93/07/19
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی و تبیین معنای صحیح ماهیت مطلوبه/حاشیه 45 /وضع
موضوع: وضع/حاشیه 45 /بررسی و تبیین معنای صحیح ماهیت مطلوبه
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
طرح مسئله در کلام محقق اصفهانی و تبیین معنای ماهیت مطلوبه
جلد اول نهایة الدرایه، صفحه ۸۹، سطر شانزدهم: «وأما جعل الهيئة التركيبية معنونة بعنوان الصلاة ـ بمعنى جعلها عطفا من المربوب إلى الرب وتذلّلا منه إليه ـ قياسا بجعل الشارع للشيء مالا أو ملكا فمدفوع»[1] .
معانی شرعیه را — مثل معنای صلاة که عبارت از ارکان مخصوص است، یا معنای حج که عبارت از آن اعمال مخصوص است و امثال ذلک — اینها را ماهیات جَعلیه و مخترعه نامیدند. در فلسفه گفته شده است که ماهیات جعل نمیشوند. ولی به این معانی، ماهیات جَعلیه گفته شده است. آیا این نامگذاری مخالف با واقع است؟ این نامگذاری حکایت میکند از جعل ماهیت، و جعل ماهیت خلاف واقع است، پس آیا این نامگذاری باطل است؟ یا راهی برای این نامگذاری هست، راه تصحیح و توجیهی برای این نامگذاری هست؟ جواب دادند که چهار معنا ما میتوانیم برای ماهیت جَعلیه در نظر بگیریم که یکی از آنها درست است و سه تای آنها باطل است. آن معنای درست این بود: ماهیات جَعلیه یعنی ماهیات مطلوبه. شارع از ما طلب کرده است که این ماهیت را در خارج به کمک وجود ایجاد کنیم، که وجود این ماهیت را ایجاد میکند و ما که مکلّف هستیم به این ماهیت وجود میدهیم و با کمک وجود آن را در خارج ایجاد میکنیم. اما کار شارع وجود دادن به ماهیت و جعل ماهیت نبوده، بلکه کار شارع طلب کردنِ این ماهیت بوده است. از من طلب کرده است که این ماهیت را در خارج به کمک وجود ایجاد کنم؛ پس میشود ماهیت مطلوبه؛ منظور از ماهیت جَعلیه میشود ماهیت مطلوبه، این معنا درست است؛ مراد از ماهیت جَعلیه به این معنا درست است. سه معنای دیگر هست که هر سه باطل هستند: معنای اول اینکه شارع ماهیت را جعل کرده است، همان چیزی که در فلسفه گفته میشود باطل است؛ همان کار را شارع کرده است؛ ماهیت را در خارج جعل کرده است یعنی جَعل خود را تعلق داده به ماهیت و برای ماهیت در خارج واقعیتی ساخته است.
ابطال دو معنای نخستِ جعل ماهیت در کلام شارع
در حالی که در خارج، ماهیت واقعیت ندارد؛ خارج ظرف وجود است نه ظرف ماهیت؛ یعنی ظرف ماهیت است به تبع وجود، نه اینکه ظرف ماهیت باشد به طور مستقیم. اینها حالا دیگر به مباحث فلسفه مربوط میشود؛ جعل ماهیت کرده است یعنی به ماهیت در خارج واقعیت داده است. این باطل است، از دو جهت باطل است: یکی اینکه واقعیت دادن به ماهیت، همانطور که در فلسفه گفته شده است، بنا بر اصالة الوجود کار درستی نیست؛ بنا بر اصالة الماهیة تمام است، ولی بنا بر اصالة الوجود این کار باطل است. پس این معنا برای ماهیت مجعوله درست نبود که ما بگوییم شارع ماهیت را در خارج واقعیت داده است. اشکال دوم این است که بر فرض که ماهیت اصیل باشد و در خارج واقعیت پیدا کند، آن کسی که به ماهیت واقعیت میدهد مکلف است نه شارع. شارع وقتی نماز میخواند، خب بله، به این معنا و به این ماهیت دارد وجود میدهد؛ ولی در وقتی که از من طلب میکند، او به ماهیت وجود نمیدهد؛ از من طلب میکند که من این ماهیت را ایجاد کنم نه اینکه خودش ایجاد کند. پس کار شارع که طلب است ایجاد ماهیت در خارج نیست؛ ایجاد ماهیت در خارج کارِ مکلف است؛ مکلف است که این نماز را در خارج موجود میکند؛ این هم اشکال دوم. پس این معنایی که برای جعل ماهیت گفته شد درست نیست که این معانی شرعیه ماهیات مجعولهاند به این معنا که شارع آنها را جعل کرده است؛ خیر، شارع آنها را جعل نکرده است. اولاً فلسفه اجازه جعل ماهیت را نمیدهد، ثانیاً اصلاً شارع ماهیت را جعل نکرده است و اگر هم جَعلی باشد مکلف دارد ماهیت را جعل میکند، که این بحثی بود که گذشت.
معنای دوم این است که شارع این ماهیت را ماهیت کرده است نه اینکه به آن واقعیت داده باشد؛ یعنی ماهیتِ صلاة را ماهیت صلاة کرده است؛ نه اینکه به آن واقعیت و وجود داده باشد، بلکه ماهیت را ماهیت صلاة کرده است و حالا به مکلف میگوید من این ماهیت را ماهیت صلاة کردم تا تو به آن وجود بدهی.
ایراد این چیست؟ گفتند این هم باطل است، چون ماهیت را ماهیت کردن یعنی ذات شیء را به شیء عطا کردن، در حالی که ذات عطا کردنی نیست. وجود را به ذات عطا میکنند نه اینکه ذات را این ذات بکنی. انسان، انسان است؛ اگر میخواهی به آن وجود بده، نه اینکه انسان را انسان بکن؛ خب انسان معلوم است که انسان است و باید موجودش کرد. نه حالا به این انسانها، نمیخواهم اشاره کنم؛ آن وجود ذهنی انسان است یا هر چه، یک ذاتی هست که اگر موجود بشود میشود انسان.
تفکیک ماهوی میان جعل لفظ و جعل معنا
این ذات را دیگر ذاتش را خدا به آن نمیدهد، انسانیت را به آن نمیدهد، بلکه فقط ایجادش میکند؛ که این هم در فلسفه ثابت شده است که هیچ وقت ذات را ذات جعل نمیکنند، بلکه اگر بخواهند وجود را برای ذات جعل میکنند. پس این هم که شارع صلاة را صلاة کرده است، این هم معنای درستی برای جعل الماهیة نیست. این دو معنا تمام شد؛ حالا معنای سوم را میخواهیم بحث کنیم که بحث امروز ما است.
دانش پژوه: غیر از طلبی که شارع از مکلف میکند، از خود جَعلی که شارع میکند چه برداشتی میشود داشت؟
استاد: هیچ.
دانش پژوه: آن فعل اولیهای که شارع انجام میدهد تا این عمل مثلاً بین مکلفین جا بیفتد؟
استاد: خب، فعل او ایجاد ماهیت بود دیگر، همان کاری که مکلف هم میکند. شارع میفرماید: «صلوا کما رأیتمونی أصلی»[2] ؛ همانطور که من نماز میخوانم شما بخوانید. او وقتی نماز را شروع میکند به خواندن، خودش دارد در خارج ایجاد ماهیت میکند، همان چیزی که درست است؛ اما وقتی از من طلب میکند، جز طلب ماهیت چیزی نبوده است.
