93/07/12
بسم الله الرحمن الرحیم
حقیقت شرعیه و معانی مستحدثه/حاشیه 45 /وضع
موضوع: وضع/حاشیه 45 /حقیقت شرعیه و معانی مستحدثه
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مقدمه و طرح بحث حقیقت شرعیه و معانی مستحدثه
نهایة الدرایة صفحه ۸۹ سطر هفتم. «قوله [قدس سره]: (بناء على كون معانيها مستحدثة في شرعنا)[1] »[2] .
بحث حقیقت شرعیه داشتیم. الفاظی را شریعت برای معانی وضع کرده است. اگر آن معانی، معانی مستحدثه باشند بحث میکنیم که حقیقت شرعیه داریم یا نداریم. کلام قرار بر همین است که معانی، معانی مستحدث باشد. البته ما اشاره کردیم که شاید در بعضی جاها همان معنای قدیم را حفظ کنیم و بگوییم این معنایی که شارع قرار داده است مصداقی است برای معنایی که واضع قرار داده است. از جمله در صلاة آن کار را کردیم. گفتیم که صلاة به معنای عطف است، یعنی توجه، و صلاة شرعی هم به همان معنای عطف است، منتها مصداقی است برای عطف کلی. زیرا که هم بنده به سمت خدا توجه دارد در صلاة، به خاطر خضوعی که میکند، هم خدا به بنده توجه میکند به خاطر ترحم و غفرانی که میفرستد. عطف طرفینی وجود دارد. پس صلاة یک معنای مستحدث نیست، صلاة شرعی یک معنای مستحدث نیست، مصداقی است برای همان معنای قدیم. اما بعضی معانی ممکن است مستحدث باشند. حالا در آنجایی که مصداقی برای معنای قدیم باشد که حقیقت است منتها حقیقت شرعی بگویید، حقیقت لغوی بگویید، هر چه بگویید، حقیقت است. آنجا ما بحث میکنیم که معنا مستحدث باشد و معنای قدیم فراموش شده باشد. این حالا حرفی است که زده میشود. مرحوم محقق به مناسبت یک بحثی مطرح میکنند که کار به کلام آخوند ندارند. و آن این است که معانی این الفاظ یک اعمالی هستند. اعمال از سنخ فعلاند. فعل هم مقولهای است از مقولات عرضیه. مقولات عرضیه هم ماهیتاند. پس بر اعمال ما اطلاق ماهیت میشود.
مقولهبندی افعال شرعی و بررسی مفهوم ماهیات مجعوله
اصطلاحاً گفته میشود در این ماهیتهایی که شارع جعل کرده است و قدیم نبوده است، گفته میشود ماهیتهای جعلیه و مخترعه. ماهیتهای جعلیه و مخترعه. مثلاً به این ارکان مخصوصه، حالا ما گفتیم مصداقی است برای یک معنای خاص، ولی حالا قطع نظر از آنچه که تحقیق کردیم، به این افعال مخصوصه، مثل حج، مثل نماز، امثال ذلک، حتی به آن تروک، که مثل روزه است، گفته میشود ماهیات مجعوله و مخترعه.
دانش پژوه: در مقابل ماهیات نوعیه؟
استاد: نه.
دانش پژوه: چون نوع خاصی نیست.
استاد: قید مجعوله به ماهیت نسبت داده میشود. که در فلسفه بنا بر قول به اصالت وجود این قید غلط است. ماهیت مجعوله بنا بر اصالت وجود در فلسفه باطل است. ولی رایج است که به این معانی مستحدثه شرعی گفته میشود ماهیت مجعوله و مخترعه. باید ببینیم معنایش چیست. آیا همان معنای نادرست است یا معنی دیگر؟
دانش پژوه: خود جعل را وصف خود ماهیت ندانیم که
استاد: مجعوله است، چطور وصف ماهیت نمی دانید؟ اسم مفعول است.
دانش پژوه: متعلق به موصوف بگیریم نه خود موصوف...
استاد: یعنی چه؟
دانش پژوه: یعنی وجود جعل شده است
استاد: یعنی وجود جعل شده است به تبع ماهیت؟ خب پس هر جا بگویید ماهیت جعلیه اشکال ندارد، چون بحث اعتبار متعلق موصوف است. اگر اینطوری بگویید که اشکال ندارد. ولی الان ظاهر عبارات را ما داریم بررسی میکنیم. ظاهر عبارات اشکال دارد. حالا شما دارید توجیهش میکنید، میگوید: وصف به حال متعلق موصوف بگیر، بگو ماهیتی که وجودش مجعول است، گفتیم ماهیتی که خودش مجعول است. خب این یک نوع مجاز است. شما دارید این را توجیه میکنید. با قطع نظر از توجیه، عبارت صاف نیست. مراد چیست؟
بررسی فاعل جعل و نسبت آن با شارع و مصلی
یک مراد این است که همانی که شما اشاره کردید. و آن این است که بگوییم ماهیتی است که «وجوده مجعولٌ». این تقریباً درست میشود. با اصالت وجود سازگار است. ولی یک مشکل دیگر پیدا میکند. ما وقتی میگوییم ماهیت مجعوله و مخترعه، به خصوص کلمه مخترعه را پشت آن میآوریم، نشان میدهیم که جعل و اختراع از جانب شارع است. شارع دارد اختراع میکند، شارع دارد جعل میکند. در حالی که وجود این ماهیت به توسط مصلی است. مصلی ماهیت صلاة را وجود میدهد، نه شارع. شارع صلاة را اعتبار دارد میکند، وجودش را نمیدهد مگر خودش بایستد نماز بخواند. آن که دارد نماز میخواند جعل وجود برای این ماهیت میکند. پس اگر بگوییم ماهیت مجعوله یعنی ماهیتی که مصلی جعلش کرده است، در حالی که مراد این نیست. مراد این است که ماهیتی که شارع جعل کرده است، به خصوص کلمه مخترعه، شارع اختراع کرده است. مصلی که اختراع نکرده است. کلمه مخترعه نشان میدهد که فاعل حتماً شارع است. فاعل مجعوله هم شارع است. پس نمیتوانیم بگوییم این ماهیات، ماهیاتی هستند که وجودشان مجعول شارعاند. وجودشان مجعول مکلف است، نه مجعول شارع.
