصاف خدا هم هست و بعداً به وحدتش و امثال ذلک میرسیم. اینها را از «وجوب وجود» به اینجاها میرسیم، و الا اصل دلیل ما فقط ثابت میکند که «واجب الوجود»ی داریم؛ اما این «واجب الوجود» چه خاصیتهایی دارد، بعد که ما «وجوب وجود» را تحلیل کردیم به این خاصیتها میرسیم. که بعد هم ابنسینا میگوید توجه کنید که چگونه از این دلیل هم ذات واجب ثابت شد هم اوصاف واجب را به دست آورد، پس لایق است که این «برهان» را ما اسمش را «برهان صدیقین» بگذاریم؛ که اصل «برهان صدیقین» نامگذاریاش میگویند از ایشان است در همان نمط چهارم اشارات، در آخر یک فصل، فصل آخر یا یکی به آخر است.
پرسش: بینهایت بودن باز «واجب الوجود» را ثابت نمیکند. یعنی برسیم به چیزی که حد نداشته باشد، باز آن «واجب الوجود» را ثابت نمیکند.
پاسخ: مطلق است دیگر، چرا واجب را ثابت نمیکند؟
پرسش: چیزی بینهایت باشد اما در حد...
پاسخ: بینهایت واجب است؛ اگر بینهایت است «واجب الوجود» است.
پرسش: نه، در یک...
پاسخ: نمیشود، نمیشود وابسته بشود. محدود وابسته است دیگر.
پرسش: مگر میشود ازلی و ابدی باشد و وابسته به دیگری؟ چرا نمیشود؟
پاسخ: در چی وابسته است؟ در همان وجود؟ در همان وجود ندارد، در همان حد دارد. در هر جا وابسته باشد در همانجا حد دارد، چون ندارد دیگر. وقتی وابسته است یعنی چیزی ندارد؛ نداشت یعنی حد دارد، یعنی مطلق نیست. غیرممکن است موجودی مطلق باشد و واجب نباشد.
اگر مطلق است یعنی هیچ وابستگی ندارد، هیچ کمبودی ندارد؛ کمبود نداشت، وابسته نیست. این در یکی از روایات میآید که ثابت میشود؛ حتی میگوید به «واجب الوجود» بودن خدا آسیب میرسد اگر یک خلق را خلق او نبینی. نه یک کمال از کمالات را از او کم کنی، آن که هیچی، به «واجب الوجود» آسیب میرسد؛ یکی از موجودات کوچک ریز جهان را اگر خلق او ندانی به او آسیب میرسد، به «واجب الوجود» بودنش آسیب میرسد، این دیگر «واجب الوجود» نیست. بیان میکند، خیلی حرف بلندی است؛ یعنی واقعاً دید آدم را نسبت به جهان عوض میکند که خدا چهجور خدایی باید باشد که به همه موجودات فعل او، فضل او، فیض او رسیده باشد. یک جا قطع بشود، همانجا خدا کم دارد و مطلق نیست. نه کمالش را کم داشته باشد! حتی یکی از کمالات موجودات هم به او وصل نشود، همین هم آنجا خدا کم دارد و میشود غیر «واجب الوجود». انشاءالله این را بعداً در یکی از روایات میخوانیم.
«الثالثة من جهة جسميتها» [4] ؛ استدلال از جهت «جسمیت» این سماوات است به این طریق: «فإن كل جسم محدود» به دو دلیل: هم «بشهادة العقول كلها تجربة»، هم «و ببراهين تناهي الأبعاد» که در جای خودش گفته شده. خب اگر محدود است، «فلا بد له من حاد»؛ این رفت در استدلال دوم، «قیاس» دوم: «فلا بد له من حاد يخصصه بحد دون حد»، حاد میخواهد. «إذ ليس في طبيعة الجسم بما هو جسم أن يتحدد بحد دون حد»؛ خودش به عنوان اینکه «جسم» است نمیتواند این حد را داشته باشد دون الحد، «فوجب المرجح»، خودش نمیتواند به خودش حد بدهد پس حادی میخواهد. این حاد هم نه تنها به این حد داده، به دیگران هم حد داده، پس خودش باید خالی از حد باشد که همه حدها را بتواند تأمین کند. «و الله تعالى حاد كل محدود»؛ پس ثابت شد که الله تعالی داریم.
پرسش: ...
پاسخ: بله، باید اضافه کرد.
پرسش: نه، بر اساسی که این برهان دارد خیلی بد است، این که میگوید حد، خدا حد نمیدهد، چیز...
پاسخ: بله، بله، خدا «وجود» میدهد، وجودی که همراه حد است، وجودی که لازمش حد است. اینها را خود اینها میدانند، اینها را گفتند و به وضوحش واگذار کردند. و الا میداند، ایشان بعد از ملاصدرا بوده، «اصالت وجود» و «اصالت ماهیت»، اینها را شنیده بوده. بعد از شیخ اشراق باشد کافی است، «اصالت وجود» و «اصالت ماهیت» را شنیده، میداند که خدا «وجود» میدهد. اگر اصالتالوجودی باشد میداند خدا «وجود» میدهد، منتها این حد همراه «وجود» هست. نه اینکه خدا حد میدهد، خدا وجودِ محدود میدهد و صدق میکند که بگوییم خدا حد داده. اگر خدا وجودِ محدود افاضه کرد، صدق میکند که بگوییم خدا حد داده؛ همانطور که خدا «وجود» را افاضه میکند نه «ماهیت» را، اما این «وجود» لازم دارد «ماهیت» را، صدق میکند که بگوییم خدا «ماهیت» داده.
پرسش: آقا شما در تقریر فرمودید پس باید آن حاد، خود این حدها را داشته باشد که میگوید در دعا داریم که... نه، تقریر را به جهتی میکنیم که میفرمایید که معطی حد خود باید حدها را داشته باشد که بتواند...
پاسخ: اگر نه، اگر حد خاصی را بدهد باید حد داشته باشد.
پرسش: اینکه درست نیست، حالا البته این، من یک حدی دارم، خدا حد من را دارد که میتواند این حد را...
پاسخ: نه، او چون حد ندارد، وقتی که حد نداشته باشد همه حدها را میتواند بدهد. مثل اینکه...
