85/01/24
بسم الله الرحمن الرحیم
تحقیق در اقسام صفات (ذهنی و عینی) و اثبات اعتباریت وجود و بطلان مبانی مشاء/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /تحقیق در اقسام صفات (ذهنی و عینی) و اثبات اعتباریت وجود و بطلان مبانی مشاء
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مروری بر مباحث گذشته و تبیین دقیقتر اطلاق وجود بر حقیقت و ذات
بحثمان در این بود که آیا وجود زائد بر ماهیت است فی الأعیان و فی الأذهان، یا فقط زائد بر ماهیت است فی الأذهان و در اعیان دیگر زیادتی ندارد؟ ما در بیاناتمان ثابت کردیم که وجود در اعیان زائد بر ماهیات نیست، و به تعبیری دیگر ثابت کردیم که وجود در خارج نیست، بلکه وجودش امر ذهنی و یک امر اعتباری است.
در جلسه گذشته مطلبی گفته شد که من مختصراً تکرارش میکنم؛ هم به خاطر اینکه بحث امروزمان مرتبط به آن است و هم به جهت اینکه احتمال میدهم بعضی نکات را نگفته باشم.
فرمودند که مشاء معتقد هستند که موضوع فلسفهشان وجود است و تمام مطالب فلسفی و مسائل فلسفی را بر وجود مترتب میکنند؛ پس اهمیت خاصی به این امر، یعنی به وجود میدهند. در حالی که ما با بیانی که داریم ثابت میکنیم که وجود امر اعتباری است، و در صورتی که امر اعتباری باشد، موضوع قرار دادنش برای مسائلی که خیلی از آن مسائل حقیقی است جا ندارد؛ و نتیجه میدهد که مشاء تمام مباحثشان را بر یک امر اعتباری مترتب کردهاند و این وهن مباحث آنها را آشکار میکند.
در توضیح این مطلب که وجود امر اعتباری است، گفتیم که سه امر را ما ملاحظه کردیم و به یقین میدانیم آنها امر اعتباری هستند، و در مباحث میبینیم که وجود جانشین آن سه امر هم میشود؛ از اینجا میفهمیم که وجود هم اعتباری است؛ چون جانشین امر اعتباری میشود، پس خودش هم اعتباری است:
آن سه امر یکی نسبة شیء إلی شیء یا إضافة شیء إلی شیء است؛ یعنی خود این نسبت امر اعتباری است. یکی هم ربط بین موضوع و محمول است که این ربط هم امر اعتباری است. یکی هم ذات و حقیقت است که ذات و حقیقت هم عنوان اعتباری است. این قسمت را من در جلسه گذشته توضیح ندادم که منظور از ذات در اینجا آن ذات خارجی نیست؛ ذات خارجی امر اعتباری نیست؛ منظور عنوانِ ذات و عنوانِ حقیقت است، مثل خود عنوان ماهیت که امر اعتباری است.
ما گاهی در عباراتمان وجود را جانشین این سه تا میکنیم. وجود را جانشین این سه تا میکنیم؛ یعنی به جایی که بگوییم «الشیء فی البیت»، میگوییم «الشیء موجود فی البیت»[1] . این نسبت فیایّت را گاهی با خود «فی» بیان میکنیم و گاهی با «فی» بهعلاوه وجود بیان میکنیم که وجود در اینجا نسبت را رسانده است؛ و چون نسبت امری اعتباری است، وجود هم که جانشین اوست امر اعتباری میشود.
گاهی میگوییم که «زید یوجد کاتباً»؛ در این مثال رابط بین زید و کاتب را ما وجود قرار دادیم. رابط یک امر اعتباری است و وجود هم که جانشین رابط شده است امر اعتباری است.
گاهی میگوییم «حقیقة شیء» یا «وجود شیء» که به جای حقیقت، وجود را میگذاریم. «شیء» همان شیء خارجی و ماهیت خارجی است که حقیقت دارد؛ او امر اعتباری نیست و خارجیت دارد. ولی حقیقتی را که به او اضافه کردیم—عنوان حقیقتی را که به او اضافه کردیم یا عنوان ذات—این حقیقت امر اعتباری است. وجود را گاهی جانشین همین حقیقت میکنیم؛ به جایی که بگوییم «حقیقة الشیء» یا «ذات الشیء»، میگوییم «وجود الشیء». و چون این سه امر اعتباری هستند، وجود هم اعتباری میشود.
خب این مباحث تقریباً گفته شده بود، به استثنای همین تکه که ذات و حقیقت را ظاهراً بیان نکرده بودم که مراد، عنوان این ذات و حقیقت است و عنوان، امر اعتباری است. اگرچه ذات و حقیقت اگر در خارج باشند اعتباری نیستند، ولی عنوان اعتباری است؛ و ما وقتی میگوییم «حقیقة الشیء»، ذات و حقیقت خارجی را با همان لفظ «شیء» افاده میکنیم؛ «حقیقة» امر اعتباری است و عنوانی است که به این شیء اضافه شده است. وجود هم جانشین همین لفظ حقیقت، یعنی امر اعتباری میشود.
بعد باز مطلبی را که احتمال میدهم نگفتم، این را هم از روی عبارت تطبیق بکنم: صفحه ۱۸۷، خط بیستویکم، داشتیم: «و قد عبر عن إضافة الحقیقة و الذات اللتین هما من الاعتبارات العقلیة». «اللتین» را من صفت برای «إضافة» گرفتم: إضافة الحقیقة، یک؛ إضافة الذات، دو؛ این دو اضافه را گفتم «اللتین هما من الاعتبارات العقلیة». درست است، اضافه از اعتبارات عقلیه است؛ ولی خروج از بحث میشود، چون ایشان اضافه را که همان نسبت است در اولین بخش همین مطلب مطرح کرده بود و دیگر جا نداشت که اینجا دومرتبه ما مطرحش کنیم. اینجا «اللتین» را صفت «الحقیقة و الذات» میگیریم، نه صفت اضافه. صفت اضافه هم بگیریم درست است و اضافه هم اعتبارات عقلیه است، ولی اضافه را ایشان به عنوان اولین مطلب گفته بود؛ اول اضافات و نسب را گفت، بعد روابط را گفت و اکنون حقیقت و ذات را میگوید. پس «اللتین» را صفت برای حقیقت و ذات بگیریم و صفت برای اضافه نگیریم؛ اگرچه صفت گرفتن برای اضافه هم از نظر معنا درست است و ایرادی ندارد. ولی منظور ایشان این است که از اضافه حقیقت و ذات—حقیقت و ذاتی که من الاعتبارات العقلیه هستند—و اضافه اینها به ماهیت خارجیه یعنی شیء، از این اضافه به وجود تعبیر میکنیم. وجود را جانشین اضافه میکنیم یا وجود را جانشین حقیقت و ذات میکنیم؛ اگر جانشین اضافه کردیم همان بحث اول است، و اگر جانشین حقیقت و ذات کردیم این بحث سوم است. علیایحال جانشین نسبت شدن وجود، جانشین رابط شدن وجود و جانشین حقیقت و ذات شدن وجود، کاشف از اعتباری بودن وجود است؛ زیرا که این سه امری که گفتیم اعتباری است، پس وجود هم که جانشین آنها میشود اعتباری است.