دانش پژوه: شارع وجود ذهنی میدهد و آنوقت مکلف وجود خارجی میدهد، به این اعتبار میشود شارع
استاد: شارع وجود ذهنی میدهد، یعنی این ماهیات ذهناً لازماند؟
دانش پژوه: یعنی در وجود ذهن...
استاد: نه، ببینید شارع وجود بدهد، یعنی آیا وجود ذهنی دادن به ماهیت کافی است؟
دانش پژوه: اختراع میکند و مکلف هم وجود خارجی میدهد...
استاد: یعنی ماهیات مجعول در ذهناند؟
دانش پژوه: در نفس نبی و نفس ولی که خب اینها یک نحوه جعلی دارند دیگر، به همان معنایی که ما مبادی را قبول میکنیم...
استاد: که ماهیت مخترع در نفس است، ماهیت مجعول در ذهن است. حالا ببینیم در معانیای که ما میگوییم این را میتوانیم درآوریم یا نه. آنجا که وجود خارجی جعل بشود و به تبعش ماهیت، که گفتیم کار مصلی است، کار شارع نیست. این بحث اصلاً رفت کنار، تمام شد. چند تا معنای دیگر باز برای جعل ماهیت داریم. یکی اینکه متعلق طلب است. شارع طلب میکند. و حالا با همان طلبش جعل میکند. یا بگویید اول جعل میکند، بعد آن جعلش را ابراز میکند، ابرازش به صورت طلب میشود. این هیچ مشکلی ندارد.
وجوه جعل ماهیت و تحلیل طلب و ایجاد
شارع ماهیت را طلب میکند. حالا با طلب جعل میشود چون تقریباً طلب کردن به منزله ایجاد کردن است. دو جور است؛ یک وقت خودش میایستد نماز میخواند، نماز را ایجاد میکند، یک وقت به من میگوید ایجاد کن. این هم تقریباً زمینه را دارد فراهم میکند برای وجود. هر دوش میشود ایجاد. منتها آن ایجادِ خودش، این ایجاد به توسط دیگری است. پس میشود گفت ماهیت را جعل کرد، یعنی طلب کرد. اختراع کرد یعنی طلب کرد. یکی اینکه بگوییم نه، نفس طلب جعل نیست، حکایت از جعل میکند. یعنی اول شارع در ذهن خودش چنین جعلی کرده است بعد مبرز این جعل و حاکی این جعل را که آن طلب هست القا کرده است به مخاطبین. هر کدام از اینها باشد مشکل ندارد. اگر وراء طلب بخواهد جعلی به ماهیت تعلق بگیرد، آن را الان داریم بحث میکنیم. وراء طلب. یعنی گذشته از طلبی که شارع کرده است، بخواهد جعلی برای ماهیت داشته باشد. اصلاً کأنّه طلب را کارهای نگیرید. ببینیم میشود یا نمیشود. این سه تا جور است. جعل ماهیت سه جور است.
روشن شد که الان بحث را کجا آوردیم؟ آوردیم بحث را آنجا که شارع میخواهد بدون توجه به طلب، ماهیت را جعل کند.
دانش پژوه: ماهیت مجعوله را، نه ماهیت...
استاد: همین ماهیت را میخواهد جعل کند تا ماهیت بشود مجعوله.
دانش پژوه: به عنوان جزء و...
استاد: نخیر، خود همین کل را میخواهد جعل کند تا بعداً بعد از جعل ما به آن بگوییم بگوییم مجعوله، به این ماهیت بگوییم مجعوله، متصفش کنیم به مجعوله. شارع چطوری جعلش کند؟ سه جور احتمال دارد. یکی اینکه وجود به آن بدهد، که جعل ماهیت به همین صورت است دیگر، خدا وقتی میخواهد ماهیت انسان را جعل کند وجود میدهد. ما هم اگر بخواهیم ماهیت موجودی را جعل کنیم، چه در ذهنمان، چه اگر قدرت داشته باشیم به اذن خدا قدرت داشته باشیم در خارج، یعنی وجود بدهیم. پس معنی اول برای جعل، وجود دادن است. این را ایشان میفرماید با اصالت وجود نمیسازد. مگر به همان مجاز تمسک کنیم، یعنی بگوییم مجاز است.