پرسش: اشکال میشود که فاقد شیء چهجوری معطی شیء میتواند باشد؟
پاسخ: نه، آن که همانطور که عرض کردم «وجود» را میدهد ، حد هم همراهش هست؛ آنوقت به اعتبار اینکه حد همراه «وجود» است به او میگوییم «حاد کل محدود.» حالا خیلی هم مشکل ندارد، یک استدلال را قبول نکنید، یک استدلال را قبول کنید برای ما کافی است. ما مهم این است که میخواهیم شما خدا را بشناسید، حالا میخواهد با یک دلیل یا به هفت دلیل. من یک زمانی استدلال میکردم، طلبهها خسته شدند گفتند بابا ما خدا را شناختیم دیگر، بس است، همین چند تا دلیل بس است، دیگر بیشتر نگویید!
پرسش: این هم که بعد از ادله هست مطالب ایام رجب و اینها... و در معارف بحثهایی برای این و مجعول و اینها که دربارهاش هست که واقعاً اگر ما نتوانیم مطلب را درست کنیم که هیچ، خدا چطوری «ماهیت» میدهد؟
پاسخ: «ماهیت» نمیدهد، «ماهیت» نمیدهد ولی بالاخره میشود گفت ماهیتی در جهان هست یا در عقل من هست به خدا نسبت ندارد؟ میشود؟ نمیشود دیگر. بالاخره لوازم است دیگر، از آثار است، به قول ایشان از آثار است. فعل نیست، اثر است. ببینید مثل اینکه فرض کنید یک نفر چهار تا سیب را خلق میکند، چهار تا چیز خلق میکند؛ آیا زوجیت خلق کرده یا نه؟ کرده دیگر.
پرسش: زوجیت امر وجودی است؟
پاسخ: بله، زوجیت هم خلق کرده بله، زوجیت امر انتزاعی است. «ماهیت» هم به حد خودش، «ماهیت» هم در حد خودش، بله. نمیشود گفت که یک چیزهایی را ما میگوییم خدا «ماهیت» را «جعل» نکرده ولی از تحت قدرت او بیرون است؛ وجودی را «جعل» کرده که این «ماهیت» همراهش است. «ماهیت» هیچوقت «مجعول» نیست، «ماهیت» «مجعول بالعرض» است.
پرسش: یعنی بالمجاز؟
پاسخ: همین دیگر، «بالعرض»، «بالواسطه»؛ «بالعرض» یعنی «بالواسطه». به طبع نیست، «بالواسطه» یعنی که «بالواسطه» «مجعول» باشد، پس به خدا نسبت داده میشود. بگذریم، دیگر بیش از این بحث لازم نیست. من میخواهم قبل از تعطیلات این باب اول را تمامش کنم.
«الرابعة من جهة صورتها» [5] خب، چهارمین دلیل از طریق «صورت» سماوات وارد بحث میشود و آن این است که هر سمایی دارای «ماده» و «صورت» است. «صورت» مصوِّر میخواهد، چون امری است که در «ماده» «حادث» میشود؛ «ماده» این را واجب نیست و «حادث» میشود و گاهی هم اگر «صورت» غیرفلکی باشد ـ حالا در «فلک» دلیل داریم ـ ولی در غیر «فلک» «صورت» زائل میشود از «ماده». چیزی که زائل میشود و «حادث» میشود احتیاج به «علت» دارد، معلوم میشود ذاتی نیست، احتیاج به «علت» دارد؛ پس «صورت» مصوِّر میخواهد.
مصوِّر این «صورت فلک» چیست؟ بالاخره یا باید «جسم» باشد، یا باید «هیولی» باشد، یا باید «صورت» باشد، یا باید «نفس» باشد، یا باید «عقل» باشد و یا خدا باشد. یکییکی اینها را حساب میکنیم، هیچکدامشان نمیتوانند:
«ماده» نمیتواند مصوِّر باشد چون «قابل» است؛ «قابل» که نمیتواند «فاعل» باشد.
«جسم» نمیتواند مصوِّر باشد چون خودش صاحب «صورت» است و شأنش کمتر از این است که بتواند کار انجام بدهد. تازه «جسم» اگر بخواهد کار انجام بدهد باید بدن خودش را با بدن «فلک» محاذی کند تا بتواند کار انجام بدهد، و این مستلزم این است که یک جسمی با بدن «فلک» موازی بشود تا ایجاد «صورت» بکند، در حالی که نیست، نداریم همچین جسمی.
خود «صورت» هم نمیتواند، چون «صورت» نمیتواند مفید «صورت» باشد.
«نفس» هم نمیتواند، چون «نفس» هم اگرچه «مجرد» است ولی مرتبط به بدن است و به خاطر این ارتباط باید با بدنش کار کند؛ یعنی بدنش را به یک وضع خاصی با «فلک» دربیاورد بعد کار کند، در حالی که ما میبینیم قبل از اینکه انسانها و نفوس خلق بشوند این کار انجام شده. نفوس فلکی هم که نمیشود گفت خودشان به خودشان «نفس» دادهاند.
پس لا یبقی الا اینکه «عقل» به اینها «نفس» داده باشد، «صورت» داده باشد؛ یا «عقل» یا خدا. اگر خدا «صورت» داد که ثبت المطلوب؛ اگر «عقل» هم «صورت» داد به اذن الله داده، تازه «عقل» هم وجهی از وجوه الله است، باز هم ثبت المطلوب. که ما دیگر در اینجا تعیین نمیکنیم که مصوِّر «عقل» است یا خداست، چون چه «عقل» باشد چه خدا باشد ثابت میشود که خدایی هست. «الرابعة من جهة صورتها»، یعنی «صورت» سماوات، «فإن كل صورة لها مصور»؛ که این هم به صورت «قیاس اقترانی» درمیآید که احتیاجی به گفتن ندارد.
پنجمی از جهت ترکیب است؛ چون ترکیب از اول نبوده، اجزا خودشان مقتضی ترکیب نیستند، ترکیب یک امر «حادث» است، ترکیب یک امر محتاج به اجزاست. چیزی که محتاج به اجزا باشد خودش نمیتواند مرکِّب خودش باشد، پس مرکِّب بیرونی میخواهد. این مؤلَّف چون محتاج به اجزاست خودش نمیتواند مؤلِّف خودش باشد، مؤلِّف بیرونی میخواهد.