دانش پژوه: نه اینکه شارع اولین بار که جعل میکند فعل را در خارج، این هیچ فرقی با عمل مکلف ندارد؟
استاد: جعل میکند یعنی طلب میکند.
دانش پژوه: قبل از اینکه طلب...
استاد: آن چیزی که شما میفرمایید جعل لفظ است. جعل لفظ است برای این معنا؛ آن که قبلاً بحث آن شد و تمام شد. یک وقت تصریح میکند و میگوید من لفظ صلاة را برای این اعمال قرار دادم، این جعل لفظ است. یک وقت هم تصریح نمیکند، بلکه استعمال میکند و ما از استعمال او میفهمیم که این لفظ را برای این معنا جعل کرده است. تا اینجا بحث جعل لفظ بود که این را ما قبول کردیم؛ یا حال یا تعییناً جعل میکند یا بر اثر استعمال تعییناً جعل میکند.
یا گفتیم شاید هم بر اثر کثرت استعمال تعیّناً جعل بشود؛ اینها بحث لفظ بود. حالا بحث لفظ نداریم، بحث ما این است که این معنا مجعول است، نه اینکه لفظی برای این معنا مجعول باشد، بلکه خودِ این معنا مجعول است. این را داریم بیان میکنیم؛ این بحث جدید ما است که معنا مجعول است یعنی چه. پس دو بحث داشتیم: یک بحث جعل لفظ بر معنا که این گذشت و قبولش کردیم، منتها توجیه کردیم باید اینچنین باشد و آنچنان نباشد.
اما یک بحثی داریم در جعل خودِ معنا، نه جعل لفظ بر معنا. این جعل خودِ معنا اکنون مورد بحث ما است. این را دیگر ما میگوییم شارع جَعلی نسبت به آن ندارد، بلکه فقط طلب دارد. اگر مراد شما از ماهیت جَعلیه، ماهیت مطلوبه باشد درست است، اما اگر مراد دیگری دارید باید بحث کنیم؛ که دو تای آن را تا کنون بحث کردیم و گفتیم درست نیست، و سومی را اکنون میخواهیم بحث کنیم.
بررسی وجه سوم: معنون ساختن ارکان به عنوان صلاة و عطف و تذلل
سومی این است: اینکه شارع نه صلاة را صلاة قرار داد و نه صلاة را ایجاد کرد، بلکه این معنا را، این اعمال را — معنوناً به عنوان صلاة به معنای عطف و میل و توجه قرار داد. چون قبلاً گفتیم صلاة به معنای توجه است، به معنای عطف است؛ صلاة به معنای دعا را قبول نکردیم؛ گفتیم صلاة عبارت است از توجه عبد به خدا تذللاً، و توجه خدا به عبد ترحماً؛ عبد نسبت به خدا توجه میکند و اظهار ذلت مینماید، و خداوند به بندهاش توجه میکند و ایجاد رحمت میفرماید.
دانش پژوه: نامفهوم
استاد: نه نام گذاری مقدم است
دانش پژوه: نامفهوم
استاد: شارع بالاخره به یک ترتیبی فهمانده است که اسم را روی چه چیزی دارد میگذارد؛ در این باره قبلاً بحث شد. یا اعمال را — عملی را — خودش انجام داد و اسمش را گذاشت صلاة، یا تصریحاً بیان کرد و اسمش را گذاشت صلاة. این فعل من را که میخواهد در آینده ایجاد بشود، شارع جعل نکرد؛ شارع خودش کاری انجام داد، بله، نماز را خواند و بعد فرمود این صلاة است؛ یا خیر، فرمود صلاة را نام میگذارم برای این ارکان؛ یا به یک قرینه دیگر، به هر ترتیبی فهماند که این صلاة اسم چه چیزی است.
حالا سخن بر سر این است که این صلاتی که روشن شد اسم است برای چه چیزی، آن چیزی که معنای صلاة است چگونه جعل میشود؟ آیا جعل میشود یا جعل نمیشود؟ یعنی آن ارکان مخصوصه که ماهیتی هستند از ماهیات، آیا با کلام شارع جعل شد؟ با طلب شارع جعل شد؟ یا با ایجادی که من میکنم جعل شد؟ سخن این است که با ایجادی که من میکنم جعل میشود و واقعیت هم از آنِ وجودی است که من به آن میدهم نه برای ماهیت؛ به این کاری نداریم؛ اما از طرف شارع چه؟ از طرف شارع جَعلی نیست.
تصویر معنا در برابر جعل معنا و تحلیل کارکرد طلب
جعل لفظ بر معنا هست، ولی جعل معنا نیست. معنا را شارع جعل نمیکند؛ جعل لفظ بر معنا میکند. حال معنا را بالاخره به یک ترتیبی به مردم معرفی میکند، به یک ترتیبی معنا را میفهماند، و لفظ را جعل میکند برای آن معنایی که به مردم فهمانده است؛ ولی معنا را جعل نمیکند؛ سخن ما بر سر جعل معنا است.
دانش پژوه: حرف از جعل لفظ با جعل معنا میشود؟
استاد: جعل معنا به این معنا که خودش نماز بخواند یا توضیح بدهد که معنا این است، جعل معنا نمیکند، بلکه تصویر معنا میکند، نه اینکه معنا را جعل کند؛ معنا را به تصور ما درمیآورد، نه اینکه جعل کند. بله، ممکن است خودش به عنوان یک مکلف نماز بخواند؛ این جعل معنا هست به آن معنای درست آن؛ اما با استعمال خود جعل معنا نکرده است. حال قبلاً یا جعل معنایی کرده — یا با توضیح دادن یا با عمل کردن — یک معنایی را به همان نحوی که صحیح است جعل کرده و بعد لفظ را روی آن گذاشته است. ما میخواهیم ببینیم با این لفظی که روی آن گذاشته است — خب مشخص شد که این اسم است برای این معنا — بعد آیا با طلبی که میکند معنا را جعل میکند؟ خودش نماز بخواند معنا جعل میشود، اما دارد طلب میکند. آیا با طلب او معنا جعل میشود؟ حرف ما فقط بر سر همین است؛ که از مکلف طلب کرده است. قبلاً معنا را مشخص کرده، خودش هم فرض کنید جعل کرده، هر کاری کرده است؛ اکنون معنا برای من مشخص است و لفظ را بر این معنا جعل میکند؛ تا اینجا معلوم است، بعد طلب میکند؛ حالا که طلب میکند چه اتفاقی میافتد؟ آیا معنا جعل میشود یا جعل نمیشود؟ با طلب او، نه با کار من؛ با کار من معنا جعل میشود، من وقتی نماز میخوانم معنا جعل میشود، ولی با کار او که فقط طلب است آیا معنا جعل میشود یا نمیشود؟ مسلّماً نمیشود.
دانش پژوه: مسئله این است که قبل از اینکه طلب کند معنا جعل شده است یا نه، فارغ از این که حالا بیاید طلب کند معنا جعل بشود؟
استاد: خیر، این بحث ما نبود. ما گفتیم وقتی شارع طلب میکند، ماهیت میشود ماهیت مجعوله، ماهیت میشود ماهیت جَعلیه؛ ماهیت جَعلیه به چه معنا؟ گفتیم اگر به معنای ماهیت مطلوبه باشد درست است، اما اگر بخواهد به معنای دیگر باشد باید بحث کنیم. معنای دیگر این بود که شارع با همین طلبش، ماهیت را به عنوان یک امر واقعی جعل کند، که گفتیم غلط است؛ ماهیت را برای ماهیت جعل کند، گفتیم غلط است؛ حالا داریم جعل سوم را میگوییم تا ببینیم درست است یا غلط است.