ابطال جعل بسیط و تألیفی در ماهیت
ماهیت مجعول است یعنی به ماهیت وجود داده شد، جعل را اگر صفت وجود بگیرید اشکال ندارد، صفت ماهیت بگیرید اشکال دارد. به ظاهر الان صفت ماهیت است. به ظاهرش اشکال دارد، مگر توجیهش کنید همانطور که عرض کردم. این یک معنا بود. جعل ماهیت یعنی ایجاد ماهیت، یعنی عطاء وجود به ماهیت و به عبارت دیگر خارجی ساختن ماهیت. که ماهیت در خارج بیاید. این را اولاً میفرماید خلاف فلسفه است، خلاف اصالة الوجود است. ثانیاً این کار، کار شارع نیست، کار مصلی است. آن که میخواهد در خارج این ماهیت را موجود کند کار مصلی است، کار شارع نیست. پس این بحث تمام شد. بحث دوم این است که ماهیت جعل شود یعنی ماهیت به جعل تألیفی ماهیت شود، یعنی خودش را برای خودش جعل کنیم. یعنی بگوییم: انسان را انسان قرار دهد. مشمش را مشمش قرار دهد، همان که ابن سینا میگوید. این را هم ایشان میگوید تحصیل حاصل است. یعنی اصلاً نمیشود ماهیت را به این معنا جعل کرد که با جعل مرکب چیزی را چیزی قرار داد، خود شیء را خودش قرار داد. هر شیئی خودش خودش هست، تو ایجادش کن. تو فقط ایجادش کن، نه خودش را خودش قرار بده. لازم نیست زردآلو را زردآلو قرار بدهی، زردآلو را ایجاد کن زردآلو درست میشود. لازم نیست انسان را انسان قرار بدهی، انسان را خلق کن انسان میشود. اینجا هم لازم نیست نماز را نماز قرار بدهی، نماز را ایجاد کن نماز درست میشود. این دو تا. دو تا احتمال؛ یکی اینکه جعل به معنای ایجاد باشد، یکی جعل به معنای این باشد که ماهیت را ماهیت قرار دهد. معنای اول این بود که ماهیت را موجود قرار دهد، معنای دوم این بود که ماهیت را ماهیت قرار دهد. هر دو را باطل کردیم.
نقد جعل اعتباری و ماهیت تکوینی تعظیم و عطف
معنای سوم: هیئت ترکیبیه را جعل کند به عنوانی که مصداق باشد برای آن معنای اصلی. مثلاً صلاة این ارکان مخصوصه را جعل کند تا مصداق باشد برای عطف. یعنی اعتبار کند مصداق بودنش را برای عطف. همانطور که اعتبار میکند ملکیت را برای این مال، همانطور که اعتبار میکند ملکیت را برای این مال، اعتبار کند عطف بودن را برای این ارکان مخصوصه. این هم یک راه است. که در این صورت ارکان مخصوصه میشود مجعول به جعل شرعی، همانطور که ملکیت این مال میشود مجعول به جعل شرعی، که جعل بشود جعل اعتباری، یعنی اعتبار کردهاند. این چطور است؟ میگویند این هم درست نیست. این هم درست نیست، چون شارع به اعتبارش ملکیت میدهد به این مال، مال که ملکیت در آن نیست، شارع با اعتبارش ملکیت میدهد. اگر اعتبار معتبر نباشد ملکیت حاصل نمیشود. ولی به اعتبارش عطف بودن را به این ارکان مخصوصه نمیدهد، این ارکان مخصوصه ذاتاً عطفاند. ذاتاً عطفاند. مثلاً در یک قومی بین یک قومی رایج شده است که وقتی کسی وارد میشود بلند میشوند میایستند.
با توجه به این رواج، این ایستادن تعظیم است. تعظیم یعنی کاری را که باعث احترام به شخص میشود انجام دادن. منتها خصوصیت تعظیم فرق میکند. یک جا خصوصیت تعظیم این است که بلند شوند، یک جا خصوصیت تعظیم این است که مثلاً سلام کنند، یا در یک قومی خصوصیت تعظیم به یک صورت دیگر است، مثلاً دست بالا ببرند، هر چه، کلاهشان را برمیدارند به قول شما. هر کس به یک صورتی به دیگری تعظیم میکند. خصوصیات تفاوت میکند، اعتبار در آن خصوصیات است.
ما قومی هستیم که این کار را تعظیم اعتبار میکنیم، آن یکی کار دیگر را تعظیم اعتبار میکند، ولی این تعظیم بودن، خود تعظیم بودن یک امر واقعی است. شارع این رکوع و سجود و قیام و تشهد را دارد عطف حساب میکند. عطف دارد حساب میکند، ولی عطف بودن اینها بعد از اینکه شارع آن اعتبارش را وارد کرد، عطف بودن اینها تکوینی میشود، بر خلاف ملکیت.
بررسی تکوینی بودن هیئت ترکیبیه نماز
اصل ملکیت باید با اعتبار درست بشود، ولی عطف بودن این اعمال لازم نیست با اعتبار درست بشود. آن حیث که هر قومی به کاری میدهند و با آن حیث آن کار را تعظیم حساب میکنند آن اعتباری میشود، نه اصل تعظیم. اصل تعظیم اعتباری نمیشود.
دانش پژوه: هیئت ترکیبیه که نداشت ایشان قبلاً، آخه هیئت ترکیبیه که نبود، شارع الان برای این هیئت ترکیبیه اعتبار اینکه کرده است
استاد: هیئت ترکیبیه همهاش عطف است. نماز همه جزء جزءش عطف است.
دانش پژوه: قرائت...
استاد: قرائت هم همینطور است، تشهد هم همینطور است، همه نماز عطف است، منتها یک ترکیبی روی آن گذاشته شده است.
دانش پژوه: خب آخه هیئت ترکیبیه چیز جدیدی است...