خب این «فلک» مؤلِّفش چیست؟ همانجور باز توضیح میدهیم: یا «ماده» است، یا «جسم» است، یا «صورت» است، یا «نفس» است؛ همه اینها را که نفی کنیم ثابت میشود یا «عقل» است یا خدا. به همان ترتیب باز استدلال میکنیم، منتها با عوض کردن «حد وسط». در آنجا «حد وسط» ما مصوِّر بود، در اینجا «حد وسط» ما مؤلِّف است. آنجا «صورت» «حادث» بود احتیاج به مصوِّر داشت، اینجا تألیف و ترکیب «حادث» است احتیاج به مؤلِّف و مرکِّب دارد.
«الخامسة من جهة تركيبها»، ترکیب این سماوات، «فإن كل مؤلف لا بد له من مؤلف»؛ باید این مؤلِّف داشته باشد. اگر مؤلِّفش دوباره مؤلَّف داشت نقل کلام میکنیم، همینطور ادامه میدهیم، «إلى أن ينتهي إلى مؤلف لا تأليف له»، تا برسد به مؤلِّفی که «لا تألیف له»، آنجا که رسیدیم دیگر ختم میکنیم. مؤلِّفی که «لا تألیف له»، به وجهی عقول است و به وجه کاملتر خداست؛ چون عقول باز بالاخره ترکیب از «اجزای ذهنی» را دارند، «جنس» و «فصل» برایشان هست، اما خدا ترکیب از «اجزای ذهنی» را هم ندارد؛ او مؤلِّفی است که هیچجور تألیفی در او نیست.
این را میشود از طریق دیگر هم که من گفتم بیان کرد؛ من از طریقی که «صورت» را عرض کردم این را تکمیل کردم، یعنی گفتم مؤلِّفش اگر «جسم» باشد مشکل دارد، «صورت» مشکل دارد، «نفس» مشکل دارد، پس یا «عقل» است یا خدا. ایشان از راه دیگر آمده گفته این مؤلِّف اگر خودش مؤلَّف نباشد که ثبت المطلوب؛ اگر مؤلَّف باشد نقل کلام در آن میکنیم، از باب اینکه «دور» و «تسلسل» باطل است منتهی میکنیم به مؤلِّفی که مؤلَّف نیست، و مؤلِّفی که مؤلَّف نیست خداست، پس خدایی داریم.
پرسش: اشکال دارد که ما این مؤلِّف را در خود ذات شیء بگوییم؟ خود یک شیء اقتضا دارد که با چیز دیگری تألیف بشود، آهنربا که آهن را جذب میکند بی اینکه ما چیز...
پاسخ: بله، آهنربا که آهن را جذب میکند خودش با آهن تألیف میشود، آن با جاذبش فرق دارد؛ جاذب یک چیزی است، آهنربا که تألیف شد یک چیز دیگر است. مؤلَّف خودش عین مؤلِّف نیست بلکه در درونش چیزی است.
پرسش: نه، منظورش این است که در هر مرکبی، ...
پاسخ: ایا در فلک چیزی دارید که جسم فلک را ترکیب کند؟
پرسش: نه، استدلال میکند میگوید خود این...
پاسخ: هر مؤلَّفی مؤلِّف میخواهد، درست است، نگفته که مؤلِّف بیرونی باشد یا درونی باشد، این را نگفته که. ولی چون ما میدانیم مؤلِّف درونی نداریم میرویم سراغ بیرونیها.
پرسش: در این استدلال نیست.
پاسخ: اینها را دیگر باید اضافه بکنید شما. بله، مؤلِّف لازم است ولی لازم نیست درونی باشد یا بیرونی، هر کدام باشد کافی است؛ ولی ما درونی را در «فلک» نداریم، پس سراغ بیرونیها میرویم. در بیرونیها هم که رفتیم به یکی از دو وجهی که عرض کردیم: یا از باب اینکه مؤلِّفها را اگر ادامه بدهیم «تسلسل» و «دور» لازم میآید، یا از باب اینکه مؤلِّفها هیچکدام قابلیت ندارند که مؤلِّف باشند مگر آنی که مؤلَّف نیست؛ که بالاخره به هر کدام از دو بیانی که عرض کردیم به خدا میرسیم.
چون من میخواهم خیلی طول نکشد خیلی وارد بحث نمیشوم. همان که گفتم، به دو صورت این خامسه را بیان کردم که روشن شد. دوباره برمیگردم به این دو صورت را تکرار کنم.
اما ششمی، ششمین وجه: ششمین وجه این است که این افلاک اتساق دارند، انتظام دارند؛ آنی که به سمت مشرق میرود علی الدوام به سمت مشرق میرود، آنی که به سمت مغرب میرود علی الدوام به سمت مغرب میرود، آنی که حرکتش کند است همیشه کند است، آنی که تند است همیشه تند است، به طور منظم کار را انجام میدهند.
خب، بیاییم ببینیم که عامل این کار منظم چیست؟ عامل این کار منظم یا «اراده» است، یا «طبیعت» است، یا «تسخیر» مسخِّر است.
«طبیعت» نمیتواند باشد، چون «طبیعت» یک اقتضا بیشتر ندارد. ما سماوات را میگوییم، نه «فلک» قمر تنها، «فلک» مریخ تنها؛ نه، سماوات در کل. «طبیعت» سماوات نمیتواند «محرک» به این نحو باشد که میگوییم، چون «طبیعت» اقتضایش واحد است؛ اگر اقتضا دارد «حرکت» به سمت مشرق را، باید اصلاً کل افلاک به سمت مشرق بروند، به سمت مغرب نروند. اگر هم به سمت مغرب را، همچنین؛ اگر هم کند و تند را، همچنین. در حالی که ما میبینیم مختلفاند و اختلاف دارند؛ پس «طبیعت» نمیتواند عامل باشد.
اما «اراده»، «اراده» هم نمیتواند عامل باشد؛ چون اگر «اراده» عامل باشد، ما به خودمان مراجعه میکنیم، میبینیم که هر چقدر هم که برای خودمان تنظیم کرده باشیم که فلان چیز را اراده کنیم، ولی حق داریم و میتوانیم و میکنیم هم، گاهی چیز دیگر اراده میکنیم. پس در «اراده» هم اختلاف پیش میآید، چون مرید است دیگر، دست خودش است، میتواند اراده را عوض کند.