پس توجه بفرمایید بحثها از یکدیگر جدا بشود: بحث جعل لفظ بر معنا قبلاً بحثش گذشت و ما قبول کردیم، جعل لفظ بر معنا را داریم؛ لفظی را بر معنا جعل کرده و نامگذاری نموده است، حال به چه نحو جعل کرده است بیان شد. بحث طلب معنا را هم قبول داریم؛ ولی اینکه طلب معنا، جعل معنا باشد و معنا را مجعول کند، یعنی ماهیت جَعلیه درست کند، این را داریم بحث میکنیم که آیا شدنی است یا خیر؟ اگر بگویید مراد ما از ماهیت جَعلیه، ماهیت مطلوبه است، میگوییم درست است؛ اما اگر معانی دیگری را اراده کنید غلط است. که دو تای آن را ثابت کردیم غلط است و یکی از آنها را اکنون دارم ثابت میکنم که غلط است. وارد بحث سوم بشویم دیگر؛ حالا که بحث روشن است و موضع بحث روشن است، وارد بحث بشویم.
نقد قیاس معنون ساختن صلاة به جعل مالیت و ملکیت
خوب سؤالی بود؛ من باید از اول خودم حدود و ثغور بحث را روشن میکردم، چون روشن نشد این سؤال پیش آمد. خب، حال که حدود و ثغور بحث روشن شد ادامه بدهیم: سومین معنای باطلی که ما برای ماهیت جَعلیه داریم این است که اکنون عرض میکنم؛ اینکه بگوییم معنا را شارع جعل نکرده است. یعنی ارکان مخصوصه را جعل نکرده است؛ وقتی طلب میکند ارکان مخصوصه را جعل نمیکند. شارع میگوید من این ماهیت را معنون میکنم به عنوان صلاة. حتی اگر مسئله جعل لفظ بر معنا باشد، در اینجا باز میتوانیم مطرحش کنیم: شارع میگوید من این لفظ صلاة را برای این ماهیت جعل میکنم، یا طلب میکنم یا جعل میکنم، و منظورش این است که این ماهیت را معنون میکنم به عنوان عطف، به عنوان تذلل و ترحم؛ تذلل از ناحیه عبد، و ترحم از ناحیه اله. آن را معنون به این میکنم. به عبارت کوتاهتر، من این ماهیت را معنون میکنم به عنوان تعظیم؛ این میشود دیگر،
دانش پژوه: یعنی اعتبار
استاد: به عنوان عبادت، یعنی اعتبار میکنم. جعل میکنم یعنی اعتبار میکنم؛ اعتبار میکنم این ماهیت را تعظیماً، همانطور که اعتبار میکنم این شیء را مالاً و مِلکاً. در ملکیت — در ملکیت اعتباری — شارع چه کار میکند؟ میگوید این مال را مال تو قرار دادم، یا اصلاً به این شیء مالیت دادم. به خمر مالیت نمیدهد، به متاعهایی که حلال هستند مالیت میدهد؛ جعل مالیت میکند برای آن یا نفی مالیت میکند از آن. این جعل مالیت و جعل ملکیت اعتباری است؛ جعل تعظیم هم برای این ماهیت اعتباری است. آیا میتوان گفت این ماهیت مجعول است یعنی تعظیم بودنش مجعول است؟ در نهایت این میشود دیگر، معنای سوم هم همین است؛ ماهیت مجعول است نه یعنی خودش، نه یعنی ذاتش را به ذاتش دادن و نه یعنی ذاتش را در خارج موجود کردن، بلکه عنوان تعظیم به آن دادن.
ماهیت مجعول است یعنی من آن را تعظیم قرار دادم همانطوری که این شیء را مال قرار دادم، که امری اعتباری میشود. ایشان جواب میدهد: خیر، این هم نمیشود. تعظیم قرار دادم یعنی چه؟ به این دقت کنید: یک کاری شأنش این است که تعظیم باشد، منتها این طایفه آن را به عنوان تعظیم در میان خودشان رایج نکردهاند؛ مثلاً ایستادن در مقابل شخص تازهوارد؛ این میتواند تعظیم باشد، یعنی اگر به مردم بگوییم این تعظیم است هیچکس رد نمیکند و میگوید خب یک قراردادی است و کاری هم هست که میشود آن را تعظیم به حساب آورد.
شأنیت تکوینی تعظیم در برابر جعل و اعتبار اعتباریات
اما یک وقت مثلاً به کسی ناسزا میگوییم و بعد هم اعتبار کنیم که این تعظیم است، هیچکس قبول نمیکند؛ این شأنیت تعظیم را ندارد، ولی آن اولی شأنیت تعظیم را دارد. آن وقت این شأنیت تعظیم در بعضی طوایف فعلیت پیدا میکند، یعنی میگویند این واقعاً تعظیم است؛ در بعضی طوایف خیر، فعلیت پیدا نمیکند. پس اکنون توجه میفرمایید بحث ما در صلاة است؛ صلاة امری است که شأنیت تعظیم را دارد.
شارع اگر میخواهد اعتبار کند، درست مثل همان اعتباری است که طایفهای نسبت به ایستادن دارند. خود ایستادن تعظیم است، این جَعلی نیست؛ این امری شأنی و واقعی است؛ این شأن واقعاً در صلاة هست؛ واقعاً خم شدن، به رکوع رفتن و به سجده افتادن، اینها تعظیم است؛ ولو کسی اعتبارش نکند، شأن تعظیم را دارد؛ ولی شارع میفرماید تعظیمی که من در مقابل خداوند اعتبار میکنم این است.
همان کاری که طایفهای برای ایستادن میکنند؛ که ایستادن را تعظیم بالفعلش میکنند؛ چیزی در این ایستادن میبینند که باعث میشود این را تعظیم اعتبار کنند. تعظیم بودن را برای آن درست نمیکنند، این تعظیم هست و شأن تعظیم را دارد؛ به آن وجهه تعظیم میدهند و بالفعل تعظیمش میکنند؛ این اعتباری است. حالا شارع میخواهد صلاة را مصداق تعظیم قرار دهد؛ چگونه مصداق تعظیم قرار میدهد؟
آیا یعنی به آن تعظیم را افاضه میکند؟ اینکه تعظیم نیست، پس تعظیم افاضه میشود؟ یا اینکه تعظیم هست و تعظیم فعلی میشود؟ مسلّماً تعظیم هست و تعظیم فعلی میشود. حالا بیاییم در مال و مِلک: شارع چه چیزی را اعتبار میکند؟ اصل ملکیت و مالیت را اعتبار میکند؛ یعنی این شیء شأن مالیت ندارد، خمر شأن مالیت ندارد، آن یکی شأن مالیت دارد، بعد به آن مالیت میدهد.
آیا اینچنین است که شیئی شأن مالیت دارد و شارع این شأن آن را فعلی میکند، یا اصلاً از ابتدا به آن شأن مالیت میدهد؟ از ابتدا شأن مالیت به آن میدهد؛ آن شیء لولا اعتبار شارع چیزی نیست. حالا مالیت تصورش مقداری دشوار است، ملکیت را بفرمایید؛ چون ممکن است بگوییم مالیت هست؛ تازه مالیت هم اعتبار عقلا است وگرنه اعتبار عقلا را هم بردارید مالیت هم نیست. حال ما به عقلا و شارع کاری نداریم؛ کسی که میخواهد اعتبار مالیت بکند، اگر این اعتبار نباشد این شیء اصلاً مالیت ندارد و ملکیت هم ندارد.