استاد: آن هیئت ترکیبی هم عطف است. تکویناً عطف است. اما اینکه من این را عطف حساب میکنم عطف، این پیش من است. پیش کس دیگر ممکن است عطف نباشد. پیش کس دیگر بایستی نماز بخوانی میگوید: این مسخره است، مثلاً.
بعضیها هستند اولین بار نماز میخوانند، مسلمان میشوند اولین بار نماز میخوانند، میروند در را میبندند کسی نبیندشان. این یک نویسنده نوشته است که: مسلمان شدم و در را بستم هی اطراف را نگاه کردم ببینم کسی نبیند، پردهها را کشیدم که از توی شیشه هم کسی من را نبیند، ایستادم نماز خواندم، اول خجالت کشیدم، بعد کمکم برایم عادی شد. خلاصه یک مقاله خیلی جالبی نوشته است، خیلی خواندنی است. منظورم این است که ممکن است بعضیها این کار را حتی مسخره ببینند. ولی اینکه عطف است در آن حرفی نیست، این عطف است منتها به شرطی که اعتبارش کنی. اعتبار کنی یعنی اصل عطف بودن را به آن نمیدهیم، پیش خودمان این را یک عطف حساب میکنیم. حالا این البته توضیح بیشتری میخواهد نمیدانم امروز به آن میرسیم یا نمیرسیم. آن دو تا معنای اول را که برای جعل گفتم اشکال کردند تمام گفتم، این یکی تفسیرش بماند برای وقتی به آن رسیدیم. اگر امروز رسیدیم توضیح بیشتر میدهم، اگر نرسیدیم که به روزهای آینده موکول میشود. انشاءالله.
صفحه ۸۹ هستیم، سطر هفتم: «قوله [قدس سره]: (بناء على كون معانيها مستحدثة في شرعنا)[3] »[4] . حالا کلام آخوند مورد نظر ما نیست، کلام مرحوم اصفهانی را ملاحظه کنید: «ربما يعبر عن هذه المعاني»[5] ، این معانیای که الفاظ شرعیه برایشان اطلاق جعل شده است، «ربما يعبر» از این معانی، نه از صلاة، از آن ارکان مخصوصه، نه از کلمه صلاة، بلکه از آن ارکان مخصوصه که معنای صلاتند، تعبیر میشود «بالماهيات الجعلية والمخترعة. فيظن الغافل»
نقد نظریه غافل و امتناع جعل ماهیت فی ذاتها
غافلی که از حق در فلسفه خبر ندارد، از قانون فلسفی اطلاع ندارد، «يظن» که نوعی جعل و اختراع به این ماهیات تعلق گرفته است. با قطع نظر از جعل ماهیات در حیز طلب، که این را ما قبول داریم. جعل ماهیات در حیز طلب را قبول داریم. وراء جعل به وسیله طلب یک جعل دیگری برای ماهیات غافل، عقیده پیدا میکند، که آن درست نیست.
دانش پژوه: یعنی جعل به طلب یعنی همان خود طلب دیگر؟
استاد: عرض کردم جعل به طلب یا خود طلب است، یا جعلی است قبل از طلب که طلب مبرز آن جعل است و حاکی از آن جعل است. هر دوش درست است. چه بگویید با خود طلب دارد جعل میکند، چه بگویید جعلی در ذهن خودش انجام داده است، این طلب را حاکی از آن جعل دارد قرار میدهد. هر کدام باشد درست است.
دانش پژوه: پس وصف را متعلق به موصوف نگرفتیم؟
استاد: وصف به حال متعلق موصوف نگرفتیم، واقعاً خود ماهیات دارد جعل میشود
دانش پژوه: آن طلب هم که مبرزش باشد باز هم همین اشکالات پیش میآید که الان میفرمایید. نمیشود گفت که طلب مبرز آن جعل حقیقی است چون اصلاً میخواهد بگوید جعل تعلق نمیتواند بگیرد به این
استاد: در ذهن خودش
دانش پژوه: در ذهن خودش هم...
استاد: در ذهن خودش وجودی برای ماهیت درست کرده است.
دانش پژوه: تصورش میکند؟
استاد: بله، تصور میکند، وجودی برای ماهیت درست میکند، بعد میگوید: من این ماهیاتی که در ذهن خودم موجود کردم از شما طلب میکنم که شما در خارج با وجود خارجیتان این ماهیت را موجود کنید، با وجود خارجی این ماهیت را موجود کنید. این دیگر اشکالی ندارد.
آن که اشکال دارد این است که خود شارع بخواهد در خارج این ماهیت را ایجاد کند، نه به عنوان مصلی. خب. غافل گمان میکند که وراء طلب یک جعلی به این ماهیات تعلق گرفته است، در حالی که... «مع ان» اشکال بر این غافل است: «مع أن تعلق الجعل» جعل بسیط «بها» به ماهیت «في ذاتها محال». جعل بسیط در مقابل جعل تألیفی است که بعداً میآید. جعل بسیط یعنی ایجاد کردن، یعنی عطاء وجود. جعل مرکب این است که ماهیت را ماهیت کنید، صلاة را صلاة کنید. آن جعل تألیفی است که بعداً بحث میشود. الان جعل بسیط مورد بحث است که شارع بخواهد ماهیت را در خارج ایجاد کند. «مع أن تعلق الجعل»، جعل بسیط، «بها»، به ماهیت، «في ذاتها محال».
