85/01/23
بسم الله الرحمن الرحیم
اعتباریت وجود بر اساس اطلاق آن بر نسب، روابط و ذوات و نقد ابتنای الهیات مشاء بر آن/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /اعتباریت وجود بر اساس اطلاق آن بر نسب، روابط و ذوات و نقد ابتنای الهیات مشاء بر آن
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
کلیات بحث: اطلاق وجود بر امور اعتباری
موضوع را با کلمه وجود افاده میکنیم. گاهی برای نسبت دادن یک ذاتی به شیئی، باز از کلمه وجود استفاده میکنیم. نسب، روابط و ذوات، اینها اعتبارات عقلی هستند و وجود هم که معرف اینهاست، قهراً اعتبار عقلی میشود.
این هم مطلب دوم که البته مطلب دوم خیلی طولانی است. بعد مطلب سوم دیگر روشن است؛ وقتی که این وجود اعتباری شد و همین وجود اعتباری، پایه تمام مباحث مشائی قرار گرفت، این نتیجه گرفته میشود که مشاء تمام فلسفهاش را بر یک امر اعتباری بنا کرده است که آن دیگر روشن است و آخر هم به آن اشاره میکنیم. مهم این مطلب دوم است که باید توضیح داده بشود که چطور به جای نسب و روابط و ذوات ما وجود را میگذاریم و چطور اینها امور اعتباری هستند که نتیجه گرفته میشود که وجود هم امر اعتباری است. این را انشاءالله وقتی رسیدیم تکهتکه بیان میکنم.
ابتنای الهیات مشاء بر وجود
«ثم إن بعض أتباع المشائین بنوا کل أمرهم فی الإلهیات علی الوجود»[1] ؛
بعضی از پیروان مشاء همه مسائلی را که در الهیات دارند، مبتنی بر وجود کردهاند به دو بیان:
بیان اول اینکه: «لأن موضوع الإلهی عندهم هو الوجود»؛ موضوع الهی یعنی موضوع علم الهی. علم الهی همان علم فلسفه اولی و علم امور عامه است در مقابل علم طبیعی و ریاضی. موضوع الهی «عندهم»، یعنی عند این اتباع مشائین، وجود است؛ پس مسائل الهی بر وجود مبتنی شده است، زیرا هر مسئلهای بر موضوع آن علم مبتنی میشود؛ و در اینجا هم مسائل الهیات بر موضوع الهی که وجود است مترتب شده است.
«و کذا»، یعنی و کذا وجود، و همچنین پیش آنها وجود حقیقت واجب تعالی است. «و کذا حقیقة الواجب»، یعنی و کذا در نزد فلاسفه مشاء، وجود حقیقت واجبی است که او مبدأ جمیع ماهیات و مبدأ جمیع وجودات عرضیه این ماهیات است. او مبدأ همه ماهیات است و او مبدأ وجودات عرضی و اعتباری ماهیات است، ولی خودش وجود است؛ حقیقت آن واجب را وجود تشکیل میدهد. «و کذا» یعنی همچنین در نزد آنها وجود است حقیقت واجبی که او مبدأ جمیع ماهیات و مبدأ وجودات این ماهیات است؛ آن هم وجودات عرضیشان. چون قبول ندارد وجودات اصالت داشته باشند دیگر؛ وجودات عرضی یعنی وجودی که بر ماهیات عارض میشوند و وصف ماهیات قرار میگیرند، منتها در ذهن نه در خارج.
پرسش: در مقام نقل کلام آنهاست، چطور اصطلاح خودش را آورده است؟
پاسخ: اکنون گفته است دیگر؛ بله، حرف خودش را میگوید، منتها مبنای آنها را نقل میکند.