پرسش: در جلسه قبل هم این را به هر دو صورت فرمودید؛ هم صفت برای اضافه و هم صفت برای حقیقت و ذات؟
پاسخ: گفتم این را؟ بله، من احتمال میدادم نگفته باشم؛ شاید هم گفتم.
توضیح مجدد عبارت «و علی ما یوجبه البرهان»
بعد در عبارت صفحه ۱۸۸، خط پنجم: «و علی ما یوجبه البرهان»[2] . این مطلب را چون دیگر تقریباً ابتدای بحث امروزمان است من توضیح میدهم، ولی این «علی ما یوجبه البرهان» را هم که نمیدانم چهجور بیانش کردم—بیان کردم منتها شاید کامل نگفتم—باز امروز یک توضیح بیشتری برایش بیان میکنم:
ایشان میفرماید که اینکه ما وجود را جانشین این اعتبارات عقلی میکنیم و به عبارتی دیگر اینکه ما وجود را امر اعتباری میدانیم، طبق فهمی است که عرف از وجود دارد و طبق «ما یوجبه البرهان» است. یعنی ما که گفتیم وجود امر اعتباری است، یا در اول گفتیم وجود جانشین این امور اعتباری میشود و بعد هم از این جانشین شدن، اعتباریت خود وجود را استفاده کردیم؛ چه بگوییم جانشین امر اعتباری میشود و چه بگوییم خودش امر اعتباری است، علیایحال این طبق فهم عرف است؛ یعنی عرف اینچنین معنایی از وجود میفهمد، و طبق چیزی است که برهان ایجاب میکند؛ یعنی برهان هم اقتضا میکند که وجود امر اعتباری باشد.
بعد شارح وارد تحقیق این بحث میشود و تحقیقی میکند که تکمله این بحث است، اگرچه خود این تحقیق را هم میشود یک دلیل مستقلی بر اعتباریت وجود قرار داد. ایشان به عنوان تکمله بحث میآورد، ولی خود همین تحقیق میتواند به عنوان یک دلیل مستقلی بر اعتباریت وجود به حساب بیاید.
مصنف به این صورت وارد بحث میشود که فهم عرف از وجود همین است که ما گفتیم؛ یعنی جانشینی للأمر الاعتباری که نتیجهاش اعتباری بودن خود وجود است؛ این فهم عرف است.
و بعد میگوید اگر مشاء غیر از این فهم عرف را اراده کردهاند، مرادشان را برای ما توضیح بدهند تا ما درباره مرادشان فکر کنیم و ببینیم درست است یا غلط است؛ اگر درست است قبول کنیم و اگر غلط است رد کنیم. و چون چیزی از مافیالضمیرشان نگفتهاند، ما نمیتوانیم درباره آنچه که اینها اراده کردهاند صحبتی کنیم. آنچه که عرف میفهمد همین است و ما هم احتمال میدهیم که مشاء هم همین «ما یتفهمه العرف» را اراده کرده باشند؛ ولی اگر غیر از این اراده کردهاند، موظف هستند توضیح بدهند تا ما دربارهاش بحث کنیم.
این قسمت ابتدایی کلامشان را که عرف این را میفهمد، اکنون گفتیم؛ قسمت انتهایی که اگر مشاء چیز دیگری غیر از عرف اراده کرده است، آن را در پایان همین صفحه میگوییم. این وسط، شارح تحقیقی را آورده است که این تحقیق، تتمه همان بخش اول است که عرف این را میفهمد؛ ولی همین تحقیق را که تتمه بخش اول است، میتوانیم ما یک دلیل مستقل قرار بدهیم.
اکنون من این عبارت را که ظاهراً جلسه قبل خواندمش—به نظرم اینطور میآید که خواندم و سرِ «و التحقیق» رسیده بودیم—آن عبارتی را که خواندیم، این «علی ما یوجبه البرهان» را معنا کنم؛ ظاهراً معنایش هم کردم، ولی خب اکنون احتیاطاً، چون نمیدانم چه کردم: «هذا» یعنی «أخذ الاعتبارات العقلیة» و جانشین کردن وجود و قرار دادن وجود به جای اینها، «بل ما دل علیه»، بلکه آنچه را که این جانشینی بر آن دلالت میکند که عبارت از این است که وجود اعتبار عقلی است؛ جانشین شدن وجود یا آنچه که این جانشینی بر آن دلالت میکند که عبارت از اعتباریت وجود است، این «ما فهم من الوجود الناس»، چیزی است که مردم از وجود میفهمند و بنا بر آن چیزی است که برهان ایجابش میکند؛ چیزی است که مردم میفهمند و چیزی است که برهان ایجابش میکند. این «علی» یک مقداری مزاحم شده است؛ یعنی «ما فهم منه الناس و ما یوجبه البرهان». اما خب اکنون که «علی» هست اینطور معنایش میکنیم: آنچه که ما گفتیم چیزی است که عرف میفهمد و بنا بر مطلوبی است که برهان اثباتش میکند، که بعد «ما یوجبه البرهان» را با «أنه...» تفسیر میکنند: «ما یوجبه البرهان» چیست؟ این است که وجود «أمر کلی عقلی لا هویة له فی الأعیان». این توضیحات عبارت گذشته بود که احتمال میدهم در گذشته هم همینطور معنا کردم، ولی چون شک کردم دوباره برگشتم و وقتتان را گرفتم.
اکنون تحقیقی که ایشان میکند این است: تحقیق این است که صفات به تقسیمی به دو قسم تقسیم میشوند: یکی صفاتی که هم میتوانند در خارج باشند و هم میتوانند در ذهن باشند؛ دوم صفتی که منحصراً در ذهن است و همین در ذهن بودن، خارجیت اوست و همین در ذهن بودن، حقیقت و واقعیت اوست؛ که گاهی میگوییم در خارج است، منظورمان این است که خارجِ مناسب خودش؛ خارج مناسب خودش یعنی فی الذهن بودن.
مثال اولی که صفتی است هم در خارج و هم در ذهن، بیاض است. بیاض هم میتواند در ذهن باشد و هم میتواند در خارج باشد؛ هم ما بیاض را در ذهن برای دیوار تصور میکنیم و هم واقعاً در خارج بیاضی برای دیوار هست. اما مثال آن صفتی که فقط در ذهن است و خارجیت و واقعیت داشتنش هم همین فی الذهن بودنش است، همین نوعیت است مثلاً؛ یا فرض کنید جزئیت. میگوییم زید جزئی است یا انسان نوع است؛ این نوعیت یک صفتی برای انسان است و جزئیت صفتی برای زید است. این صفت در خارج نیست؛ اینچنین نیست که در خارج ما امری به نام جزئیت داشته باشیم و برای زید ثابت کنیم، یا در خارج امری به نام نوعیت داشته باشیم و برای انسان ثابت کنیم. این صفت، صفت ذهنی است و در اعیان بودنش به معنای این است که فی الذهن است؛ چون عینِ او، یعنی خارجیت و واقعیت او، فی الذهن بودنش است؛ چون ذهن هم یکی از صفحات خارج است. خارجِ عام شامل این ذهن هم میشود؛ ما اگر میگوییم که این جزئیت فی الأعیان است، منظورمان این نیست که در خارجِ مقابل ذهن است، بلکه در خارجی است که ذهن را هم شامل میشود. پس فی الأعیان بودن جزئیت یا فی الأعیان بودن نوعیت از این قبیل است. خب این تمام شد؛ این مثالی بود که ایشان زد.