تمایز بنیادین تعظیم تکوینی با اعتبارِ اصل مالیت و ملکیت
چه اعتبار شرعی و چه اعتبار عرفی، همه اعتبارها را بردارید؛ برای یک شیء نه مالیت هست و نه ملکیت؛ اصل مالیت و ملکیت با اعتبار میآید، در حالی که در مانحنفیه اصل تعظیم با اعتبار نمیآید؛ در مسئله صلاة اصل تعظیم با اعتبار نمیآید؛ آن فعلیت پیدا کردنِ این امر شأنی با اعتبار میآید؛ پس نمیشود مانحنفیه را به مسئله مال و مِلک تشبیه کرد.
آن جهتی که — آن حیثیتی که — باعث میشود که اعتبار مالیت بشود، آن حیثیت با حیثیتی که شارع به صلاة میدهد و تعظیم بالقوه بودنش را بالفعل میکند، این دو قابل این هستند که با یکدیگر تشبیه بشوند؛ یعنی شما نباید تعظیم بودن صلاة را به مالیت داشتن و ملکیت داشتن این شیء تشبیه کنید.
تعظیم بودن صلاة واقعی است، و مالیت داشتن و ملکیت داشتن این شیء اعتباری است؛ باید آن حالتی را که شارع به صلاة میدهد و صلاتی را که قابلیت تعظیم داشت بالفعل تعظیم میکند، آن را شما تشبیه کنید به اعتباری که شارع نسبت به مال قرار دادن و مِلک قرار دادن این شیء میکند؛ آن اعتباری است نه تعظیم بودن. خب، حالا شما میگویید منظور از ماهیت جَعلیه این است که شارع این ماهیت را تعظیماً جعل کند؛ این دست شارع نیست که جعل کند، این خودش تعظیم هست و احتیاج به جعل ندارد.
دانش پژوه: مجموعه که نبود، این مجموعه اکنون شده است تعظیم، نه اینکه ارکان قبلاً تعظیم بوده باشند؟
استاد: همین مجموعه، همین مجموعه شأنیت تعظیم دارد؛ شأنیت تعظیم یعنی تعظیم بودنش را شارع به آن نمیدهد.
دانش پژوه: برای مجموعه را که قطعاً میدهد؛ ممکن است رکوع به تنهایی تعظیم باشد، شأنیت...؟
استاد: مجموعه به تنهایی هم تعظیم هست و قابلیت تعظیم دارد
دانش پژوه: خب مجموعه شأنیت تعظیم را دارد
استاد: مجموعه قابلیت تعظیم دارد و این را شارع به آن نمیدهد.
دانش پژوه: چه چیزی را به آن نمیدهد؟ یعنی تعظیمش نمیکند؟
استاد: یعنی تعظیم بودنش را اعتبار نمیکند، تعظیم بودنش ذاتاً هست
دانش پژوه: مجموعه؟
استاد: همین مجموعه را عرض میکنم، همین مجموعه تعظیم است؛ یعنی اگر شارع هم نمیگفت این تعظیم است
دانش پژوه: کسی نمیفهمید نشستن در تشهد تعظیم است
استاد: چرا، تشهد تنها را نمیگوییم، مجموعه را شما دارید میفرمایید...
دانش پژوه: نه به تنهایی، بله همه را که من قبول دارم چون اکنون اعتبارش کرده است به عنوان...
بررسی شأنیت تعظیم در هیئت مجموعی و ماهیت اعتبار عرف و شرع
استاد: خیر، شارع اگر اعتبار نمیکرد — شارع اگر مجموعه را اعتبار نمیکرد — یک مجموعه اینچنینی را یک نفر تحویل میداد، شما میگفتید دارد چه کار میکند؟ میگفتید دارد تعظیم میکند؛ مجموعه با هم، نه اینکه تشهد تنها را جدا کنید؛ تشهدِ تنها، نشستن در مقابل یک نفر است، هرچند آن هم به صورتی تعظیم است؛ ولی مجموعه که مسلّماً تعظیم است. در این مجموعه شما نگاه کنید، به مجموعه نگاه کنید نه تکتک اجزایش، تعظیم در آن هست؛ لازم نیست شارع تعظیمش کند و آن را تبدیل به تعظیم کند.
شارع این مجموعهای را که قابلیت تعظیم بودن دارد میفرماید: من در عرف خودم این را به عنوان یک تعظیم پذیرفتم؛ همانطور که فلان عرف میگوید ما ایستادن در مقابل تازه وارد را به عنوان تعظیم پذیرفتیم؛ این ایستادن خودش قابلیت تعظیم را دارد و پذیرفتنش اعتبار میخواهد.
دانش پژوه: در مال هم همینطور است؛ میگویند اگر مالیت نداشته باشد، یعنی شأنیت مال بودن مگر نشد که شارع آن را تبدیل به مال میکند؟
استاد: خیر، تا اعتبار نکنی شأنیت پیدا نمیکند. تا اعتبار نکنی شأنیت پیدا نمیکند.
دانش پژوه: شأنیت مال نداشته؟
استاد: اگر فرض کنید بشر اصلاً هیچ چیزی را به عنوان مال لازم نداشت، هیچ چیز را به عنوان مال لازم نداشت که بگوید این در تصرف من باشد و آن در تصرف تو نباشد و این مسائل اصلاً نبود، اعتبار روی اشیاء به عنوان مالیت انجام نمیشد و اصلاً کسی اشیاء را به عنوان مال و مِلک نمیشناخت. اعتبار بشر قبل از اعتبار شرعی هست؛ چون اعتبار بشر قبل از اعتبار شرعی هست ما فکر میکنیم که شریعت دارد مالیت را اعتبار میکند، نه...
دانش پژوه: ما که مالیت را نمیآییم ایجاد کنیم
استاد: نه، فکر میکنیم که مالیت از اصل بوده است — اشتباه گفتم — فکر میکنیم که مالیت از اصل بوده است، چون گمان میکنیم چون مالیت اعتباری را از قبل داشتیم و عرف اعتبار کرده بود، ما فکر میکنیم شارع دارد امری را که حاصل است تعیین میکند، در حالی که اینطور نیست و دارد اعتبار میکند؛ شارع مثل عرف است؛ همانطور که اگر عرف اعتبار نمیکرد اصلاً مالیتی نبود. نه اینکه مالیت بود و فعلیت نداشت، بلکه اصلاً مالیت نبود؛ در اینجا هم همینطور؛ اگر توانستید بگویید اگر شارع اعتبار نکرد تعظیم نیست مثل مالیت است؛ ولی این را نمیتوانید بگویید. شارع در مسئله تعظیم، تعظیم را اعتبار نمیکند، بلکه این تعظیم را معین میکند؛ این کار شارع است؛ میفرماید از بین تعظیمهایی که میتوانید انجام دهید من این را انتخاب میکنم، این را انجام دهید. کار شارع این است، نه تعظیم دادن به صلاة و معنون کردن صلاة به عنوانی که تعظیم است.