ذات ماهیت و نسبت آن با جعل و لوازم
این «في ذاتها» یعنی جعل به خود ذات ماهیت تعلق بگیرد، و الا اگر جعل را به وجود تعلق دادی، به قول خودتان وصف به اعتبار متعلق موصوف شد، این ایرادی ندارد، اما اگر بخواهد جعل به ماهیت فی ذات ماهیت مرتبط بشود غلط است، بنا بر قول به اصالت وجود. خب محالٌ بنا بر قول به اصالت وجود، بنا بر قول به اصالت ماهیت که محال نیست. «فإن الماهية في حد ذاتها لا مجعولة ولا لا مجعولة».
خب، این را ملاحظه کنید این عبارت چه میخواهد بگوید. این عبارت میخواهد بگوید که این «فی ذاتها» هایی که ما در جمله قبل گفتیم به معنای وصف به حال موصوف نیست. اینطور گفتیم دیگر، گفتیم: اگر وصف به حال موصوف باشد باطل، وصف به حال متعلق موصوف باشد صحیح. ایشان این «فی ذاتها» را نیاورده است برای اینکه وصف به حال موصوف بشود و بگوید این باطل است، تا مفهومش این بشود که اگر وصف به حال متعلق موصوف باشد صحیح است. این را نیاورده است. «فی ذاتها» یعنی با قطع نظر از وجود. با قطع نظر از وجود ماهیت را بگویید مجعوله. ماهیت به جعل وجود مجعول میشود، با قطع نظر از وجود مجعول نمیشود، چون اگر از وجود قطع نظر کنید ماهیت میماند و ذاتش. شما ماهیت را و ذاتش را رسیدگی کنید میبینید جز جنس و فصل چیز دیگری در آن نیست، نه مجعولة دارد، نه غیر مجعولة دارد. همانطور که نه موجودة دارد، نه معدومة دارد. هیچ یک از اوصاف را در ذاتش ندارد جز جنس و فصلش. پس اگر ماهیت را به لحاظ ذاتش ملاحظه کنید، نه به لحاظ وجودی که به آن عطا شده است، چنین ماهیتی را نمیتوانید موصوفش کنید به مجعولة و غیر مجعولة. به لحاظ وجود ملاحظهاش کنید که در واقع وجود دارد جعل میشود نه خود این.
دانش پژوه: خب پس این استدلال برای این تعلق جعل محال است نیست؟ این «فإن الماهیة»...
استاد: چرا دیگر، «فإن الماهیة» استدلال است برای «تعلق الجعل البسیط بها فی ذاتها». «فی ذاتها» اگر باشد محال است.
دانش پژوه: آخر استدلالش این است که جعل اصلاً به ماهیت تعلق نمیگیرد چون ماهیت امر اعتباری است، جعل امر اصیل است باید حتماً به وجود تعلق بگیرد نه به ماهیت
استاد: نه، این حرف درستی نیست. من از از این بالاتر را دارم عرض میکنم. ایشان نه تنها میگوید جعل به ماهیت تعلق نمیگیرد بلکه به وجود تعلق میگیرد، بلکه بحث را برده است در ذات ماهیت. ذات ماهیت با قطع نظر از وجود، اگر وجود به آن دادی خب جعل مال وجود است، اگر وجود به ماهیت ندادی خواستی ذاتش را متصف بکنی به مجعول باطل است، محال است، چون در ذاتش نه مجعولة هست، نه لا مجعولة هست.
تفاوت وجود با سایر ذاتیات بر اساس نمط چهارم اشارات
در ذاتش فقط جنس و فصل است. اگر شما در ذات ماهیت صلاة جنس و فصلش را آوردی درست آوردی و الا محال است. ببینید کلمه باطل به کار نمیبرد، کلمه محال به کار میبرد. نمیگوید جعل ماهیت باطل است، میگوید مجعول بودن ماهیت محال است، چون جعل ماهیت را خب کسانی قائلند، میگوییم حرفتان باطل است، نمیگوییم محال است. ما میگوییم اینکه ماهیت به لحاظ ذاتش، با قطع نظر از هر غیر دیگری، مجعول باشد یا لا مجعول باشد محال است، چون هر شیئی ذاتی خودش را دارد. محال است که در ذاتش چیز دیگری را راه بدهی. انسان جز حیوان ناطق چیز دیگری نیست. اگر بخواهد در ذاتش چیز دیگری راه بدهید محال است. اینجا هم همینطور، ماهیت به لحاظ ذاتش با قطع نظر از وجود، مجعولة نمیگیرد، غیر مجعولة نمیگیرد، موجودة نمیگیرد، معدومة نمیگیرد، هیچ صفتی غیر از جنس و فصل به خودش نمیگیرد. روشن است دیگر. اگر بخواهد صفت دیگر به نام مجعولة به آن بدهید محال است. تعبیر به محال توجه کنید. ایشان درست است که میگوید اگر اصل اصالت با وجود باشد ماهیت مجعول نیست و مجعول بودن ماهیت باطل است، ولی این را که نگفت، بالاتر از این گفت، گفت: مجعول بودن ماهیت محال است. نگفت باطل است. این معلوم میشود به همان ذات ماهیت توجه دارد. میخواهد ببیند آیا میتوانید مجعولة را صفت ذاتی ماهیت قرار بدهید؟ یا نه. صفت ذاتی نمیتوانید قرار بدهید، بیاورید بیرون. وقتی آوردید بیرون از ماهیت، چه ماهیتی مجعول است؟ ماهیت موجوده مجعول است، نه ماهیت. دانش پژوه: لوازم ماهیت همهشان همینجورند، خارج از ذات هستند اما صفت ذاتی هستند، مثل زوجیت برای اربعه. اگر کسی گفت: الاربعة زوجٌ، مگر در ذاتش داخلش کرده است؟ یعنی اگر وصف مجعولة را برای ماهیت آوردیم حتماً به این معنی است که در ذات ماهیت واردش کردیم؟ که بعد دفع دخل را بکنیم
استاد: نمط چهار اشارات یادتان هست؟ نمط چهار اشارات دو تا مقدمه برای بحث توحید میآورد. در دو تا فصل جدا. یک فصلش این است که فرق است بین وجود و بقیه ذاتیات. بقیه ذاتیات فرع وجودند.[6] میتوانید شما بگویید که ماهیت، زوجیت دارد. یعنی یا به وجود ذهنی موجود میشود زوجیت دارد، مثل اربعه، ماهیت است دیگر، یا به وجود ذهنی یا به وجود خارجی زوجیت دارد، زوجیت نمیشود از آن گرفت. ولی آیا وصف وجود هم اینچنین است؟ که با قطع نظر از وجود بتوانید بگویید ماهیت موجود است؟ با قطع نظر از وجود نمیتوانید بگویید، ذاتیات ماهیت، لوازم ماهیت با قطع نظر از وجود برایشان بار میشود. اما چرا؟ چون وجود هست.