اکنون از این مثال، حکم وجود را روشن میکند؛ میگوید وجود هم مثل جزئیت میماند. گاهی میگوییم وجود فی الأعیان است، ولی فی الأعیان بودن وجود مثل فی الأعیان بودن جزئیت است. همانطور که فی الأعیان بودن جزئیت به این معناست که امر ذهنی است و همین ذهنیتش به معنای عینیتش است، همچنین وجود هم امر ذهنی و اعتباری است و همین ذهنی بودن و اعتباری بودن به معنای فی الأعیان بودنش است. پس اینکه ما وجود را گاهی از اوقات فی الأعیان حساب میکنیم و تصریح نمیکنیم به اینکه امر اعتباری است، این برای کسی ایجاد مزاحمت نکند؛ یعنی فکر نکند که واقعاً وجود یک امر عینی است. وجود امر اعتباری و امر ذهنی است و همین ذهنیت و اعتباریت را ما برایش عینیت فرض کردیم و گفتیم وجود فی الأعیان است. پس همانطور که جزئیت در خارج نیست بلکه در ذهن است و همین ذهنیت داشتن، واقعیت او را تشکیل میدهد—یعنی واقعیتی جز فی الذهن بودن ندارد—همچنین وجود هم فی الذهن است و واقعیتی جز فی الذهن بودن ندارد؛ دیگر بیرون از ذهن بیاوریمش میبینیم هیچچیز نیست.
این خلاصه تحقیقی است که ایشان میکند، که توجه بکنید این تحقیق خودش میتواند یک دلیل مستقل باشد که کاری به آن جانشینی هم ندارد؛ ولی میتوانیم به اعتبار جانشینی بگوییم وجود جانشین این سه امر میشود، پس امر اعتباری میشود، و اگر امر اعتباری و ذهنی است واقعیتش این است که در ذهن و اعتبار باشد؛ یعنی این فی الذهن بودن، حقیقت او را تشکیل میدهد و واقعیت او را درست میکند. که توجه میکنید این همان تحقیقی است که میتواند تتمه باشد و میتواند هم مستقل باشد.
«و التحقیق أن الصفات تنقسم إلی ما لها وجود فی الذهن و العین و إلی ما لیس لها وجود إلا فی الذهن»؛
صفات به دو قسم تقسیم میشود: یک، «ما»، یعنی صفتی که «لها وجود فی الذهن و العین»، دارای وجود ذهنی و خارجی است مثل بیاض. «و إلی ما»، یعنی صفتی که «لیس لها وجود إلا فی الذهن»—ضمیرها را مؤنث برمیگرداند اگرچه به «ما» برمیگردند، ولی چون «ما» عبارت از صفت است، به لحاظ معنا «ما» مؤنث میشود و ضمیر مؤنث به آن برمیگردد—«و إلی ما لیس لها»، یعنی إلی صفة لیس لها وجود إلا فی الذهن، «و وجودها العینی هو أنها فی الذهن»؛ وجود عینی و حقیقی او همین است، یعنی عینیتش این است که در ذهن باشد و حقیقتش این است که در ذهن باشد. این است که وقتی میگوییم «فی العین»، یعنی فی الذهنی که عین هم شامل اوست، نه فی العینی که مقابل ذهن است؛ فی العینی که شامل ذهن هم میشود. پس «و وجودها العینی هو أنها فی الذهن»؛ وجود عینی این صفت همین است که در ذهن است؛ در ذهن بودنش را ما وجود عینی برایش حساب میکنیم، نه اینکه واقعاً در خارج از ذهن هم موجود باشد.
مثل نوعیتی که بر انسان حمل میشود و جزئیتی که بر زید حمل میشود که این دو تا صفت ذهنی هستند. «فإن قولنا زید جزئی فی الأعیان» که قید «فی الأعیان» را برای جزئیت میآوریم، معنایش این نیست که جزئیت «لها»، برای این جزئیت صورتی است فی الأعیان که آن صورت قائم به زید است؛ معنا این نیست. معنا این است که در ذهن ما جزئیتی داریم و این جزئیت که در ذهن است، حقیقت و عینیتش همین است که در ذهن باشد. این توضیحی درباره صفات بود.
اکنون همین حالتی را که برای قسم دوم بود، میخواهیم برای وجود هم ثابت کنیم؛ یعنی وجود را میخواهیم به این قسم دوم، یعنی به جزئیت و نوعیت تشبیه کنیم: و کما اینکه از اینکه شیء جزئی فی الأعیان باشد، لازم نمیآید که برای جزئیت ماهیتی زائد بر آن شیء فی الأعیان داشته باشیم، کذلک از اینکه شیء موجود است فی الأعیان، لازم نمیآید که در خارج، للوجود ماهیتی زائد بر شیء داشته باشیم. اگر ما میگوییم شیء جزئی فی الأعیان است، معنایش این نیست که در خارج، جزئیتی اضافه بر آن شیء داریم؛ همچنین اگر میگوییم شیء موجود در اعیان است، معنایش این نیست که در خارج، اضافهای بر آن شیء به نام وجود داریم. وجود امر ذهنی است و در خارج زائد بر ماهیت نیست. اینها دیگر با توضیحاتی که گفتیم روشن است و توضیح نمیخواهد.
نتیجه تحقیق شارح در صفت عقلی بودن وجود و اعتباری بودن امکان و امتناع
«فالوجود صفة عقلیة»؛ این خلاصه و حاصل تحقیق و خلاصه مطالب گذشته است: «فالوجود صفة عقلیة» که گاهی عقل اضافهاش میکند به امر خارجی، گاهی اضافهاش میکند به امر ذهنی، و گاهی هم اضافهاش میکند به امری با قطع نظر از خارجیت و ذهنیت؛ که به هر سه جور امور اضافه میشود: امری که واقعاً خارجی است، امری که واقعاً ذهنی است، و امری که اکنون خارجی است یا ذهنی است، ما از ذهنی بودن و خارجی بودنش قطع نظر میکنیم؛ به هر سه اضافه میشود. که البته توجه میکنید آن سومی هم بالاخره داخل در یکی از اولی یا دومی خواهد بود؛ آنی که ما به خارجیت و ذهنیتش توجه نمیکنیم، بالاخره واقعاً یا در ذهن است یا در خارج است؛ پس قسم سوم جدای از قسم اول و دوم نیست، ولی بالاخره از نظر ظاهری جدا حساب میشود.
«فالوجود صفة عقلیة» که عقل این صفت را اضافه میکند «تارة إلی ما فی الخارج»، یعنی به امری که در خارج است—مثلاً میگوید که وجود زید—«و تارة إلی ما فی الذهن»، مثلاً وجود جزئیت؛ «و تارة یحکم حکماً مطلقاً»، گاهی هم حکم مطلق میکند.