دانش پژوه: تمام فرق به این است که در صلاة خصوصیتی هست که به اعتبار شارع برگردد و در مالکیت و ملکیت آن خصوصیت در آن نیست، دیگر؟
نقش شارع در گزینش مصداق تعظیم و تحلیل تمایل به مالیت
استاد: بله، پس نمیشود تشبیه کرد؛ نمیشود این را به آن تشبیه کرد، مگر اینکه تشبیهتان را در موضع دیگری ببرید.
دانش پژوه: خب منظور، این اعتبار دیگر به چه معنا است؟ این اعتبار بیمعنا میشود در مورد صلاة؟
استاد: خیر، اعتبار شارع در صلاة اعتبار دارد، منتها عرض میکنم اعتبار دارد به اینکه: من از بین تعظیمها این را انتخاب کردم؛ این تعیین کردنش اعتبار است؛ تعیینش اعتبار است. در بین تمام تعظیمهایی که ممکن است شما در مورد خداوند انجام دهید این را من اعتبار میکنم؛ اقوام قبلی فرزندان خود را در مقابل خدا قربانی میکردند و این هم یک نوع تعظیم بود، ولی شارع این را امضا نکرده است. یا بعضی تعظیمهای دیگر امضا نشده است؛ شارع میگوید از بین تعظیمها من این را انتخاب میکنم.
دانش پژوه: چرا در همان مالیت و ملکیت خصوصیت نیست؟
استاد: آن روشن است. اگر اعتبار مردم را بردارید، عرض کردم اصلاً و ابداً مالیت و ملکیت نیست. در نماز شأنیت تعظیم هست؛ در این چیزی که شما مال میگویید، اگر عرف هیچ اعتباری نمیکرد، باز هم به آن میگفتید مال؟ عرض میکنم این مقداری دشوار است چون اعتبار عرف در ذهن ما هست؛ شما ذهنتان را از اعتبار عرف تخلیه کنید. میبینید که واقعاً مالیت نبود
دانش پژوه: آن چیزی هم که شأن مالیت — که مال باشد — است ...
دانش پژوه دیگر: چون به طرف آن نمیرود؛ به زباله چون میل تکوینی به آن ندارد مثلاً هیچ وقت مالیت هم برایش قائل نیست، ولی وقتی...
استاد: خب مثال خوبی زدید: در زباله مالیت نیست چون اعتباری نیست، مالیت نیست؛ اما مثلاً در این قطعه از زمین مالیت هست چون اعتبار هست.
دانش پژوه: یعنی شأنیت؟
استاد: حالا اگر عرف از قطعه زمین هم انزجار داشت. اعتباری نمیکرد، آن هم مالیت نداشت.
دانش پژوه: بله پس معلوم است یک شأنیتی و یک صلاحیتی هست که من به آن علم پیدا می کنم و به آن تمایل پیدا میکنم و بعد شارع میآید امضا میکند...
استاد: با توجه به اعتبار من مالیت پیدا میکند؛ نمیخواهم بگویم این نیست؛ زمین هست و زباله هم هست، در این اعتبار دارم و در آن اعتبار ندارم؛ آن، مالیت ندارد ولی این دارد.
دانش پژوه: ببخشید، در مثالی که زدید الآن اگر به جای طلا از روز اول آلومینیوم را قرار میدادند، آلومینیوم با ارزش میشد، خب طلا باید...
استاد: حالا هم باارزش است. رتبه آلومینیوم مقداری کمتر از طلا است و آن هم مالیت دارد، یک چیزی بیاورید که بیمالیت باشد؛ چیزی که بیمالیت باشد آن است که عرف در آن اعتبار مالیت نکرده باشد. با اینکه این زباله با آن یکی دیگر چه فرقی میکند جز اینکه من اعتبار کردم و آن اعتبار نکرده؟
دانش پژوه: شأن مالیت را تمام اینها دارند فقط شارع برایشان امضا نکرده است.
استاد: شأن مالیت ندارد؛ ایشان میفرماید اگر اعتبار نشود شأن ندارد
دانش پژوه: اینکه شارع بعداً به یک سری از اموال مالیت داده است که محل بحث نیست، حالا به هر اعتباری که شما می فرمایید.
تفاوت ارزش تکوینی با اعتبارِ انتساب و ملوکیت
استاد: شما میگویید من میل دارم؛ همین میل داشتن، اعتبار کردن است
دانش پژوه: اصلا بحث میل نیست
استاد: از میل بشر بگذرید.
دانش پژوه: خیر، من اصلاً میل را نگفتم، ایشان گفتند. بحث این است که همان تعیینی که شارع در صلاة دارد، در مال و مِلک هم دارد: شارع میگوید شما تعظیم را مثلاً در صد مصداق میبینید، من در یک مصداق امضا میکنم؛ شما مالیت و ملکیت را در هزاران مصداق میبینید، من در چند مصداق امضا میکنم و این را تعیین میکنم؛ خب آن تعیین میشود اعتبار. فرق....
استاد: در آنجایی که شارع اعتبار میکند، اعتبار عقلا را امضا میکند؛ حال اگر اعتبار عقلا نباشد
دانش پژوه: اعتبار را در شراب امضا نمیکند؛ حال شما میفرمایید قربانی کردن را امضا نمیکند؛ در شراب ملکیت و مالیت را امضا نمیکند همانطور که در قربانی کردن بچهها نزد بتها مثلاً امضا نمیکند؛ دقیقاً همان تعیینی که در صلاة هست، در همین مالیت و ملکیت هم هست؛ عقلا برای همه چیز مالکیت و ملکیت قائل میشوند و شارع میآید بعضی را امضا...
استاد: ببینید، شما ظاهراً این را قبول دارید که صلاة در تعظیم بودنش احتیاج به اعتبار ندارد. این را قبول بفرمایید، سخن شما در مال است که در مال هم احتیاج به اعتبار نیست و مالیت ذاتاً حاصل است ولو اعتباری نباشد؛ شما فقط در این اشکال دارید، ولی در صلاة سخنتان درست است؛ در صلاة میفرمایید تعظیم بودنش احتیاج به اعتبار ندارد، بلکه تعیینِ آن، احتیاج به اعتبار دارد.
دانش پژوه: شما در صلاة...
استاد: در مالیت میخواهد همین را بگوید؛ میخواهد بگوید در مالیت هم همین است، در حالی که واضح است در مالیت اینگونه نیست. عرض میکنم شما ذهنتان را خالی کنید از این تمایلاتی که ما به این اموال داریم. که همین تمایل نوعی اعتبار است؛ اگر ما این اعتبار را نداشتیم
دانش پژوه: نباشد، فرقی نمیکند.
استاد: نداشتیم
دانش پژوه: خب ذهنتان را خالی کنید در صلاة که ما به عنوان تعظیم بدانیم، همانطوری که شارع...
استاد: چطور ما خالی کنیم؟
دانش پژوه: ببینید، صلاة شأنیت تعظیم را دارد. خب اینها هم شأنیت مالیت دارند که به هر حال شارع بعداً...
استاد: شأنیت مالیت دارد یعنی بدون اعتبار من هم؟
دانش پژوه: خیر، قبل از اعتبار ما...
استاد: اعتبار ما تازه به این مالیت میدهد.
دانش پژوه: نه خود شارع که امضا نمی کند...
استاد: ببینید، یک وقتی میگویید این زمین ارزش دارد چون مخلوق خدا است ارزش دارد؛ من آن را نمیگویم، مالیت آن را میگویم؛ مالیت یعنی چه؟ یعنی تعلق به من، تعلق به شما.