اما در «تسخیر» نه؛ «تسخیر» اگر شده باشد، به وسیله مسخِّری دارد این به این صورت میچرخد، نه خودش «اراده» دارد که خلاف کند. مسخَّر میدانید، مسخَّر ممکن است مرید باشد و تحت «اراده» مافوق کار کند، مثل ماها. ما همه در عین اینی که مریدیم، مسخَّر هم هستیم که تحت «اراده» موجود مافوقی کار میکنیم. افلاک هم اینچنیناند، همهشان مسخراتاند؛ مسخَّر تحت کسی که فوق آنهاست. کسی که فوق افلاک است و آنها را تسخیر میکند یا «عقل» است یا الله است، و علی کل حال ثابت است که اللهی داریم. این هم دلیل بعدیشان.
البته همانطور که گفتم در این دلیل باید از «طبیعت» خاص هر فلکی اغماض بشود، و الا میشود گفت که این «فلک» طبیعتش اقتضا میکند سمت مشرق را، آن «فلک» دیگر طبیعت خودش اقتضا میکند «حرکت» سمت مغرب را؛ ولی ما همه را یکی گرفتیم و یک «طبیعت» برایشان حساب کردیم و گفتیم «طبیعت» واحد است.
پرسش: از نظم استدلال میکند یا از دوام استدلال میکند؟
پاسخ: از اصل نظم و دوام نظم.
پرسش: نه، میخواهیم بگوییم که از «حرکت» دائمی دارد استفاده میکند؟
پاسخ: تقریباً دوام هست.
پرسش: خب ما اگر این دلیل طبق این قاعده باشد که امر دائمی اتفاقی نمیتواند باشد، این تمام بنایش میتواند ذاتی باشد، اتفاقی باشد، معلل به علتی هم نباشد.
پاسخ: خب حالا آن را هم اضافه کنید دیگر، که آن را اضافه کرد خیلی اشکالات زیادی ندارد.
«السادس من جهة اتساقها على نسق واحد»؛ یعنی اینها متسقاند، هماهنگاند، به یک نسقاند، به یک نظماند. «و انتظامها على نظام واحد و حدوث الليل و النهار على طريقة واحدة»؛ یعنی این لیل و نهار بر یک طریقه است؛ اینکه امروز اینطور باشد فرضاً بیست و پنج ساعت باشد، فردا بیست و سه ساعت باشد، نیست، همیشه بیست و چهار ساعت و خردهای است.
پرسش: ...
پاسخ: بله، بیست و چهار ساعت و خردهای؛ روز بیست و چهار ساعت نیست، روز بیست و چهار ساعت و خردهای است، حالا جایش اینجا نیست.
پرسش: بله، بیست و سه ساعت و پنجاه و شش دقیقه است، بیست و چهار ساعت و خردهای نیست.
پاسخ: من اشتباه کردم؟ نمیدانم، بالاخره یک خرده دارد؛ یک خرده از طرف کمی، یک خرده از طرف بیشتری. ایشان میفرماید از طرف کمی است، حالا کمتر یا... احتمالاً بیشتری باشد، حالا من در یادم نیست، نمیدانم کمتر است یا بیشتر.
«و ذلك يدل»؛ این نظامی که هست، هم نظام هم دوام نظام ـ البته ایشان به نظامش استدلال میکند ـ «و ذلك يدل على أنها مسخرات تحت مدبر واحد علی ذلك سخرها إلى وقت يشاء»؛ مدبر واحدی که به این نحو اینها را تسخیر کرده تا زمانی که بخواهد، زمانی هم که نخواهد همه را به هم میزند، دوباره یکی دیگر میآورد.
«إذ لو كان لها»، خود سماوات، اگر بگویید که نه، مدبر نمیخواهد، مسخِّر نمیخواهد، خود سماوات کافی است: «إذ لو كان لها»، خود سماوات، «قدرة مستقلة لفعلت ما شاءت»، هر کار دلش میخواهد میکند، نه اینکه حتماً به یک نظم باشد از اول تا آخر، هیچ تغییری نتواند بدهد، هیچ تغییری نکند.
پرسش: منظور قدرت، «اراده» است؟
پاسخ: «اراده»، بله، یعنی قدرت خودش را مستقل داشته باشد، تحت «تسخیر» نباشد، مستقل باشد یعنی مسخَّر نباشد.
پرسش: اگر «اراده»، یک «اراده» باشد نباید تغییر کند.
پاسخ: میتواند، میتواند اختلاف پیدا کند، مثل خود ما. خود ما همیشه از یک مسیر میرویم، ولی اتفاقاً ممکن است از یک جای دیگر برویم؛ اینطور نیست که حتماً همیشه یک مسیر را برویم. «اراده» داریم دیگر، میتوانیم ارادهمان را عوض کنیم.
پرسش: در صورت «اراده» هم به «اراده» خدا مسخَّرند، آخر خدا واحد است، ارادهاش...
پاسخ: بله، خدا واحد است، خدای واحد ارادهاش هم واحد است، نظم دارد، مثل ما نیست. ما به خاطر تکثرمان ارادهمان متکثر میشود؛ خدا ارادهاش متکثر نیست، ارادهاش واحد است. آن را هم باید ضمیمه کنیم، یعنی «اراده» خدا عوض نمیشود.
«و لو كان ذلك بالطبع»، اگر این «حرکت» افلاک و این نظمی که افلاک دارند نظم طبیعی بود، «لم يختلف»، اصلاً اختلاف نمیکردند، در حالی که اختلاف کردند.
دلیل هفتم: دلیل هفتم این است که در «فلک» عجایبی نهاده شده که این عجایب نشان میدهد که مدبری این «فلک» را اداره میکند و تمام موجودات و عجایب را همین مدبر در «فلک» نهاده. که این دلیل را میشود به دلیلی که میگوید از طریق «امکان جواهر» یا «حدوث جواهر» و «امکان اعراض» و «حدوث اعراض» خدا را اثبات کرد، ارجاع داد. که این دلیل به چهار دلیل قابل ارجاع است:
«امکان جواهر»: «جواهر» ممکناند و چون هر ممکنی واجب میخواهد به همان بیانی که گفته شده، پس «جواهر» واجب میخواهد.
«اعراض ممکن» است: به همین ترتیب ثابت میشود که واجبی هست.
«جواهر» حادثاند یا «اعراض» حادثاند و ثابت میشود.