پرسش: «إلی ما فی الذهن» شامل صورتهای ذهنی از امور خارجی هم میشود؟
پاسخ: هرچه که در ذهن است؛ اکنون میخواهد صورت باشد، میخواهد امری باشد که وجودش فقط در ذهن است مثل جزئیت، و میخواهد امری باشد که فعلاً در ذهن آمده است؛ بله، عیبی ندارد و همه را شامل میشود. «ما فی الذهن» یعنی آنچه که در ذهن است؛ اکنون یا حقیقتش این است که در ذهن باشد مثل جزئیت که دیگر در خارج نیست، یا حقیقتش این نیست که در ذهن باشد، فعلاً در ذهن آمده و در خارج هم میتواند باشد.
«و تارة یحکم حکماً مطلقاً متساوی النسبة إلی الطرفین»؛ گاهی هم حکم مطلق میکند. حکم مطلق یعنی چه؟ یعنی «متساوی النسبة إلی الطرفین»؛ آن شیء میتواند در خارج باشد و میتواند در ذهن باشد؛ وجود به این شیئی که هر دو حکم را میتواند داشته باشد اضافه میشود.
پرسش: فاعل «یحکم» چیست؟
پاسخ: «یحکم» این وجود؛ وجود حکم مطلق میکند، یعنی میگوید این شیء موجود است. مثلاً میگوییم صورت موجود است؛ اما اینکه این صورت موجود است فی الذهن یا موجود است فی الخارج، تعیین نمیکند. پس گاهی حکم مطلق میکند؛ وجود حکم میکند دیگر، وجود به وجود یک شیئی حکم میکند. این حکم گاهی—خلاصه مطلب را دوباره بیان کنم—گاهی اینطوری میگوید: میگوید این شیء موجود است فی الخارج؛ گاهی وجود به شیء فی الخارج اضافه میشود و تصریح هم میکند و میگوید این شیء موجود است فی الخارج؛ مثلاً میگوییم: زید موجود فی الخارج. گاهی به ذهن تصریح میکند؛ مثلاً میگوید که: الجزئیة موجود فی الذهن. گاهی هم نه، حکم مطلق میکند: صورت این ماهیت موجود است، صورت این شیء موجود است؛ اما بیان نمیکند که در ذهن موجود است یا در خارج موجود است، چون هم میتواند در ذهن موجود باشد و هم میتواند در خارج موجود باشد.
با این ترتیب عبارت را دو جور معنا کردم ها! توجه کردید؟ عبارت را دو جور معنا کردم: یک معنا این بود که اول بیان کردم که به شیئی که در خارج هست وجود را اضافه میکنیم و میگوییم «وجود زید»، و به شیئی که در ذهن هست وجود را اضافه میکنیم و میگوییم «وجود الجزئیة»، و گاهی هم به شیئی که از خارجیت و ذهنیتش قطع نظر میکنیم وجود را اضافه میکنیم؛ این معنای اولی بود که برای عبارت کردم. معنای دوم این بود که وجود را میآوریم و به شیء اضافه میکنیم و تصریح میکنیم که این وجود فی الخارج است: زید موجود فی الخارج؛ و یا وجود را میآوریم و تصریح میکنیم که در ذهن است: وجود الجزئیة فی الذهن؛ گاهی هم وجود را میآوریم و به خارجیت و ذهنیت تصریح نمیکنیم: وجود الشیء؛ اکنون وجود شیء میخواهد در خارج باشد و میخواهد در ذهن باشد؛ میگوییم «الشیء موجود»، اکنون یا فی الخارج یا فی الذهن. پس وجود به وجود شیء حکم میکند، اما خودش جایش کجاست؟ خودش در هر صورت جایش در ذهن و اعتباری است.
«و الوجود و الإمکان و الامتناع کلها من هذا القبیل»؛ همهشان از همین قبیل هستند. یعنی اینکه ما درباره وجود گفتیم، فکر نکنید اختصاص به وجود دارد؛ درباره امکان و امتناع هم همین حرف را داریم. پس تا اکنون ما وضع وجود را رسیدگی کردیم، ولی اکنون اشاره میکنیم که امکان و امتناع هم همینطور هستند؛ یعنی امور ذهنی هستند، خارجیت ندارند و مثل وجود امر اعتباری هستند. درباره امکان و امتناع دیگر یک بحث مستقلی را ترتیب نمیدهیم؛ چون همانطوری که در وجود گفتیم، درباره امکان و امتناع هم میگوییم.
پرسش: نمیشود این را اقرارگیری از خصم بگیریم که شما قبول دارید امکان و امتناع در ذهن است، پس وجود هم از همین قبیل است؟
پاسخ: اکنون اقرار هم گرفتیم عیبی ندارد؛ شاید هم یک مطلب جدیدی را بیان میکنیم. اکنون اقرار هم گرفتیم اشکال ندارد که وجود و امکان و امتناع همه از این قبیل هستند؛ البته اگر میخواست اقرار بگیرد اینجوری نمیگفت، میگفت وجود و امکان و امتناع همهشان یکسان هستند و نمیگفت «از این قبیل هستند». اکنون بگویید که این را آورده است برای اینکه به مشاء بگوید شما که قبول دارید امکان و امتناع اعتباری هستند، پس وجود هم که مثل امکان و امتناع است باید اعتباری باشد؛ این را هم میتوانید از خارج بگویید، ولی عبارت خیلی با این مطلب سازگار نیست؛ چون عبارت نمیگوید وجود و امکان و امتناع همهشان یک حکم دارند، بلکه میگوید «از این قبیل هستند»؛ یعنی تا اکنون وجود را ثابت کردیم، اکنون بدان که نه تنها وجود، بلکه امکان و امتناع هم از همین قبیل هستند.
نتیجهگیری نهایی: بطلان ابتنای فلسفه مشاء بر وجود اعتباری
خب اکنون دنباله بحث؛ تحقیقی که گفتیم تمام شد و به اصل بحث برمیگردیم. اصل بحث این بود که مشاء تمام فلسفهشان را بر وجود مبتنی کردهاند، چون موضوع فلسفهشان وجود است. اکنون که توجه کردیم که وجود امر اعتباری است، معلوم میشود که اینها اصلاً تمام این علم عظیمشان را بر یک امر اعتباری مبتنی کردهاند؛ پس چقدر موهون و سست است علمی که بر پایه اعتباری بنا بشود!
«و إذا کان مآل الوجود إلی ما ذکرناه»، اگر مرجع وجود به همانی است که ما ذکر کردیم، یعنی مرجع وجود به اعتباری بودن است، «فقد بطل کل ما بنوا علیه أمرهم»؛ تمام آنچه که امرشان، یعنی علمشان را بر آن چیز مبتنی کردهاند، همه باطل شد. یعنی وقتی وجود یک امر اعتباری بود، اینها به اصالت وجود و به خارجیت وجود توجه کردند و روی خارجی بودن وجود، همه مسائل فلسفه را چیدند و جلو رفتند و وقتی معلوم شد وجود خارجیت ندارد؛ تمام آنچه که بر این مبنا چیده شده است همه فرومیریزد و باطل میشود. خب تمام شد.