دانش پژوه: توضیحی که در آن میفرمودید و فرق گذاشتید بین اعتباری که در صلاة هست و اعتباری که در مالیت و ملکیت هست، اینها خودشان فرق داشتند ولی فرقی روشن نیست.
استاد: ببینید، وقتی روشن میشود که معنای مالیت روشن بشود؛ من الآن این را توضیح بدهم: مالیت یعنی چه؟ شما ظاهراً مالیت را به معنای ارزش گرفتهاید.
تعریف دقیق مالیت به معنای تصرف و انتساب اعتباری
مالیت و ملکیت را دارید به معنای ارزش میبینید که این شیء ارزش دارد، ارزش واقعی یا ارزش عِندی؛ در حالی که مالیت یعنی انتساب به من؛ ملکیت و مالیت انتساب به من است و این اعتباری است؛ با ارزش خارجی شیء کاری نداریم، بله شیء ارزش واقعی دارد، اما آیا این مال من است و مِلک من است؟ این تا اعتبار نشود حاصل نمیشود؛ چیزی در بیرون افتاده است و جدا از من است و هیچ ارتباطی به من ندارد. اصل مالیت داشتن به معنای ارزش، به معنای اینکه مخلوق خدا است و ارزش دارد، در آن حرفی نداریم؛ اما مالیت یعنی چه؟ مالیت و ملکیت یعنی مال کسی باشد، مِلک کسی باشد، کسی بر روی آن تصرف کند، کسی روی آن دست بگذارد؛ این اعتباری است؛ وگرنه وجود خارجی که دارد، هر چه هم وجود داشته باشد ارزش است؛ حالا اسم ارزش را هم بگذارید مالیت، اینها را قبول داریم؛ ولی مالیت دارد یعنی روی آن دست گذاشته میشود، یعنی مورد تصرف قرار میگیرد؛ این اعتباری است و تا اعتبار نباشد چیزی نیست؛ یک بیابان که یک گوشه افتاده است، چون وجود دارد ارزش دارد. اما تا وقتی روی آن دست گذاشته نشده است، دور آن سنگ چیده نشده است و به عنوان مورد تصرف من انتخاب نشده است، مالیت ندارد.
دانش پژوه: خب آنکه دورش چیز کشیده شده مِلک میشود دیگر، مال که نمیشود؟
استاد: ببینید، مال با ملکیت در اینجا یکی است؛ شما مال را دارید به معنای ارزش میگیرید، به معنای ارزش وجودی؛ به معنای ارزش وجودی، همه اشیاء ارزش وجودی دارند؛ زباله و زمین و طلا در این جهت با هم فرقی نمیکنند؛ در این جهت همه موجودند و همه ارزش وجودی دارند؛ الآن چه فرقی بین این زباله و این طلا هست؟ آن را من به خودم منتسب میکنم و آن دیگری را نمیکنم؛ حالا اگر آمدم و زباله را به خودم منتسب کردم، خب مال میشود.
دانش پژوه: خیر، چه فرقی است بین اینکه شارع بعضی از ملکیتها را امضا نمیکند ولی مثلاً مردم امضا میکنند؟
استاد: خب آن یک سخن دیگر است.
دانش پژوه: نه، همین بحث در اینجا میآید؛ چون خصوصیت خاصی ندارد، ایشان میفرمایند ظاهراً خصوصیت خاصی ندارد که امضا نکرده است.
استاد: آن خصوصیت مالیت ندارد، شارع به آن مالیت میدهد؛ مالیت شرعی با مالیت عرفی فرق میکند؛ گاهی مالیت شرعی برای این میآید و برای آن نمیآید؛ مالیت عرفی ممکن است برای ربا آمده باشد و در شریعت نیامده باشد.
دانش پژوه: نسبت بین اینها نسبت عموم و خصوص مطلق است؛ هر چه مالیت داشته باشد ملکیت هم میتواند داشته باشد، ولی هر چه که ملکیت داشته باشد حتماً مالیت دارد، ولی هر چه که مالیت داشته باشد ممکن است که ملکیت در آن...
استاد: آن مالیتی که شما دارید میفرمایید همان مالیت ارزشی و اینها است؛ آن را قبول داریم و آن را ذاتی شیء میدانیم.
دانش پژوه: مقدمه ملکیت در شریعت...
استاد: خیر، مالیت را به معنای ملکیت بگیرید، نه مالیت به معنای ارزش؛ این را از اول عرض کردم که مالیت را به معنای ارزش نگیرید، وگرنه این اشیاء تماماً چون موجودند ارزشمندند، همهشان؛ عرض کردم فرقی بین زباله و طلا نیست.
دانش پژوه: آن ارزشی که عقلا میگذارند مورد بحث است...
استاد: ارزشی که عقلا میگذارند مربوط به همین ملکیت شد دیگر.
دانش پژوه: یعنی مالیت...
استاد: عقلا میگذارند
دانش پژوه: یعنی استعداد تسلط و مالک شدن... مالیت را اگر به معنای قوه و استعداد و آن ظرفیتی که امکانش هست که در آن ملکیت انجام بشود بگیرید، نه مالیت به معنای ذاتیاش که همه چیز مخلوق خدا هستند و ارزش دارند به معنای ارزش. اگر به این معنا بگیریم هم با آن معنای ذاتیاش متفاوت است.
تفاوت مرغوبیت ذاتی با مالیت و قرائت عبارت نهایة الدرایه
استاد: بله، بگیرید عیبی ندارد، آن هم مورد بحث ما نیست؛ آن مالیتی که داریم مطرح میکنیم و میگوییم صلاة را به آن تشبیه نکنید، این مالیتی است که دارم توضیح میدهم. ما میگوییم صلاة را به این مالیت تشبیه نکنید؛ شما مالیت دیگری تصور میکنید و میفرمایید صلاة به آن تشبیه میشود، عیبی ندارد؛ شما صلاة را به آن مالیتی که تصور میکنید تشبیه کنید، ولی صلاة به این مالیتی که ما میگوییم تشبیه نمیشود: مالیتی که با اعتبار درست میشود، اصلش با اعتبار درست میشود؛ ولی صلاة، تعظیم بودنش اصلش با اعتبار درست نمیشود.
داریم این تفاوت را عرض میکنیم: بین ملکیتی که با اعتبار درست میشود و مالیتی که با اعتبار درست میشود، و تعظیم بودنی که تعیّنش با اعتبار درست میشود اما اصلش با اعتبار درست نمیشود، فرق هست. پس نمیشود گفت این صلاة را شارع تعظیماً اعتبار کرده است همانطور که فلان شیء را مِلکاً و مالاً اعتبار کرده است؛ این تشبیهی که این گروه کردهاند درست نیست، این را ما داریم میگوییم. حالا شما تشبیه دیگری میکنید و میگویید من چیزی را مال میدانم، مال هم به معنای مرغوب، یعنی امری است که قابلیت اعتبار را دارد و این هم جَعلی نیست؛ این را ما قبول داریم که جَعلی نیست، ولی این، مالِ دیگری است به معنای دیگر.
شما دارید این را تصویر میکنید؛ بگویید تعظیم بودنِ صلاة، شبیه میشود به مرغوب بودنِ این مال؛ خب در آن اصلاً حرفی نیست؛ ولی گوینده نمیگوید تعظیم صلاة شبیه است به مرغوب بودن، بلکه میگوید شبیه است به مال بودن و مِلک بودن؛ و مال بودن و مِلک بودن غیر از مرغوب بودن است؛ مرغوب بودن اعتبار نمیخواهد، ولی مال و مِلک اعتبار میخواهد.