در وقتی که میخواهند «اعراض» را مطرح کنند، «اعراض» را دو قسم میگیرند: میگویند «اعراض» آفاقی داریم، «اعراض» انفسی داریم. یعنی گاهی به «نفس» خودم مراجعه میکنم، ملاحظه میکنم، این میشود «جوهر»؛ گاهی حالات نفسم را یا گاهی حالاتی که برای اجسام هست ملاحظه میکنم، اینها همه حادثاند یا ممکناند، اینها هم خالق میخواهند؛ من به این ترتیب به خالق آنها میرسم. اینجا هم ایشان از همان طریق دارد استفاده میکند، منتها به موجودات آسمان توجه دارد، چه جوهرش چه عرضش. موجوداتی که در آسمان هستند، بدایع و شگفتیهایی که در آسماناند، چه «جوهر» باشند چه «اعراض» باشند، اینها احتیاج به یک مسخِّر و مدبری دارند. مدبر هم حتماً باید عاقل باشد، چون مدبر غیرعاقل نمیتواند اینهمه صنع عجیب را از خودش صادر کند.
«السابعة من جهة عجائب خلقها و بدائع»، بدایع یعنی شگفتیها، «الأشياء المودعة فيها»، در سماوات؛ که آن اشیا عبارتاند از: «من الكواكب المركوزة»، کواکب مرکوز. چون آقایان معتقدند که کواکب حرکت نمیکنند، مثل میخ در «فلک» چسبیدهاند، مرکوزند، متمرکزند، ثابتاند، ارتکاز شدهاند یعنی تکان نمیخورند، افلاکشان حرکت میکند؛ لذا کواکب را میگوید مرکوزه. خب، خود کواکب زینتش کم نیست.
«و الأفلاك الجزئية التي لا بد لها في انتظام حركاتها»؛ افلاک جزئیهای که «لا بد للسماوات»، این افلاک باید برای سماوات باشند تا حرکات سماوات انتظام پیدا کند. این افلاک جزئی را در جاهای مختلف عرض کردم؛ مثل «فلک خارج المرکز» است که نظم کوکب را به لحاظ «اوج» داشتن و «حضیض» داشتن توجیه میکند؛ «فلک تدویر» است که نظم کواکب سیار را به لحاظ «اقامت»، «استقامت»، «رجعت» باز توجیه میکند. که اگر این افلاک جزئی را نداشته باشیم برای «اوج» و «حضیض» کوکب توضیحی نداریم؛ اگر «فلک تدویر» نباشد برای «اقامت» و «استقامت» و «رجعت» کوکب ما توجیهی نداریم. این را در بحث شواهد الربوبیه پارسال توضیح کامل دادم دیگر، حالا دو مرتبه تکرار نمیکنم، احتیاج به گفتنش نیست.
«اوج» و «حضیض» را نگفتم، ولی «رجعت»، «اقامت» و «استقامت» را توضیح دادم. «اوج» و «حضیض» واضح است دیگر؛ وقتی فلکی مرکزش با مرکز زمین فرق کند، آنوقت کوکب هم در این «فلک» بچرخد، چون مرکزش با مرکز زمین فرق میکند کوکب گاهی نزدیک میشود به زمین، گاهی دور میشود؛ نزدیکترین قسمتش را میگویند «حضیض» کوکب، دورترینش را میگویند «اوج» کوکب. شاید اینجا گفته باشد، «على ما هو مقرر في كتب الهيئة».
«و آثارها»؛ نه تنها کواکب و افلاک جزئیه، بلکه آثار کواکب که در زمین خیلی دیده میشود، آنها هم دلالت میکنند بر اینکه مدبری در کار هست. بالاخره این آسمان و کواکب آسمانی همه در زمین تأثیر دارند که بعضی از تأثیراتشان ثبت هم شده؛ حالا چه تأثیر ظاهری دارند مثل خورشید که باعث پیدایش فصول است، چه تأثیری مثلاً از باب «نحس» و «سعد» دارند که البته گفتهاند این را تأثیر نگویید، بگویید علامت. مثلاً فرض کنید که دو تا کوکب که با هم کنار هم میآیند، فاصلهشان کم میشود، مثلاً از آنها برداشتی خوب میشود، میگویند این باعث سعادت چی و چی است؛ اما اگر دو تا کوکبی که نحساند کنار هم جمع بشوند از آنها تطیر زده میشود، میگویند مثلاً این باعث مثلاً امر ناخوشایندی است که میخواهد اتفاق بیفتد. همانطور که توجه میکنید آن مافوقها در مادونی که زمین است تأثیرات مختلف دارند، این تأثیرات هم نشان میدهد که اینها مدبری دارند.
«و آثارها»، یعنی آثار این کواکب و افلاک، «الفائضة منها على السفليات»، یا آثار سماوات، فرق نمیکند؛ آثار سماواتی که از این سماوات بر سفلیات فائض میشود. «و الخيرات الحادثة منها في الكائنات»؛ منها یعنی از آثاری که از بالا افاضه میشود خیراتی در همین سفلیات، در همین زمینیها، کائنات که موجودات زمینیاند پدید میآید. خب اینها همه هست، اینها دلیل میشود بر اینکه یک مدبری داریم که مدبر عالم و عاقلی است که دارد اینها را تدبیر میکند.
«و ذلك لا يكون»؛ اینها که اتفاق افتادهاند متحقق نمیشوند، محقق نمیشوند، «إلا بأمر آمر يدبر أمر كل منهما»، مگر به امر آمری که تدبیر میکند امر کل منهما را؛ هم علویات را هم سفلیات را دارد تدبیر میکند، «و يربط إحداهما بصاحبتها»، یکی را با آن همراه خودش، زمین را به آسمان و آسمان را با زمین مرتبط میکند؛ به او میگوید تو اثر بده، به این میگوید تو اثر بپذیر، و بالاخره اینهمه عجایب در جهان به تدبیر او انجام میگیرد. این هم هفتمین دلیل.
«فهذه سبع دلائل دالة على وجود خالق السماوات و الأرض قال الله تعالى: ﴿اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ﴾ [6] » [7] ؛ که هفت تا آسمان داریم، هفت تا زمین داریم، این دلایل نشان میدهند که خالق این هفت آسمان و زمین خداست.