اطلاق وجود بر معانی مختلف اعتباری
خب تا اینجا مطلب اول تمام شد. اکنون وارد مطلب دوم میشود که وجود «یقال علی معان مختلفة» و همه این معانی اعتباری هستند، پس وجود اعتباری است. به این ترتیب ثابت میکند که پایه مسائل مشائی همهاش اعتباری است. پس «لکن الوجود» وارد در مطلب دوم و بیان اینکه وجود امری اعتباری است، میشود؛ یعنی دیگر اعتراض بر مشاء را شروع میکند:
«لکن الوجود یقال»، یعنی یحمل، «علی معان مختلفة» که این معانی مختلف اگرچه اختلاف دارند، ولی یک مابهالاشتراکی در همهشان هست که کلشان اشتراک دارند «فی أنها اعتبارات عقلیة». تمام این معانی همه در این مسئله اشتراک دارند که اعتبارات عقلی هستند؛ «أضیفت إلی الماهیات الخارجیة»[2] ، اعتبارات عقلی هستند که به ماهیات خارجی اضافه میشوند و اسناد داده میشوند که توضیح داده میشود یعنی چه.
خود این امور و خود این معانی، اعتبارات عقلی هستند و ما اینها را به ماهیات خارجی اضافه میکنیم؛ وجود هم بر این معانی اطلاق میشود، پس وجود هم امر اعتباری میشود که اضافه میشود الی الماهیات الخارجیة. همانطور که این معانی به ماهیات خارجی اضافه میشوند و امور اعتباری هستند، همچنین خود وجود که بر این معانی اطلاق میشود، اعتبار عقلی است که به ماهیت خارجیه اضافه میشود.
«کالنسب و الروابط و الذوات»؛ این «کالنسب» مثال برای ماهیات خارجیه نیست، مثال برای «معان مختلفة» است؛ و میتواند هم مثال برای «اعتبارات عقلیة» باشد، چون معانی مختلفه با اعتبار عقلی بودن یکی شدند و همهشان در این مسئله مشترک بودند که اعتبار عقلی هستند. پس این «کالنسب و الروابط و الذوات» را میتوانید مثال برای معانی مختلفه بگیرید و میتوانید مثال برای اعتبارات عقلی بگیرید؛ ولی چون اصالت با معانی مختلفه است، مثال برای همان معانی مختلفه بگیرید، چون اعتبارات عقلی در اینجا همینطوری ذکر شده است. آن معانی مختلفی که وجود بر آنها حمل میشود، نسب است و روابط و ذوات که همین را توضیح داده میشود که چهجوری بر نسب، ما وجود اطلاق میکنیم و همچنین بر روابط و بر ذوات؛ «علی ما قال» که توضیح مطلب را شروع میکنیم. بیان کردم تکهتکه بیان میکند؛ یعنی نسبت را یک بار، رابط را یک بار و ذات را هم یک بار دیگر.
مورد اول: اطلاق وجود بر «نسبت» و اعتباری بودن آن
میگوییم که: «الشیء فی البیت»، «الإنسان فی البیت». این «فی»، معنای نسبت را افاده میکند؛ یعنی نسبت انسان به بیت را افاده میکند؛ نسبت فیایّت. اگر بگوییم «زید علی السطح»، این «علی» نسبت علیایّه را افاده میکند؛ اما اکنون که میگوییم «الإنسان فی البیت»، این «فی» نسبت فیایّه را افاده میکند.
گاهی ما به جای اینکه نسبت را بیان کنیم یا «فی» بیاوریم—مثلاً بگوییم «الشیء منسوب إلی البیت» یا «الشیء فی البیت»—میگوییم: «الشیء موجود فی البیت». «موجود» را میآوریم که بهوسیله لفظ وجود این نسبت را افاده میکنیم. نمیگوییم «الشیء منسوب إلی البیت» و نمیگوییم «الشیء فی البیت»، بلکه میگوییم «الشیء موجود فی البیت» که «موجود» به کمک «فی» نسبت را افاده میکند، و همچنین در خیلی مثالهای دیگر. در اینجور موارد ایشان میفرماید معنای وجود با معنای «فی» یکی است؛ و چون «فی» نسبت را افاده میکند، پس وجود هم در اینجا نسبت را افاده میکند. یعنی وجود در معنایی که عبارت از نسبت است به کار رفته است، و نسبت امر اعتباری است پس وجود هم امر اعتباری است. این خلاصه حرف ایشان در اینجاست.