امتناع عروض وجود بر ماهیت و مسئله تسلسل
اما وجود را نمیشود اینطوری مثل بقیه ذاتیات گرفت. نمیشود گفت وجود به ماهیت داده میشود به لحاظ ذاتش، بلکه باید ماهیت را موجود کنید، بعد میگویید این وجود بیرون از ماهیت است. آن فصل مربوطه را ملاحظه بکنید، جوابتان داده میشود. فرق است بین بقیه ذاتیات و وجود.
بقیه ذاتیات به توسط وجود بار میشود. وجود اگر به توسط وجود بار بشود تسلسل لازم میآید. یعنی شما وجود را به خاطر وجود بار کنید تسلسل لازم میآید. بقیه ذاتیات به خاطر وجود بار میشوند، مشکلی ندارد. اما وجود اینچنین نیست. وجود را شما بر ماهیت میخواهید عارض کنید به اعتبار وجود؟ به اعتبار وجود اگر عارض کنید که یعنی وجودی سابق بر این شما به آن وجود میگویید. حالا وجود سابقش با وجود لاحقش یکی باشد میشود دو، وجود سابقش با لاحقش دو تا باشد میشود ادامه بدهید تسلسل میشود. پس وجود با ذاتیات دیگر فرق دارد.
دانش پژوه: لوازم ماهیت چطور؟ لوازم ماهیت که میفرمایید این مسئله را ندارد دیگر؟
استاد: وجود لازم ماهیت نیست.
دانش پژوه: نه، بر اوصافی که لوازم ماهیت هستند این مشکل در آن وجود ندارد. به این معنی که اگر ما ثابت کردیم برایش، به معنی ذاتیاش که نیست، وجود هم واسطه در اثباتش نیست
استاد: بله.
دانش پژوه: خب...
استاد: وجود را شما نمیتوانید برای ذات ماهیت ثابت کنید، ذاتی بگیرید. اگر منظورتان ذاتی باشد که بقیه عوارض ذاتی را هم نمیتوانید ذاتی بگیرید. عوارض ذاتیاند، ذاتی که نیستند. داخل در ذات هستند، ولو منفک از ذات نیستند. شما منظورتان این است که داخل ذاتشان کنید یا بگویید از ذات منفک نیستند؟
دانش پژوه: منفک نیستند
استاد: اگر از ذات منفک نباشند که مسئلهای نیست، اصلاً اشکال ندارد.
دانش پژوه: خب اینجا پس چطور مجعول بودن این چیز را، این اتفاق برایش میافتد؟
استاد: ببینید، اینجا عرض میکنم وجود را شما میخواهید به آن بدهید. میخواهید به آن بدهید، نه حالا از آن منفک میشود یا نمیشود. شما میخواهید وجود ذاتیاش قرار بدهید، این کار را نمیتوانید بکنید، حتی لوازم را هم نمیتوانید ذاتی قرار بدهید. آن لوازم را که شما میگویید بار میشود، آن را هم نمیتوانید ذاتی قرار بدهید، ولو نمیتوانید منفک کنید، نمیتوانید منفک کنید. وجود را هم نمیتوانید منفک کنید ولی ذاتیاش نیست، آن لوازم را هم نمیتوانید منفک کنید ذاتی نیست. میخواهم بگویم در ذات ماهیت نباید وجود را دخالت بدهید. پس مجعول بودن به اعتبار ذات غلط است، مجعول بودن به اعتبار وجود درست است. که این در واقع همان بحثِ اعتبار متعلق موصوف است.
«وتعلق الجعل التأليفي التركيبي بين الماهية ونفسها كذلك»[7] ، یعنی آن هم «محالٌ». این وارد بحث دوم میشود. جعل بسیط را برای ماهیتهای شرعی اجازه نداد، یعنی اصلاً برای ماهیت اجازه نداد جعل بسیط را. جعل مرکب را هم اجازه نمیدهد، حالا چه ماهیتهای شرعی باشد چه غیرشرعیها. چون بحث ما در ماهیات شرعی است عرض کردم ماهیات شرعی، و الا ماهیات غیر شرعی هم همین حکم را دارد. جعل وجود برای ماهیت یعنی متصف کردن ماهیت به مجعولة به اعتبار ذات ماهیت، که مجعولة بشود ذاتیاش، این غلط بود.