سر خط: «هذا إن أرید...»؛ بسیار بد تصحیح شده است. بعد از «أمرهم» نقطه میخواهد، سر خط، و بعد از «هذا» ویرگول نمیخواهد. نخوانید «کل ما بنوا علیهم أمرهم هذا» که مصحح اینطوری خوانده است. «أمرهم» تمام شد؛ «هذا إن أرید بالوجود ما یفهم منه الناس».
اولی که بحث را شروع کردم این را توضیح دادم؛ گفتم که اگر از وجود، همانی را که عرف میفهمد اراده کردهاند، حکمش همین است که گفتیم. اگر چیز دیگری را اراده کردهاند، باید برای ما تبیین کنند تا ما تصورش بکنیم و بعد از تصور کردن، وارد تصدیقش بشویم و ببینیم آیا میشود تصدیقش کرد یا باید ردش کرد. ولی چون مرادشان را بیان نکردهاند، ما ناچاریم که به همین فهم عرف اعتماد کنیم و با همین فهم عرف هم کلام آنها را رد کنیم.
«هذا»، اینکه توضیح داده شد و اعتباریت وجود نتیجه گرفته شد و فروریختن تمام مسائل فلسفی مشاء نتیجه گرفته شد، این در صورتی است که «أرید بالوجود ما یفهم منه الناس»، آن معنایی که مردم از وجود میفهمند. «فإن کان عند المشائین له معنی آخر فهم ملزمون ببیانه فی دعاویهم»؛ «فإن کان»—در نسخهای هم «فإذا کان» داریم—اگر در نزد مشائین «له»، برای وجود معنای دیگری است غیر از آنچه که «فهم منه الناس» و غیر از آنچه که «دل علیه البرهان»، «فهم ملزمون ببیانه فی دعاویهم»؛ ملزم هستند که در دعاویشان بیانش کنند. «ملتزمون» که در آن چاپ قدیم دارد، خیلی صاف نیست. آنها ملتزم به بیانش نیستند، لذا بیان نکردهاند؛ ملزم هستند. اگر ملتزم به بیانش باشند، یعنی اینکه بیان کردهاند؛ ملتزم شدند و بیان کردند، در حالی که بیان نکردهاند! «ملزمون» درست است؛ آنها ملزم هستند که بیانش کنند، یعنی واجب است برایشان بیان کنند منتها بیان نکردهاند؛ «فهم ملزمون ببیانه فی دعاویهم».
گویا کسی میگوید که آنها لازم نبوده است بیان کنند؛ چون خودشان ادعا دارند که وجود، اظهر الأشياء است، و اظهر الأشياء «لا یجوز تعریفه بشیء آخر». چیزی که اظهر الأشياء است تعریفش نمیکنند؛ اصلاً احتیاجی به تعریف نداشتهاند و به همان ظهورش واگذار کردهاند.
ایشان میفرماید که آنی که اظهر الأشياء است، مفهومِ وجود است و آنها به زیادت این مفهوم در خارج معتقد نیستند؛ نمیگویند مفهوم در خارج زائد بر ماهیت است، بلکه خود وجود را میگویند زائد بر ماهیت است، و خود وجود را هم بیان نکردهاند. آنی که گفتند احتیاج به بیان ندارد و همان بینیازی از بیانش را بیان کردند، ندارند؛ پس باید به همان فهم عرف و به همان فهم ناس اکتفا کنند. اگر به فهم ناس اکتفا کردند، اشکال بر آنها وارد میشود؛ اشکالی که قبلاً گفتیم که اعتباریت است.
«لا علی ما یأخذون من أنه أظهر الأشیاء»؛ ملزم هستند بیانش کنند، نه به این نحو بیان که «یأخذون»، نه به آن صورت که این وجود را میگیرند؛ چون وجود را چهجوری میگیرند؟ اینطور فرضش میکنند که «أنه أظهر الأشیاء»، میگویند وجود اظهر الأشياء است—این یک مقدمه—مقدمه دوم: «فلا یجوز تعریفه بشیء آخر»، و چیزی که اظهر الأشياء است نمیشود به شیء آخر تعریفش کرد؛ پس وجود را نمیشود به شیئی تعریف کرد و به این ترتیب خودشان را از تعریف راحت میکنند. ملزم هستند بیان کنند، نه اینکه به این صورت وارد بشوند و بگویند اظهر الأشياء است و ما از تعریفش بینیازیم.
چرا نمیتوانند به اظهریت اکتفا کنند و ملزم هستند که تعریف کنند؟ چون آنی که اظهر است مراد آنها نبوده است؛ آنی که اظهر است مفهوم بوده است: «لأن الذی هو أظهر الأشیاء هو الأمر الاعتباری» که مفهوم است «لکل إنسان الذی»—این امر اعتباری که—«یستحیل أن یوجد فی الخارج فضلاً عن أن یکون حقیقة شیء فی الخارج أو جزء الحقیقة». خودش نمیتواند در خارج باشد، چهجوری میتواند حقیقت شیئی را در خارج تشکیل بدهد یا جزء حقیقت شیئی بشود؟
«و هم لا یقولون به»؛ آنها هم قائل نیستند که این امر اعتباری در خارج هست و این امر اعتباری حقیقت دارد. «و الذی یقولون به»، آنی که قائل به خارجیتش هستند—وجودی که قائل به خارجیتش هستند—«غیر مفهوم»؛ آن اینطور نیست که آشکار باشد و فهمیده بشود؛ مفهوم نیست و باید تبیین بشود و آنها تبیین نکردهاند. «فلا یصغی إلیهم»، به حرفشان گوش نمیدهیم تا وقتی که مافیالضمیرشان را برای ما آشکار کنند، «و یبینوه»، بیان کنند که مرادشان از وجود چیست و در دلشان از این وجود چه اراده کردهاند؛ باید برای ما بیان کنند «لیعرف صحته و فساده»، تا بعد از تبیین ما تصورش بکنیم و ببینیم آیا صحیح است یا فاسد است. و تا وقتی بیان نکردهاند ما نمیتوانیم چیزی را به آنها نسبت بدهیم، مگر همانی را که عرف فهمیده است و همانی را که ناس میفهمد؛ و آنی را که ناس میفهمند دیدیم که امر اعتباری است.
خب بحثمان در وجود تمام شد.
ورود به مبحث اعتباریت وحدت و دلیل اول بر آن
اولی که وارد این حکومت شدیم، بیان کردم که در این بحث ما وجود را مطرح میکنیم، ولی بحثمان اختصاصی به وجود ندارد و مسائل دیگر هم در ضمن میآید. گفتیم ثابت میکنیم که وجود امر اعتباری است—تا اکنون ثابت کردیم—و از اعتباریتش به اینکه زائد فی الأعیان نیست تعبیر کردیم؛ زائد علی الشیء فی الأعیان نیست، این همان معنای اعتباریت وجود است. چه بگوییم زیادت بر ماهیت در اعیان ندارد و چه بگوییم خارجیت و واقعیت ندارد بلکه امر اعتباری است، هر دو یک معنا را دارد؛ پس تا اکنون ما اعتباریت وجود را ثابت کردیم.