با این جزئیات دادن به مطلب، فکر میکنم مطلب روشن شد؛ از روی متن بخوانم: صفحه ۸۹، سطر شانزدهم: «وأما جعل الهيئة التركيبية»[3] — هیئت ترکیبیه صلاة، این را جعل کنیم — «معنونة بعنوان الصلاة»
دانش پژوه: معنای چندم است؟
استاد: معنای سوم است، دوتای آن را قبلاً خوانده بودیم و این سومین است. جعل کنیم هیئت ترکیبیه را — به قول شما این مجموعه را، این مجموعه ارکان را که اسمش صلاة است — این را جعل کنیم معنون به عنوان صلاة؛ اما کدام صلاة؟ صلاتی که معنای لغوی دارد: «بمعنى جعلها عطفا من المربوب إلى الرب وتذلّلا منه إليه» بله، «و تذللاً» عطف تفسیر است: «تذللاً من المربوب إلى الرب». این هیئت ترکیبیه را بگوییم اینچنین مجعول است: «قیاساً بجعل الشارع لشیء مالاً أو ملکاً». پاورقی این عبارت را به دو صورت معنا کرده است و خوب هم معنا کرده است[4] ؛ هر دو پسندیده است: یعنی شارع شیئی را مال و مِلک قرار بدهد، یا به شیئی مالیت و ملکیت بدهد.
شیئی را مال و مِلک قرار بدهد، یعنی مثلاً فرض کنید درباره این کتاب میگوید اگر آن را فروختی مِلک تو است و اگر نفروختی مِلک دیگری است مثلاً؛ به آن مالیت بدهد، یعنی مثل خمر مالیت نمیدهد، به آن یکی دیگر مالیت نمیدهد هر دو درست است و شاید هر دو مثل هم باشد؛ عبارت به دو گونه معنا میشود، به خود عبارت دقت فرمایید به دو گونه معنا میشود و آن دو معنایی که در پاورقی آورده خوب است؛ اما چنین جَعلی: «فمدفوع»[5] ؛ یعنی اینکه بگوییم شارع صلاة را برای این معانی جعل کرده است و در نتیجه این معانی مجعول و جَعلی هستند، و بگوییم به این معنا است، ایشان میفرماید: «فمدفوع»، یعنی این باطل است.
بررسی تفاوت انظار در رسوم و آداب و نقد استدلال قائل
دفع آن هم به این است که: «کون الشیء تذللاً وعطفاً وتعظیماً» — مثلاً در مورد بحث ما عطف بودن مطرح است، در حج چیز دیگری مطرح است و در صوم چیز دیگری مطرح است؛ ما صلاة را به عنوان مثال آوردیم که معنای لغوی آن عطف و تذلل بود — «کون الشیء تذللاً وعطفاً وتعظیماً وإن کان مما یتفاوت فیه الأنظار»، هرچند با انظار مختلف، مختلف میشود؛ پس نظر در آن دخالت دارد و تکوینی محض نیست؛ با نظر قبول میشود و با نظر رد میشود؛ اما آن چیزی که با نظر حاصل میشود انتخاب این ارکان است به عنوان تعظیم، نه تعظیم بودنِ اینها؛ تعظیم بودن اینها احتیاج به نظر ندارد و امری تکوینی و واقعی است.
«وإن کان مما یتفاوت فیه الأنظار». در پشت سرِ «ان» وصلیه، دلیل قول آن قائل آمده است و من در وقتی که داشتم قول قائل را نقل میکردم به این دلیل اشاره کردم، ولی خوب بود تصریح میکردیم؛ یعنی میگفتم قائلی اینچنین میگوید و دلیلش هم این است: دلیلش این است که ما در تعظیم، اختلاف انظار داریم؛ به این اشاره کردم منتها توضیح کامل ندادم؛ که برای بعضی ایستادن تعظیم است و برای بعضی ایستادن تعظیم نیست؛ یک چیزهایی قابلیت تعظیم ندارد مثل دشنام دادن، یک چیزهایی قابلیت تعظیم دارد، و انظار در اینکه قابلیت تعظیم دارد تفاوت میکند؛ منتها در چه چیزی تفاوت میکند؟
خود گوینده میگوید در اصلِ آن؛ در اصلِ آن، این را شارع اعتبار میکند و دیگری اعتبار نمیکند، و با اعتبار شارع تعظیم میشود. ما گفتیم که با اعتبار شارع، تعظیم بودنش معین میشود نه اینکه تعظیم بشود؛ تعظیم شدنش اصلش تکوینی است. آن مستدل میگوید چون اختلاف انظار هست معلوم میشود نظرها دارند این تعظیم را درست میکنند؛ نظرها دارند جعل میکنند؛ شارع نظرش این است که این تعظیم باشد در حالی که این ارکان مخصوصه برای تعظیم نیست، ولی شارع نظر میدهد که این تعظیم باشد یعنی تعظیم بودنش را اعتبار میکند؛ و همین اعتبارِ تعظیم بودن میشود جعل، و ماهیت میشود مجعوله، یعنی ماهیتی که تعظیم بودنش جعل شده است.
ماهیت مجعوله یعنی نه اینکه خودش جعل شده باشد، بلکه تعظیم بودنش جعل شده است. در جواب میگوییم خیر، تعظیم بودنش جعل نمیشود، تعظیم بودنش واقعی است و احتیاج به جعل ندارد. پس این «وإن کان مما یتفاوت فیه الأنظار»، دلیلی بر گفته آن طرف است که مرحوم اصفهانی میفرمایند ما این را قبول داریم؛ ما تفاوت انظار را قبول داریم، ولی تفاوت انظار در اصل تعظیم نیست بلکه در تعیین تعظیم است:
«وإن کان مما یتفاوت فیه الأنظار کما هو المشاهد من أنحاء التذللات والتعظیمات فی الرسوم والعادات». این «کما هو المشاهد» را که به عنوان مثال آورده است، مصحح در بین دو خط تیره آورده است؛ چنانکه در انحاء تذللات و تعظیماتی که در رسوم و آداب مردم معمولی هست مشاهده میکنیم که بالاخره اختلاف انظار در آن دخالت دارد: «لکن التفاوت بالخصوصیات الملحوظة لطائفة دون طائفة»[6] . «التفاوت» اسم «لکنّ» و «بالخصوصیات» خبر آن است؛ «بالخصوصیات» را متعلق به «تفاوت» نگیرید وگرنه خبر «لکنّ» نمیآید. لکن تفاوتی که افراد در انتخاب تعظیمها دارند در اصل تعظیم نیست، بلکه در خصوصیات تعظیم است؛ اعتبارشان به خاطر خصوصیات تعظیم است وگرنه اصل تعظیم برای یک شیء حاصل است.
حقیقت تعظیم، امکان قصد اعظام و تبیین حیثیتهای مختلف
این خصوصیت را اینها میپذیرند و آن خصوصیت را طایفه دیگر میپذیرند؛ پس تفاوت بین طایفهای و طایفه دیگر در خصوصیات تعظیم است نه در اصل تعظیم؛ همه قبول دارند که دشنام به درد تعظیم نمیخورد و ایستادن به درد تعظیم میخورد، منتها بعضی این را انتخاب میکنند و بعضی نمیکنند: «لکن التفاوت» بین طوایف به خصوصیاتی است که لحاظ میشود «لطائفة دون طائفة. فحقیقة التعظیم کون الفعل بحیث یمکن أن یقصد به إعظام الغیر». حقیقت تعظیم همین است که فعل شأنیت تعظیم را داشته باشد، به طوری باشد که «یمکن أن یقصد به» — به این فعل — «اعظام الغیر».