امتناع جعل تألیفی و بررسی فاعل جعل در اصالت الماهیه
حالا جعل تألیفی برای ماهیت درست کنیم، یعنی بگوییم: این ما میخواهیم انسان را انسان قرار بدهیم، خب این عیبی ندارد این ذاتی انسان است. انسانیت ذاتی انسان است، دیگر نمیشود گفت مثل مجعولة است که بیرون از ماهیت است. این ذاتی انسان است. بگوییم: این صلاة را صلاة قرار دادن. این را هم میفرماید غلط است، از باب اینکه تحصیل حاصل میشود. فقط باید این را ایجاد کنی، شما باید انسان را ایجاد کنی، نه انسان را انسان قرار بدهی. انسان را بخواهی انسان قرار بدهی تحصیل حاصل است.
«وتعلق الجعل التأليفي التركيبي بين الماهية ونفسها كذلك»، یعنی باز هم «محالٌ»، «لأن ثبوت الشيء لنفسه ضروري»، و اگر بخواهیم دوباره ثابتش کنیم تحصیل حاصل میشود و تحصیل حاصل هم محال است. «وإن قلنا بتعلق الجعل التكويني بالماهية دون الوجود»، ولو قائل بشویم که جعل تکوینی به ماهیت تعلق میگیرد، به وجود تعلق نمیگیرد، ولی جعل تألیفی را نمیتوانیم بگوییم به ماهیت تعلق میگیرد. چون جعل تألیفی یعنی اینکه شیء را خودش، خود شیء بکند، که این شدنی نیست. «فإن الجاعل بهذا الجعل هو المصلي دون الآمر و الشارع». آن که اینچنین جعلی میکند، یعنی ماهیت را جعل میکند در خارج، نه وجود را جعل کند، ماهیت را جعل میکند، آن شارع نیست، مصلی است.
«فإن الجاعل بهذا الجعل»، این را دو نحو میتوانید معنی کنید. «هذا الجعل» یعنی جعل تألیفی؟ یا همین جعل تکوینی که گفت؟ البته ظاهر عبارت نشان میدهد که جعل تکوینی مرادش است. ولی به جعل تألیفی هم برگردانید درست میشود، منتها با تسامح. چون مکلف هم صلاة را صلاة قرار نمیدهد، مصلی هم صلاة را صلاة قرار نمیدهد. آن هم ایجاد صلاة میکند. پس در صورتی که «بهذا الجعل» را اشاره بگیرید به جعل تکوینی، عبارت را صافتر معنی کردید.
دانش پژوه: یعنی شرطیه جدیدی است، فان الفاعل؟ درست است؟ یعنی وصلیه دیگر نمیگیریدش؟
استاد: اگر وصلی هم بگیرید درست میشود، شرطی هم بگیرید درست است.
دانش پژوه: ولی ظاهراً شرطیهاش سرراستتر است
استاد: شرطیهاش بگیرید اینطور میشود: «وإن قلنا بتعلق الجعل التكويني بالماهية»
دانش پژوه: باز هم اشکال باقی است
تحلیل ترکیب نحوی عبارت و نسبت ایجاد با مصلی
استاد: «فإن الجاعل بهذا الجعل هو المصلي دون الآمر». ولی وصلیه بگیرید «فإنّ» را بهتر میتوانید توجیه کنید، کلمه «فإنّ». اگر شرطیه بگیرید دیگر «فإنّ» لازم نبود، «وإن قلنا بتعلق الجعل التکوینی بالماهیة فالجاعل بهذا الجعل هو المصلی»، «فالجاعل» میگفت آن وقت بهتر بود، ولی اگر شرطیه بگیرید «فإنّ» خیلی توجیه نمیشود.
دانش پژوه: پس هنوز اصالت الماهیه است؟ از «وإن قلنا» میرود روی اصالت الماهیه
استاد: بله؟
دانش پژوه: از «وإن قلنا»
استاد: از «وإن قلنا» میرود روی اصالت الماهیه. از «وإن قلنا» وارد اصالت الماهیه میشود، بله؟
دانش پژوه: چطوری میشود اگر حرف اصالت الماهیه مطرح بشود دیگر جاعل مصلی میشود؟ خب خود شارع ...
استاد: شارع اعتبار میکند ماهیت را، ولی وجودش نمیدهد در خارج. آن مصلی است که وجودش میدهد. مصلی وجود میدهد به ماهیت. جعل وجود را چه کسی برای ماهیت میکند؟ شارع این ماهیت را طلب کرد، چه کسی برای جعل وجود میکند برای این ماهیت؟
دانش پژوه: به وجود توجه نداریم، حالا قرار است به وجود توجه نکنیم به ماهیت توجه کنیم
استاد: خب چرا اصالت الماهیهای شدیم، از «وإن قلنا» اصالت الماهیهای شدیم؟ درست است.
دانش پژوه: اصلاً به وجود توجه نداریم. کار نداریم چه کسی در خارج می خواهد تحقق بدهد و چه کسی می خواهد تحقق ندهد
استاد: یعنی چه به وجود توجه نمیکنید در اصالت الماهیه؟
دانش پژوه: در اصالت الماهیه دیگر بحث وجود...
استاد: ماهیت را اصیل میدانید، نه که به وجود توجه نمیکنید. مگر بدون وجود میشود ماهیت درست بشود؟
دانش پژوه: جعلش را بحث میکنیم دیگر، مجعول بودن ...