اکنون میخواهیم اعتباریت وحدت را ثابت کنیم؛ یعنی همین حرفهایی که درباره وجود گفتیم، همینها را میخواهیم درباره وحدت بگوییم، بعد هم درباره عدد و بعد هم درباره چیزهای دیگر، که همه اینها را فهرستش را در اول حکومت بیان کردم که مباحثی که ما در اینجا داریم و چیزهایی که میخواهیم اعتباریتشان را ثابت کنیم چه هستند. فعلاً وجود بحثش گذشت و اکنون وارد بحث وحدت میشویم؛ پس اکنون میخواهیم ثابت کنیم که وحدت در خارج یک امر مستقل و زائدی نیست، بلکه امر اعتباری و در ذهن است. یعنی اینطور نیست که شیئی که در خارج واحد است، هم آن شیئیت را داشته باشد و هم وحدت را داشته باشد؛ وحدت یک امری است که ما وقتی او را تک میبینیم، در ذهنمان انتزاعش میکنیم. وقتی میبینیم چیزی همراهش نیست، وحدت او را میفهمیم؛ نه اینکه او در خارج وحدتی هم دارد. او در خارج وحدت ندارد و فقط خودش است؛ ما وحدت را برای او در ذهن خودمان به دست میآوریم و اعتبار میکنیم.
ایشان برای این مدعا ابتدا یک دلیل ذکر میکند، و بعد به قولی که در بین همه انسانها رایج است اعتماد میکند، و بعد هم دلیل سوم اقامه میکند. با همین سه دلیل ثابت میکند وحدت اعتباری است، بعد وارد بحث در کثرت، یعنی عدد میشود و ثابت میکند که کثرت، یعنی عدد هم اعتباری است که دیگر بحث دیگری دارد و در آن با دو دلیل وارد بحث میشود؛ تقریباً دو دلیل.
اما دلیل اول برای اثبات اینکه وحدت امر اعتباری است، این است که اگر وحدت امر خارجی باشد، چون برای اشیاء ثابت میشود و برای اشیاء ثابت است، اگر در خارج ثابت باشد—این تکه را باید بهتر میگفتم: اگر وحدت خارجیت داشته باشد، یا به تعبیر دیگر برای موصوف خودش در خارج ثابت باشد نه اینکه در ذهن ما ثابت باشد، که فی الأعیان زائد بر موصوف باشد؛ همانی که در وجود میگفتیم؛ همانطور که میگفتیم وجود اگر در اعیان زائد بر شیء باشد، در اینجا میگوییم وحدت اگر فی الأعیان زائد بر موصوفش باشد—تکرر وحدت لازم میآید. به این بیان که وحدت خودش یک امر مستقلِ موجود فی الخارج و ثابت لموصوفه میشود، و این وحدتی که برای موصوفش ثابت است یک امر خارجی است. خود همین وحدت آیا واحد است یا متعدد است؟ یعنی ما یک وحدت را برای این موصوف ثابت کردیم یا چند وحدت را؟ مسلماً یک وحدت را ثابت کردیم. پس این وحدت خودش باز واحد است، فتکون للوحدة وحدة. و دوباره در وحدت دوم نقل کلام میکنیم که این وحدت دوم اعتباری است یا خارجی است؟ اگر خارجی باشد باز یک امر خارجی میشود و باز هم واحد میشود؛ پس برای این وحدت دوم هم وحدتی است و هکذا فیتسلسل.
و چون تسلسل محال است، پس تکرار وحدت محال است. تکرار وحدت از کجا پیش آمد؟ از خارجیت داشتن وحدت؛ پس خارجیت داشتن وحدت هم محال است؛ وحدت خارجی نیست، بلکه امر اعتباری است. این دلیل اولش بود.
«و اعلم أن الوحدة»[3] —اول وحدت را معنا میکنیم—«هی تعقل العقل لعدم انقسام الهویة»؛ عقل یک هویتی را اینچنین تعقل میکند که انقسام ندارد و منقسم نمیشود؛ این را به آن وحدت میگوییم. اگر انقسام را تصور کرد به آن کثرت میگوییم، و اگر انقسام را تصور نکرد وحدت میگوییم. اکنون وقتی مثلاً فرض کنید یک دانه سیب اینجا داشته باشیم، عقل در آن انقسامی نمیبیند—به اجزای خود سیب کار نداریم ها—انقسامی نمیبیند؛ اما اگر سه چهار تا داشتیم، چرا، انقسام میبیند؛ تقسیم میکند، یعنی میگوید یک، دو، سه، چهار و به اقسامی تقسیم میکند.
پرسش: مراد از هویت چیست؟
پاسخ: هویت یعنی امر خارجی، یعنی شیء خارجی. هویت به معنای وجود میآید، ولی به معنای شیء خارجی هم میآید.
پرسش: هویت به معنای شیء خارجی یعنی وجود؛ چطور ایشان که اصالت را با ماهیت قرار میدهد، لفظ هویت را آورده است؟
پاسخ: هویت یعنی شیء خارجی؛ آنی که در خارج حقیقت است—نزد ایشان ماهیت است، بله—هویت یعنی شیء خارجی؛ اکنون شیء خارجی میخواهد وجود باشد و میخواهد ماهیت باشد. آن شیء خارجی را اگر عقل منقسم ندید، میگوییم آن شیء خارجی واحد است. پس وحدت یعنی عدمالانقسام؛ عدمالانقسامی که به نظر ایشان عقل به آن حکم میکند و در خارج نیست.
«و اعلم أن الوحدة» یعنی «تعقل العقل لعدم انقسام الهویة»، «أیضاً»، یعنی همانطور که وجود اینچنین بود، وحدت هم «لیست بمعنی زائد فی الأعیان علی الشیء»؛ معنای زائد علی الشیء نیست. فی الأعیان زائد نیست، فی الأذهان زائد هست؛ یعنی ذهن، وحدت را غیر از شیء میبیند، اما در خارج وحدتی و شیئی با هم نداریم.
پرسش: اتصاف شیء در اعیان به صفت وحدت چطور است؟
پاسخ: به آن کار نداریم که اتصاف در خارج است یا در ذهن است؛ منظورمان این است که وصف در خارج نیست. اتصاف را ایشان نمیگوید و توضیح نمیدهد. البته مثل امکان را که وصف میدانیم، ملاصدرا میگوید که خود این وصف در خارج نیست، ولی اتصاف به او در خارج هست. ایشان درباره اتصاف فعلاً صحبتی ندارد و خود وصف را در نظر دارد و میگوید وصف در خارج نیست. اکنون اینکه اتصافش هم در خارج نیست یا اتصافش در خارج هست، آن بحث دیگری است که فعلاً ما در صددش نیستیم.