شرح حدیث بیست و پنجم: معنای اخلاص در گفتن لا اله الا الله و رابطه علم و عمل
«الْحَدِيثُ الْخَامِسُ وَ الْعِشْرُونَ»
«بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ، قَالَ: مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصاً دَخَلَ الْجَنَّةَ» خب این روشن است. اخلاص را معنا میکند «وَإخْلَاصُهُ أَنْ يَحْجُزَهُ» یعنی يَمْنَعَهُ «َمَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ» [8] [9]
یعنی اگر «لا اله الا الله» گفت و دید که این «لا اله الا الله» مانع از ارتکاب حرام شد، بفهمد که «لا اله الا الله» را مخلصاً گفته و مخلصاً معتقد بوده؛ و الا بداند که یک ایرادی در این اعتقادش و در این گفتهاش هست اگر از حرام بازنایستاد.
همانجور که توجه میکنید در اینجا اخلاص را به معنای ممنوع شدن من الحرام گرفته. در گذشته اخلاص را به معنای اعتقاد خالص گرفت؛ که انسان خالصاً معتقد باشد به آنچه که خدا فرموده. حالا میفرماید که هیچ منافاتی بین این دو معنا نیست؛ این دو معنا «لازم و ملزوم» همدیگرند. اگر کسی معتقد باشد به اعتقاد خالص، خدا را واقعاً خالق بداند، خدا را واقعاً مالکش بداند، اینچنین شخصی قهراً از حرام ممنوع میشود. اگر «لا اله الا الله» را مخلصاً گفته، یعنی معتقداً به اعتقاد کامل گفته، این مسلماً گناه نمیکند، ممنوع من الحرام است؛ چون معنا ندارد کسی خدا را قبول داشته باشد آن هم با آن عظمتش، و بداند او مالک است و من مملوکم، و بداند که خودش هیچی ندارد و او همهچیز دارد، با اینهمه عظمت باز هم معصیت کند.
اینکه دارد معصیت میکند معلوم میشود که به آن «علم الیقین»ی که باید برسد نرسیده، یعنی خدا را یقین نکرده؛ اگر خدا را یقین میکرد معصیت نمیکرد. یا لااقل در همان زمانی که دارد معصیت میکند یقین از او گرفته میشود؛ ممکن است یقین داشته باشد ولی در همان لحظه معصیت یقین از او گرفته میشود، که این مناسب است؛ یعنی ممکن است آدم همین را بتواند بگوید که در مواقع عادی یقین داریم، اما در مواقع معصیت یقین از ما گرفته میشود یا کمرنگ میشود.
پس همانطور که توجه میکنید «لا اله الا الله» مخلصاً یعنی معتقداً به اعتقاد راسخ، به اعتقاد صحیح و یقین؛ صحیحاً، یقیناً، واقعاً، ثابتاً به این اعتقاد اگر گفت، حتماً ممنوع از معصیت هم میشود. چون شخص معتقد حتماً طبق اعتقادش عمل میکند؛ اگر دیدید عمل نکرد بدانید که اعتقادش اعتقاد درستی نبوده، یعنی خیال اعتقاد بوده، واقعِ اعتقاد نبوده.
همانطور که توجه کردید این معنای جدیدی را که برای اخلاص کردیم، لازمه آن معنای قدیمی که برای اخلاص داشتیم قرار دادیم. معنای قدیم این بود که معتقداً «لا اله الا الله» بگوید به اعتقاد خالص؛ در اینجا میگوییم که ممنوع از حرام بشود. خب، ممنوع از حرام شدن لازمه همان اعتقاد خالص است. اگر کسی اعتقاد خالص به حقانیت و به وجود خدا و به قدرت و علم خدا داشته باشد هرگز گناه نمیکند؛ میداند خدا عالم است، میداند خدا قادر است و آنچه را که تهدید کرده میتواند اجرا کند، لذا هیچوقت دنبال معصیت نمیرود.
«شرح: هذا معنى آخر للإخلاص في الاعتقاد»، غیر از معنایی که «مضى في الحديث الثامن عشر من الباب [10] ». اخلاص در اعتقاد به این معنا، معنای جدیدِ اخلاص در اعتقاد است؛ قبلاً هم داشتیم اخلاص در اعتقاد. «و هذا المعنى»، که مانع از حرام بشود، «يوجب دخول الجنة» را، که روایت هم همین را میگوید. چون جنت یعنی محل حسن، یعنی در جایی بودن که در آنجا خطا نیست، در آنجا حسن است. خب اگر کسی معصیت نکرد، عملش همهاش عمل حسن بود، دیگر لایق آن موطنِ حسن هم خواهد بود؛ لذا «يوجب دخول الجنة».
«و ذلك»؛ علت اینکه ما میگوییم اخلاص در اعتقاد به این معنا ـ یعنی ممنوعیت از حرام ـ موجب دخول جنت میشود، به این جهت است که: عمل کاشف است از علم و ظاهر عنوان است و حاکی است از باطن. پس اگر کسی اعتقاد حق داشت حتماً عملش هم حق است. بنابراین، «فإذا اعتقد حقا»، ولی «خالف مقتضاه»، مقتضای حق را، «فكأنه لم يعتقد»، مثل اینکه اعتقاد نداشته، اعتقادش اعتقاد کامل نیست؛ «فلا يترتب»، بر این اعتقادش، «أثر من الثواب». در صورتی اثر من الثواب مترتب هست که شخص به این اعتقادش عمل بکند، طبق این اعتقاد عمل بکند و اعمال صالح انجام بدهد.
«و حاشا من عرف الله أن يعصيه»؛ یعنی بعید است از کسی که خدا را بشناسد، خدا را معصیت کند. اگر میبینید معصیت میکنیم، در همان لحظه معصیت لااقل خدا را نمیشناسیم؛ اگر در همان لحظه معصیت خدا را میشناختیم دست از معصیت میکشیدیم، به خودمان اجازه معصیت نمیدادیم. چنانچه بارها عرض شده که مثلاً اگر یک کودکی که «ممیز» هم نیست در اتاقی باشد، آدم سعی میکند که در مقابل چشم او گناه نکند؛ یعنی اینهمه برای آن بچهای که خیلی هم قابل نیست ارزش قائل است، اما میبینید در منظر و مرآی خدا معصیت میکند! خب این پیداست که یا در وجود خدا یک ایرادی و شکی دارد ولو بالظاهر معتقد است، یا در حاضر بودنش پیش خدا شک و تردید دارد، بالاخره به یک صورت است.