استاد: یعنی جعل تعلق بگیرد به ماهیت که خود ماهیت بیاید بیرون، در خارج، یا جعل تعلق بگیرد به وجود، این بحث را داریم. چه کسی الان جعل را تعلق میدهد به ماهیت، اگر بخواهد اصالت الماهیهای بشویم؟ شارع یا مصلی؟
دانش پژوه: شارع دیگر، اولاً و بالذات شارع درست کرده است
استاد: شارع که اعتبار کرد، چه کسی الان این ماهیت را ایجاد میکند در خارج؟
دانش پژوه: باز لفظ وجود مطرح شد، اگر حرف دیگری هست برای این جهت...
استاد: حالا من کلمه وجود را به کار نمیبرم، چه کسی به این نماز واقعیت خارجی میدهد؟
دانش پژوه: این مصلی، آن که جعلش کرده است...
استاد: جعل معنایش همین است دیگر. جعل همین است که واقعیت خارجی بدهد به آن.
دانش پژوه: بنا بر این شد که اصالت الماهیه بشود، کار نداریم که این ماهیت...
استاد: شما در اصالت الماهیه چه کار میکنید؟ به ماهیت وجود میدهید ولی آن که در خارج است ماهیت است. نمیشود وجود نداد، نمیشود واقعیت نداد. شما به ماهیت وجود میدهید و واقعیت میدهید و آن چه که در خارج هست ماهیت است، این بنا بر قول به اصالت الماهیه. بنا بر قول به اصالت وجود، باز هم به ماهیت وجود میدهید، آن که در خارج هست وجود است. که اختلاف در این نیست که به ماهیت وجود میدهیم، همه میگویند باید به ماهیت وجود بدهید و الا ماهیت موجود نمیشود، منتها یکی میگوید بعد از اینکه وجود دادی آن که واقعیت دارد و در خارج منشأ اثر است وجود است، یکی میگوید ماهیت.
دانش پژوه: این وصلیهاش یک مشکلی دارد، قبلش جعل تألیفی است، بعد وصلیه جعل تکوینی است، ان وصلیه معمولاً به همدیگر مرتبط است، این یک مطلب جدیدی دارد میگوید، میگوید اگرچه آن جعل تألیفی آن طوری هست، مشکلش ثبوت ماهیت لنفسه هست، ولی جعل تکوینی یک مشکل دیگری دارد، اینکه جاعلش مصلی است
بررسی وجوه ان وصلیه و ان شرطیه در کلام محقق
استاد: نه، این اشکالی ندارد. میگوید جعل تألیفی اشکال دارد مستقلاً، ولو با جعل تکوینی و بسیطش قائل به این مطلب بشویم، یعنی ولو در جعل بسیط و تکوینی قائل به اصالت الماهیه بشویم و از اشکالی که داریم صرف نظر کنیم، خود جعل تألیفی مستقلاً اشکال دارد. ولو از آن اشکال صرف نظر کنیم. ولو از اشکالی که...
دانش پژوه: نمیخواهد صرف نظر کند، خود یک اشکال جدیدی میکند، جعل تکوینی خودش اشکال می خواهد بکند...
استاد: ولو ما جعل تکوینی را جایز بدانیم، باز جعل تألیفی اشکال دارد، چون جعل تکوینی برای مصلی است، آن را بر فرض درست کنید جعل تکوینی از جانب مصلی درست میشود، جعل تألیفی که برای شارع است درست نمیشود. ولو شما جعل تکوینی را که برای مصلی است درستش کنید و از اصالت الوجود دست بردارید، ولی جعل ترکیبی را نمیتوانید درست کنید. جعل ترکیبی مطلقاً غلط است.
دانش پژوه: پس جعل تکوینی هم نمیتوانیم درست کنیم چطوری میشود؟ شما فرمودید اگر آن را به...
استاد: ایشان میگوید اگر جعل تکوینی را درست کنید. آخر ببینید یک اشکال در جعل تکوینی کرد، حالا میگوید جعل تألیفی هم اشکال دارد، ولو جعل تکوینی را خالی از اشکال کنیم، جعل تألیفی این اشکال را دارد. اینطوری میشود دیگر، جعل تألیفی اشکال دارد.
دانش پژوه: ظاهرش این بود اصلاً به استحاله جعل تکوینی
استاد: اگر هم خواستید، اگر هم خواستید شرطیه بگیرید، عرض میکنم، بد نیست فقط «فإنّ» یک مقداری...
دانش پژوه: حذف جزاء خیلی هست در کلمات محقق اصفهانی جاهای دیگر که مثلاً...
استاد: جزاء حذف نشده است، با اضافه آمده است، با «فإنّ»، مگر شما بگویید که...
دانش پژوه: تعلیل است این که چرا نمیشود؟ یعنی این هم محال است...
استاد: شما «فإنّ الجاعل» را، «فإنّ الجاعل» را جواب نمیگیرید، جواب «إن قلنا» را محذوف میگیرید
دانش پژوه: درست است
استاد: «فإنّ الجاعل» را تعلیل برای جواب میگیرید.
دانش پژوه: تعلیل برای آن جواب.
استاد: اگر این کار را بکنید شاید بتوانید درستش کنید. البته عرض میکنم، «إن» وصلیه هم به ظاهر مانعی ندارد، «إن» شرطیه هم مانعی ندارد. اما جعل هیئت ترکیبیه مطلب جدیدی است، میخواهید بگذاریم برای بعد.