«وإن کان تلک الحیثیة»؛ یعنی حیثیت اینکه قصد «اعظام الغیر» بشود مختلف است: یکی میگوید من به این فعل قصد میکنم که اعظام باشد، و دیگری میگوید خیر من این فعل را اعظام نمیگیرم. فعل قابلیت تعظیم دارد منتها من قصد میکنم که این قابلیت، فعلی بشود؛ آن طایفه دیگر قصد نمیکند و آن قابلیت همانطور در حالت قابلیت باقی میماند و این فعل به عنوان یک تعظیم در این طایفه جا نمیافتد، ولی در طایفه دیگر جا افتاده است؛ چرا؟ چون قصد کردند تعظیم بودنش را؛ آن چیزی را که شأنی بوده است قصد کردند که فعلی باشد؛ طایفه دیگر آن شأنیت را در همان حالت شأنیت باقی گذاشته و قصد نکرده است که این شأن را فعلی کند.
«وإن کان تلک الحیثیة» یعنی «تلك الحیثیة» اشاره دارد به همین «بحیث یمکن أن یقصد به إعظام الغیر»، ولو این حیثیت به اختلاف انظار مختلف است؛ یکی از این حیثیت استفاده میکند و این حیثیت را اعتبار میکند و دیگری نمیکند. «فهذه الحیثیة»، این حیثیت در مقابل جهتی است که باعث شده است برای اعتبار مالیت و ملکیت، نه اینکه در مقابل خودِ اعتبار ملکیت و مالیت باشد؛ این حیثیتی که به اختلاف انظار فرق میکند، این به ازای جهتی است که باعث میشود بر اعتبار مالیت و ملکیت، نه به ازای خودِ اعتبار ملکیت و مالیت باشد، یعنی اختلاف انظار به ازای آن جهتی است که باعث میشود این عرف مالیت را اعتبار کند؛ آن جهت باعث، مثل آن حیثیتهای مختلفی است که ما به این تعظیم میگوییم.
این عبارت را خود مرحوم اصفهانی در جملات بعد بهتر معنا میکند و میفرماید: «فلا معنى حینئذ» — «حینئذٍ» یعنی در این هنگامی که تعظیم را ذاتی گرفتیم و تکوینی گرفتیم و تابع اختلاف انظار قرارش ندادیم — «لا معنى حینئذ لجعل الهیئة الترکیبیة معنونة بعنوان صلاة»؛ این هم معنا ندارد و این معنای سومی هم که برای جعل ماهیت کردیم معنای درستی نیست؛ «بل هذه الهیئة الترکیبیة» چنانکه برای آن آثار و خواص واقعی است — واقعی یعنی هیچ اعتباری این خواص را نداده است و «ولیست بجعل جاعل» توضیحِ واقعی بودن است — خواص و آثاری که واقعی هستند، یعنی با جعل جاعل درست نمیشوند؛ همچنین «بل هذه الهیئة الترکیبیة ذات خصوصیة فی نظر الشارع»؛ دارای خصوصیتی است در نظر شارع به طوری که ممکن است: «یتذلل العبد بهذا العمل لمولاه و أن یعظمه به»؛ ممکن است برای عبد که تعظیم کند خداوند را به این عمل؛ این امکان در آن هست و این امکان را شارع به آن نمیدهد: «فیأمر به الشارع»؛ شارع امر میکند به اینکه این کار را بکن، یعنی این چیزی را که قابلیت تعظیم است تعظیم قرار بده.
تفاوت ماهوی اتصاف به ملک با تعظیم و نتیجهگیری پیرامون معانی مستحدثه
دانش پژوه: یعنی قبل از اینکه شارع قصد بکند فقط قابلیت تعظیم داشت و فعلیت نداشت؟
استاد: خیر، قابلیت تعظیم داشت.
دانش پژوه: فرقش در کجا است که نمیتواند شارع این را تعظیم بشمارد یا تعظیم بودنش را جعل بکند؟
استاد: زیرا گوینده این را میگفت؛ گوینده میگفت تعظیم بودن را شارع به آن میدهد و این غلط است؛ باید بگوید فعلیت تعظیم را به آن میدهد، اگر این را بگوید درست است.
دانش پژوه: خب حالا اگر این را بگوید یعنی فعلیت تعظیم را به آن میدهد، به همین معنی میتواند مجعوله باشد؟
استاد: بله، این عیبی ندارد
دانش پژوه: پس این شق را هم باید مطرح کند
استاد: این شق را در ضمن دارد مطرح می کند ولی آن را تشبیه نکنید به اعتبار مالیت
دانش پژوه: یعنی یک وجه صحیح پیدا کرد، یک وجه صحیح...
استاد: وجه صحیح که داشت غیر از این: ماهیت مجعوله یعنی مطلوبه؛ ماهیت مجعوله یعنی معنایی که شارع نه اینکه این ماهیت را تعظیماً جعل کرده باشد، بلکه مجعوله یعنی تعیین کرده و به عنوان تعظیم پذیرفته است؛ آن هم اشکال ندارد: «فیأمر به الشارع، بخلاف المالیة والملکیة فإن الحیثیة» ذات خصوصیتی است که اقتضای اعتبار ملکیت میکند؛ این موجب اتصاف آن به عنوان مِلک میشود قبل از اعتبار ملکیت؟ اگر اعتبار ملکیت نیاید آن را به مِلک متصف نمیکنیم، یعنی آن مرغوب بودن آن را مِلک نمیکند. توجه بفرمایید: خصوصیتی دارد، یعنی مرغوب است؛ خصوصیتی دارد که منشأ پیدایش اعتبار میشود؛ آن خصوصیت آن را مِلک نمیکند، بلکه باید اعتبار ملکیت بیاید تا مِلک بشود؛ اما در اینجا، در اینجا خصوصیتِ تعظیم، آن را تعظیم میکند و ما آن را به عنوان تعظیم تعیین میکنیم.
دانش پژوه: نامفهوم
استاد: خیر، معانی مستحدثه را شارع صاحب کفایه فرموده است ولی ایشان میفرماید مشهور است که از این معانی مستحدثه تعبیر به ماهیات جَعلیه میکنند. آیا این تعبیر درست است یا نه؟ حالا آخوند تعبیر کند یا دیگران؛ اصلاً به طور کلی آیا این تعبیر، از این معانی مستحدثه به ماهیات جَعلیه تعبیر کردن درست است یا نه؟ دارد این را توضیح میدهد؛ حالا آخوند اگر تعبیر کرده باشد بحث با ایشان است، و اگر دیگران تعبیر کرده باشند بحث با دیگران است.
دانش پژوه: خود لفظ «معانی مستحدثه» اشکالی ندارد؟
استاد: کلمه «معانی مستحدثه» اشکال ندارد. خیر، «معانی مستحدثه» اشکالی ندارد، مگر اینکه معانی مستحدثه را عبارت اخرای معانی مجعوله یا ماهیتهای مجعوله بگیرید، که آن وقت همین بحث پیش میآید؛ وگرنه کلمه «معانی مستحدثه» ایرادی ندارد. انشاءالله جلسه بعد.