ولی شاید هم هیچکدام از اینها نباشد، چنانکه امام زینالعابدین در دعای ابوحمزه میفرماید من این کار را کردم نه به خاطر اینکه به امر تو سستی کرده باشم و نه به خاطر اینکه تو را غایب دیده باشم و تو را منکر شده باشم، «لَكِنْ شِقْوَةٌ غَلَبَتْ عَلَيَّ» [11] ؛ شقاوت بر من غلبه کرد. شقاوت بر من غلبه کرد، حالا باز این را باید بحث کرد که غلبه شقاوت از کجاست؟ غفلت است دیگر، بالاخره میآید و یک لحظه آدم را غافل میکند.
گاهی هم توجیه کردن است؛ خب خدا حلیم است، حالا این گناه را میکنیم میبخشد. اینها هم توجیه است، این توجیهها هم گاهی باعث میشود آدم جرئت کند. و همین هم هست که میگوید که از شدت حلمت هست که معصیت میشوی؛ اگر خدا حلم نداشت کسی اصلاً فکر معصیت نمیکرد، مثلاً فرض کنید خیلی خشن بود اصلاً کسی فکر معصیت نمیکرد. پس همه اینها باعثش حلم خود خداست. لذا بعضیها میگویند در قیامت که خدا از ما مؤاخذه کرد، ما خودش را مؤاخذه میکنیم! میگوییم تو خودت حلیم بودی، ما مقصر نیستیم، تو حلیم بودی، تو کریم بودی؛ چون تو حلیم بودی و کریم بودی معصیت شدی، اگر کریم و حلیم نبودی معصیت نمیشدی؛ چون خودت کامل بودی معصیت شدی، اگر کامل نبودی معصیت نمیشدی. بعضی این جرئت را به خودشان میدهند. حالا در آنجا که میگویند صدای همه از شدت ترس به صورت همس بیرون میآید، کسی جرئت میکند مؤاخذه را به گردن خود خدا بیندازد؟ بالاخره اینجا ما میتوانیم بیندازیم، آنجا که رفتیم نمیدانیم چه میکنیم.
پرسش: اخلاص در عمل است؟
پاسخ: الان که اخلاص در عمل شد دیگر، منتها اخلاص در عمل ناشی از اخلاص در اعتقاد است.
پرسش: تعبیر نکرد اخلاص در عمل، گفت اخلاص در اعتقاد.
پاسخ: «بهذا المعنی»، اعتقادی که منشأ عمل بشود؛ «بهذا المعنی» یعنی منشأ عمل بشود. یک وقت اخلاص در اعتقاد خالص است و به عمل کار نداریم که قبلاً هم گفتیم؛ یک وقت اخلاص در اعتقاد «بهذا المعنی» است. «بهذا المعنی» یعنی اعتقادی که منشأ عمل بشود، اعتقادی که باعث بشود که من از گناه منع بشوم. این اخلاص به عمل هم متوجه است.
پرسش: خب آیا خود تنها با علم، انسان میتواند برسد؟ که علم و عمل دو بالاند، لازم و ملزوم دارد علم.
پاسخ: بله، ولی علم منشأ عمل صالح است.
پرسش: یک روایتی هست که اعتقاد داشته باشد و واقعاً اعتقاد داشته باشد مثلاً گناه نمیکند، در حالی که باید داخل روایت توجیه کرد و همانطور که شما خودتان فرمودید که اعتقادی که در کنارش عمل است. اگر ضربهای میخورد همچین نیست که ضربه به اعتقاد بخورد، خیلی موقعها که انسان گناه میکند در اعتقادش...
پاسخ: همان لحظه گناه، چرا، لحظه گناه لااقل یک غفلتی میپوشاند اعتقاد را یا کمرنگش میکند.
پرسش: بعضی از گناهها ایمان را...
پاسخ: یا ایمان زائل میشود یا اعتقاد کمرنگ میشود، بالاخره یک چیزی میشود، یا آدم یک توجیهاتی میکند که خودش را راضی کند؛ و الا انسانی که خدا را قبول دارد معصیت نمیکند، انسان معصیت نمیکند. گاهی در حالی که حالا فرض کنید وسایل معصیت برایمان آماده نیست ـ چون وقتی که وسایل معصیت برایمان آماده است خب هنر میخواهد که نرویم جلو ـ ولی گاهی وسایل معصیت برایمان آماده نیست، یک گوشه نشستهایم داریم فکر میکنیم، واقعاً آدم باور نمیکند که خدا را معصیت کند. در آن حال که وسایل معصیت آماده نیست باور نمیکند که خدا را معصیت کند؛ بعد که وسایل آماده میشود باورش میرود کنار. مواقع عادی را شما ملاحظه نکنید؛ مواقع عادی واقعاً اعتقاد به آدم اجازه معصیت نمیدهد، اما در آن لحظه معصیت میبینید بالاخره یک چیزی میشود، آن حالت عادی قبلی را ندارد.
پرسش: اعتقاد احتمالاً سر جایش هست، یک عامل مهمتر و بزرگتر...
پاسخ: پردهای رویش کشیده میشود، بله، یک عامل و پدیده. همین را عرض میکنم دیگر، اعتقاد سر جای خودش هست یعنی ما از بین نبردیمش، یک پرده رویش کشیده میشود، یا یک عاملی پیش میآید که همان عامل پرده است، روی اعتقاد میافتد، جلوی اعتقاد را میگیرد. اعتقاد پس تأثیر نمیکند دیگر؛ و الا اگر اعتقاد تأثیر بکند پردهها را باید بشکافد، پاره کند. پرده را پاره نکرده، پس دیگر اعتقاد...
پرسش: پرده رویش کشیده ولی اعتقاد آنقدر قدرت شکافتن ندارد، در آن حد نیست که یک عامل...
پاسخ: اعتقاد کاملی نیست! اعتقاد اگر کامل باشد پرده را میشکند.
پرسش: در اعتقاد نیست که همهچیز، عامل گناه کردن اعتقاد فقط نباشد، یعنی یک سری تمرینهایی لازم دارد بالاخره ما در...