«و إلا»، شروع به استدلال است. این مدعا بود که «أن الوحدة لیست بمعنی زائد فی الأعیان علی الشیء»، این مدعا بود و اکنون شروع به استدلال میکنیم. استدلال به صورت یک قیاس استثنایی این است: «و إلا»، یعنی اگر وحدت در خارج باشد و عینیت داشته باشد، «کانت الوحدة شیئاً واحداً من الأشیاء»؛ وحدت یک شیء واحدی از جمله اشیاء خواهد بود. زیرا بنا بر اینکه وحدت خارجی باشد، فرض این است که این وحدت، موجودی واحد من الموجودات است که ثابت است «للموصوف بالوحدة»، یعنی ثابت است برای آن شیئی که این وحدت وصفش است؛ فرض هم این است که در خارج برای او صفت است. همانطور که موصوف در خارج هست، این صفت هم در خارج هست؛ پس صفت خودش یک موجود خارجی میشود که دارای وحدت است، «فلها وحدة». خودش هم شیء واحد است؛ همانطور که موصوفش شیء واحد است، خود این وحدت هم شیء واحد است؛ پس لازم میآید که برای وحدت، وحدتی باشد، «إذ الواحد ما له وحدة». چون اگر این وحدت شیء واحد است و واحد هم به معنای «له الوحدة» است، پس این وحدت «له الوحدة» است—ضمیرها را مذکر میآوریم؛ «لها الوحدة»—«فلها وحدة إذ الواحد ما له وحدة»؛ واحد چیزی است که له وحدة باشد. خب اگر ما میگوییم وحدت هم واحد است، یعنی وحدت هم «لها وحدة» است. فثبت که للوحدة وحدة، و برای آن وحدت دوم هم باز وحدة، «و هکذا فیتسلسل». تسلسل باطل است، پس خارجیت داشتن وحدت هم که مستلزم این تسلسل است باطل است. این دلیل اول برای اثبات اینکه وحدت امر اعتباری است، بود.
دلیل دوم بر اعتباریت وحدت: استشهاد به قول عرف
دلیل دوم برای اثبات اینکه وحدت امر اعتباری است، قول عرف، قول حکما و قول همه است که اینطور میگویند: «واحد و آحاد کثیرة». «واحد و آحاد کثیرة»، یعنی واحدٌ واحدٌ و آحادٌ کثیرة؛ که دیگر واحد را به «واحد» مقید و موصوف نمیکنند، ولی در تقدیر هست: واحدٌ واحدٌ و آحادٌ کثیرة؛ یکی که یکی است، و یکیهایی که زیاد هستند؛ آحاد اینطور میشود دیگر. «واحد و آحاد کثیرة»؛ آن «واحد»ای که اول میگوییم، قید «کثیرة» که برایش نمیآید، بلکه قید «واحد» برایش میآید: واحدی که واحد است و آحادی که کثیر هستند. پس ما اکنون واحد را به واحد بودن و آحاد را به کثیر بودن متصف میکنیم؛ یعنی در این قول، وحدت را به وحدت، و وحدات را به کثرت متصف میکنیم؛ یعنی برای وحدت، وحدتی اثبات میکنیم.
فثبت که اگر وحدت خارجی باشد، یلزم أن تکون للوحدة وحدة؛ همان حرفی که گفتیم که اگر وحدت خارجیت داشت برای وحدت، وحدتی ثابت میشود، همان حرف را با این قول هم اثبات کردیم. و اگر برای وحدت، وحدت ثابت بشود تسلسل لازم میآید و تسلسل محال است؛ منشأ این محال، خارجیت داشتن وحدت است، پس خارجیت داشتن وحدت هم محال و باطل است؛ چیزی که منشأ محال میشود خودش هم محال است.
«و أیضاً فی الاستدلال علی أن للوحدة وحدة»؛ در استدلال بر اینکه وحدت هم باید وحدت داشته باشد اگر خارجیت دارد—که نتیجه این وحدت داشتنِ وحدت این میشود که وحدت خارجیت ندارد؛ به استدلال توجه کنید: استدلال مستقیم بر اعتباریت وحدت نمیآوریم؛ استدلال را بر این میآوریم که اگر وحدت خارجیت داشت، یلزم أن یکون للوحدة وحدة، و بعداً از این استدلال، اعتباریت وحدت را استفاده میکنیم. پس استدلال ما میخواهد فقط همینجا را ثابت کند که در عرف هم «للوحدة وحدة» صدق میکند؛ اگر وحدت یک امری باشد که اعتباری نباشد، «للوحدة وحدة» صدق میکند—«أیضاً» در استدلال بر اینکه برای وحدت، وحدتی است گفته میشود: «واحد و آحاد کثیرة»، همانطور که گفته میشود: «شیء و أشیاء کثیرة». یعنی همانطور که ما شیء را به وحدت و اشیاء را به کثرت موصوف میکنیم، همچنین واحد را به وحدت و آحاد را به کثرت متصف میکنیم؛ پس اگر اینچنین است، باید برای وحدت هم وحدت باشد.
پرسش: پس این دو تا، دو دلیل برای تسلسل است؟
پاسخ: دو دلیل بر تسلسل میآورد و برای اینکه تسلسل لازم میآید؛ بله، دو دلیل میآورد بر اینکه تسلسل لازم میآید؛ یعنی دو دلیل میآورد بر اینکه وحدت اگر در خارج باشد، باید وحدت داشته باشد. آنوقت وقتی که تسلسل پیش آمد، دیگر ما خودمان اضافه میکنیم که تسلسل محال است و آنچه هم که منشأ محال است، محال است؛ پس این خارجیت داشتن وحدت که منشأ تسلسل است، محال است.
«لدلالته»؛ حتماً توجه کنید که این «لدلالته» تعلیل چیست. از علتهای خیلی عجیب است؛ علت یک چیزی قرارش داده است که یک مقدارش در کلام خودش آمده و یک مقدارش در کلام مصنف آمده است: چرا شما این قول را دلیل میگیرید برای اینکه «للوحدة وحدة»؟ چرا در استدلالِ «للوحدة وحدة» اینچنین گفته میشود؟ «لدلالته»؛ چون این قول دلالت میکند بر اینکه وحدت و کثرت، «تعرضان لطبیعة الوحدة کما تعرضان للشیء». این قول دلالت میکند که وحدت بر وحدت عارض میشود، پس للوحدة وحدة؛ کثرت هم بر آحاد عارض میشود، پس للآحاد کثرة که آن فعلاً مورد بحث ما نیست. وحدت بر واحد عارض میشود همانطور که وحدت بر شیء عارض میشود؛ پس همانطور که للشیء وحدة، للوحدة هم وحدة؛ پس این قول دلالت میکند بر اینکه للوحدة وحدة.
«لدلالته»؛ چرا به این قول استدلال میکنید برای اینکه ثابت کنید للوحدة وحدة؟ چون این قول دلالت میکند بر اینکه وحدت و کثرت عارض طبیعت وحدت میشوند، همانطور که عارض طبیعت شیء میشوند.
پس اگر وحدت عارض وحدت شد، لازم میآید که للوحدة وحدة؛ و اگر کثرت عارض آحاد شد، آن دیگر فعلاً از بحث ما بیرون است؛ ولی اگر وحدت عارض وحدت شد، یلزم أن یکون للوحدة وحدة. پس این قول نشان میدهد که للوحدة وحدة.
اگر در خارج این وحدت باشد، یلزم أن یکون فی الخارج للوحدة وحدة، و در خارج تسلسل لازم میآید؛ اما اگر این وحدت فقط در ذهن باشد عیبی ندارد؛ در ذهن للوحدة وحدة، و باز دوباره برای آن وحدت، وحدة فی الذهن؛ تا وقتی ذهنمان خسته نشده است هی وحدتها را اعتبار میکند و مشکلی نیست. پس با این قول ثابت شد که للوحدة وحدة. اکنون اگر این وحدتی را که برای وحدت هست در خارج بگیرید، یلزم اینکه در خارج للوحدة وحدة باشد و در خارج تسلسل لازم بیاید که محال است. و اما اگر این وحدت را للوحدة فی الذهن بگیرید—یعنی بگویید که این وحدت در ذهن برای آن وحدت حاصل است—در این صورت در ذهن ادامه وحدت و تسلسل لازم میآید، ولی تسلسل بینهایت نمیشود؛ چون هر وقت که ذهن خسته شد اعتبار را رها میکند و این سلسله قطع میشود. تسلسل ذهنی را ما باطل نمیدانیم، چون اصلاً تسلسل در ذهن تا بینهایت نمیرود؛ تا جایی میرود که ذهن حوصله تصویر دارد و وقتی که حوصله تصویرش تمام شد قطع میکند و سلسله قطع میشود.
پس به منظور عبارت توجه کنید؛ منظور این است که با این عبارت ثابت میشود که للوحدة وحدة. تا اینجا محذور نیست؛ اینکه للوحدة وحدة باشد محذور ندارد. محذور این است که ما بیاییم این امر را در خارج قبول کنیم و بگوییم در خارج للوحدة وحدة؛ آنوقت تسلسل در خارج میشود. اما اگر آمدیم گفتیم «للوحدة وحدة» را که این عبارت میفهماند، ما در ذهن میبریم که در ذهن للوحدة وحدة باشد، دیگر اشکالی نیست؛ چون در ذهن تسلسل لازم میآید، اما تسلسل بینهایت نیست برخلاف خارج. پس خود این قول، محذوری را نشان نمیدهد و فقط ثابت میکند که للوحدة وحدة؛ محذور در وقتی شروع میشود که ما این «للوحدة وحدة» را فی الخارج بگیریم، اما اگر «للوحدة وحدة» را فی الذهن بگیریم محذوری ندارد. پس خود قول غلط نیست؛ خارج گرفتن مفاد این قول غلط است.
«و لهذا یقال»—«لهذا» یعنی چون وحدت عارض طبیعت وحدت میشود و کثرت عارض طبیعت آحاد میشود، گفته میشود—«وحدة واحدة و وحدات کثیرة» کما اینکه گفته میشود «شیء واحد و أشیاء کثیرة».
خب استدلال تمام شد، منتها به قول توجه کنید: «یقال واحد و آحاد کثیرة». این «واحد»، واحد است؛ بحث ما در چیست؟ بحث ما در این است که «وحدت»، واحد است. مثالی که ایشان میآورد این است که «واحد»، واحد است! واحد غیر از وحدت است؛ واحد یعنی شیء. پس این به درد شما نمیخورد؛ شما میخواهید ثابت کنید که اگر وحدت فی الخارج وحدت داشته باشد مشکل پیش میآید، نه اینکه اگر واحد وحدت داشته باشد! واحد که وحدت دارد؛ واحد یعنی این کتاب؛ این کتاب واحد است و وحدت هم دارد. این که مورد بحث ما نیست؛ بحث ما این است که محذور در جایی لازم میآید که وحدت، وحدت داشته باشد، نه اینکه واحد، وحدت داشته باشد. واحد یعنی این شیء؛ شیء را به آن واحد میگوییم، یعنی آن که موصوف به وحدت است. آنی که موصوف به وحدت است خب وحدت دارد. شما میخواهید بگویید که اگر وحدت موصوف به وحدت باشد مشکل پیش میآید، نه اینکه اگر شیء دیگری که واحد است موصوف به وحدت باشد؛ آن اشکال ندارد. پس عبارت قولی که ما نقل کردیم و این «یقال»ای که گفتیم، این هم مدعای شما را اثبات نمیکند.
ایشان جواب میدهد؛ میگوید که میتوانست بگوید این کتاب واحد است، اما گفته است: «واحد، واحد است». پس معلوم میشود روی آن مبدأ اشتقاقِ واحد نظر داشته است و الا میتوانست بگوید کتاب واحد است، همانطور که گفت «شیء واحد و أشیاء کثیرة»؛ آنجا شیء را موصوف کرد و اشیاء را موصوف کرد، اما اینجا واحد را موصوف میکند و آحاد را موصوف میکند. معلوم میشود به واحد و آحاد نظر دارد و به آن وصف عنوانی که وحدت است نظر دارد.
و به تعبیر دیگر—به تعبیر خود ایشان—میگوید که وحدت با واحد تلازم دارد؛ زیرا که واحد یعنی ذووحدة، و آحاد یعنی ذووحدات. پس میبینید در خود واحد، وحدت آمده است و در آحاد، وحدات آمده است. از این باب واحد با وحدت تلازم دارد و آحاد با وحدات تلازم دارد؛ پس ما میتوانیم از واحد، ملازمش را که وحدت است اراده کنیم و حکمی را که روی واحد برده است، بگوییم روی وحدت رفته است. به دلیل اینکه واحد یعنی شیء؛ چرا به جای شیء، واحد را ذکر کرد؟ معلوم میشود نظری به آن وصف داشته است و الا اگر نظری به وصف نداشت که واحد نمیگفت، میگفت کتاب! نظر به آن وصف و نظر به آن وحدت داشته است که گفته است واحد. پس وقتی میگوید «واحدٌ واحدٌ»، یعنی «وحدةٌ واحدة»؛ و «آحادٌ کثیرة»، یعنی «وحداتٌ کثیرة». پس لفظ واحد و لفظ آحاد کسی را به اشتباه نیندازد؛ منظور از این واحد، وحدت است و منظور از آن آحاد، وحدات است. پس وقتی گفتیم واحد، واحد است، یعنی وحدت، واحد است؛ و وقتی گفتیم آحاد، کثیر است، یعنی وحدات، کثیر هستند. پس مقول قول و این «یقال»، مطابق بحث ما هست و خارج از بحث ما نیست.
«و لما کان الواحد ذا وحدة واحدة»—واحد چیزی است که دارای وحدت واحده باشد—«و الآحاد ذات وحدات کثیرة»، چون اینچنین بوده است، «استعمل الواحد و الآحاد» در این قول به جای وحدت و وحدات. این به جای او استعمال شده است چون همدیگر را لازم دارند؛ چون تلازم داشتند و همدیگر را لازم داشتند، به جای اینکه وحدت بگوییم، واحد گفتیم و به جایی که وحدات بگوییم، آحاد گفتیم.
پس این «یقال» از بحث ما بیرون نیست، بلکه داخل در بحث ماست و ما میتوانیم به آن استدلال کنیم.
دلیل سوم بر اینکه وحدت در خارج نیست بلکه اعتباری است انشاء الله برای جلسه بعد.