پاسخ: بله، تمرین، تمرین بله، تمرین لازم است، فرمایش خوبی است. تمرین لازم است اما نه برای تقویت اعتقاد، برای جلوگیری از موانع؛ تمرین برای جلوگیری از مانع. اعتقاد را ما داریم، موانع هم میآید؛ اگر تمرین نکرده باشیم، مانع که آمد اعتقاد را دست مانع میسپاریم؛ اما اگر تمرین کرده باشیم اعتقاد را مهاجم قرار میدهیم که مانع را از بین ببرد. بله، و این حرف خوبی بود که شما زدید؛ ما تمرین لازم داریم، اما تمرین نه برای اعتقاد ـ اعتقاد آماده است ـ تمرین برای اینکه اعتقادمان را مهاجم قرار بدهیم که محافظت بشود، یعنی تمرین میکنیم که آن موانع را ضعیف کنیم.
پرسش: اینکه در مورد اعتقاد سرمایهگذاری میشود، اصل را در اعتقاد میگیرند، در حالی که میگویم...
پاسخ: طبق مبانی فلسفه، اعتقاد ارزشش بیشتر از عمل است. چون اعتقاد یعنی علم دیگر؛ یا متحد میشود با «نفس» ما بنابر «اتحاد عاقل و معقول»، یا حداقلش این است که نه اینکه، از باب مناسباتِ «نفس» ماست، لازمِ «نفس» ما به حساب میآید، چون مناسب «نفس» است، مفارق نیست.
پرسش: نظر مشاء؟
پاسخ: نظر مشاء لازم است، نظر حکمت متعالیه این است که متحد است، بالاتر از لازم. علی ای حال، اعتقاد «نفس» را رها نمیکند، یا از باب اتحاد یا از باب لزوم، «نفس» را رها نمیکند. لذا اگر کسی اعتقادش خراب باشد تا ابد میسوزد، چون اعتقادش هیچوقت رها نمیشود. اما اگر عملش فاسد باشد، عمل ملکهای درست میکند که «ملکه» دیر یا زود زائل میشود، وجود مفارق دارد، «عرض مفارق» است، زائل میشود. بعد از سیصد هزار سال ـ که حداکثر سوختن شیعیان میگویند سیصد هزار سال است ـ بعد از اینکه سیصد هزار سال در جهنم بود و عذاب شد، آنوقت این «عرض مفارق» به تدریج زائل شده؛ وقتی زائل شده دیگر چیزی باقی نمیماند. اما اعتقادات زائل نمیشود، اعتقاد «عرض لازم» است. لذا بعضیها میگفتند اعتقادی که انسان شیعه دارد، او هی غلبه میکند، میآید این گناهان را در همان جهنم میخورد، کمکم از بین میرود.
بالاخره توجیهات مختلف گفتهاند. اعتقاد مهم است، رکن است؛ بله، عمل هم مهم است، منتها عمل صادر من الاعتقاد است. تقوا هم که گفتهاند، تقوای بیاعتقاد را قبول ندارند بارها. آن روایتی هم که تقوا را ترغیب کرده هیچوقت نمیگوید تقوای بیاعتقاد؛ اگر شخصی اعتقاد به ولایت هم نداشته باشد میگوید هر چقدر عبادت کند، هر چقدر روزه بگیرد، هیچ به درد نمیخورد. معلوم میشود آنجا هم که تقوا سفارش میشود اعتقاد اصل است!
پرسش: روایت؟
پاسخ: روایت هم همین است، حکمت متعالیه هم همین است، حکمت مشاء هم همین است؛ همهشان به علم اهمیت بیشتری میدهند. علم یعنی اعتقاد. اگر ما علممان درست بود، خدا را درست شناختیم، و عملمان خراب بود ـ اگر هر دو خوب بود که میگویند اهل جنت است؛ اگر یکیاش خراب بود، اعتقاد خراب بود میگویند عملت به درد نمیخورد ـ اگر اعتقاد درست بود و عمل خراب بود، میگویند این عمل بعداً یا به وسیله اعتقاد محو میشود یا به وسیله عذاب کمکم محو میشود. چرا؟ چون «عرض مفارق» است.
عمل هم عمل سوء است! توجه کنید این مطلب مهمی است؛ عمل چون عمل سوء است بر «نفس» به عنوان عارض مفارقی که نامناسب است نشسته، یک جوری باید پاک بشود. اعمال حسنه پاک نمیشوند. این خیلی مسئله است که سؤال میشود «عرض مفارق» فرق نمیکند عمل حسن باشد یا عمل سوء باشد؛ چرا عمل سوء را میگویید پاک میشود، عمل حسن را در بهشت میگوییم تا آخر این شخص مخلد است، به خاطر این عمل حسن مخلد است؟ علتش این است که بهشت دارِ حسن است؛ عرضی که بر این «نفس» عارض شده عرضی است از جهت حسنش مناسب «نفس»، و بهخصوص این «عرض» هم که میرود در عالم حسن، در عالم حسن هی تقویت میشود، عالم حسن تقویتش میکند. آن عالم، عالم سوء نیست؛ اگر ما سوء را همراه خودمان بردیم، چون سوئی آنجا نمیبینیم این سوء کمکم زائل میشود. «عرض» هم که «عرض مفارق» است، چسبندگی از طرف «نفس» نیست، از آن طرف در آن عالم هم که تقویت نمیشود، این سوء کمکم از بین میرود؛ برخلاف حسن که هم خود «نفس» حَسن است و هی تقویت میکند این را و از جهت ذاتی لیاقت با این حسن دارد، هم عوامل بیرونی همه حَسناند و دیگر تقویت میکنند.
پرسش: مبنی بر اینکه معرفت به علم قطعاً...
پاسخ: بله، همه معرفتها و علمها مقدمه است، علم اصلی است و عمل ناشی از آن است.
پرسش: اینکه تقسیم کردید کسی که علم را...
پاسخ: بله، همه علم کامل، علم... بله، اگر کسی اعتقاد نداشته باشد ـ علم یعنی اعتقاد ـ کسی اعتقاد نداشته باشد به خدا و به ولایت و امثال ذلک، همهاش هم عبادت کند چه ارزشی دارد؟ اصلاً ارزش ندارد. البته بیارزش هم نیست اصلاً؛ حاتم طایی را میگویند که جود و کرم داشت ولی عقیده نداشت؛ به خاطر اینکه عقیده نداشت در جهنم است، و به خاطر آن کار نیک آتش اجازه سوزاندنش را ندارد؛ در جهنم هست، محرومیت دارد الان ولی سوخته نمیشود. توجه کردید؟ پس عمل نیک هم مفید است، منتها عمل نیکی که مفید است به اندازه اعتقاد کار نمیکند؛ اگر اعتقاد بود افادهاش کامل است و الا...