پرسش: وقتی میگوییم زید فی الدار، نسبتی که زید در دار است، خود زید را میگوییم اعتباری است؟
پاسخ: زید را نمیگوییم اعتباری است، نسبت را میگوییم اعتباری است. زید را نمیگوییم اعتباری است و دار را هم نمیگوییم اعتباری است؛ نسبت زید به دار را میگوییم امر اعتباری است. چون ما آنچه که در خارج داریم زید است و بیت؛ این نسبت زید به بیت را ذهن ما انتزاع میکند. یعنی وقتی زید را در بیت میبیند، میگوید زید در بیت است؛ و الا در خارج ما یک «در»ای نداریم، فقط زید را داریم و بیت را داریم. «در بیت بودن» یک چیزی است که ما از طریق مقایسه زید با بیت درستش کردهایم. البته این مبنای ایشان است که نسبت را امر اعتباری میگیرد و اضافه را امر اعتباری میداند. مثل ملاصدرا اضافه را دیگر امر اعتباری نمیداند؛ ایشان میگوید اضافه در خارج وجود دارد، منتها وجوداً ضعیف. ایشان امر اعتباری میگیرد.
«و الوجود قد یقال علی النسب إلی الأشیاء»؛ نسب الی الأشیاء را ما گاهی بهوسیله وجود تعبیر میکنیم. «یقال» یعنی یحمل؛ گفته میشود و از نسب به وجود تعبیر میشود. یعنی به جای اینکه ما نسبت بگوییم یا به جای اینکه «فی» بگوییم، لفظ وجود میآوریم که همان معنای نسبت را با وجود افاده میکنیم.
«کنسبة الشیء إلی الزمان»—مثلاً میگوییم زید در زمان است—«و المکان»، زید در مکان است؛ «اللتین هما اعتباران عقلیان». «اللتین» صفت «نسبة» است، صفت زمان و مکان نیست؛ یعنی «نسبة إلی الزمان»، یک؛ «نسبة إلی المکان»، دو؛ این دو تا اعتباران عقلیان هستند. «کما یقال»—این کلی بود: «کنسبة الشیء إلی الزمان و المکان»، این کلی بود؛ اکنون میخواهیم بعضی از جزئیاتش را ذکر کنیم—مثلاً «یقال: الشیء موجود فی البیت». «الشیء» یعنی ماهیت؛ الشیء یعنی ماهیت خاص، بعداً در این زمینه بحث میکنیم. «موجود فی البیت»، اکنون ماهیت مثلاً فرض کنید انسان.
ادامه تبیین اطلاق وجود بر نسبت و تحلیل عبارت کتاب
یا «الشیء موجود فی السوق» یا «موجود فی الذهن» یا «موجود فی العین» یا «فی الزمان» یا «فی المکان»؛ که در تمام اینها توجه میکنید که شیء را ما به طرف دیگر که بیت است، سوق است، ذهن است، عین است، زمان است و مکان است نسبت میدهیم، منتها با لفظ «موجود». میتوانیم با لفظ «فی» تنها هم نسبت بدهیم، ولی در اینجا با لفظ «موجود» که در کنار «فی» آمده است نسبت میدهیم. «فلفظة الوجود مع لفظة فی فی الکل بمعنی واحد»؛ لفظ وجود با لفظ «فی» در تمام این مثالها یک معنا دارد، یعنی معنای «فی» با معنای وجود یکی است. خب معنای «فی» که نسبت است اعتباری است، پس معنای وجود هم اعتباری میشود.
«ففی هذه الأمثلة أضیفت اعتبارات عقلیة...»؛ عبارت را عربیاش را میخوانم، بعد یک ترکیب مختصری میکنم و بعد معنا میکنم. عبارت همینطوری خیلی آسان معنا نمیشود: «ففی هذه الأمثلة أضیفت اعتبارات عقلیة هی نسبة الشیء إلی الأمکنة المذکورة فی الأمثلة و الزمان و المکان إلی الماهیات الخارجیة معبراً عنها بالوجود».
خب واضح است که «فی الأمثلة» متعلق به «المذکورة» است: امکنهای که فی الأمثلة مذکور هستند. «و الزمان و المکان» عطف بر «الأمکنة» است: «نسبة الشیء إلی الأمکنة المذکورة فی الأمثلة» و نسبة الشیء «إلی الزمان و المکان». «إلی الماهیات الخارجیة» متعلق به «أضیفت» است: «أضیفت اعتبارات عقلیة»—که به صورت جمله معترضه میگوید: «هی نسبة الشیء إلی الأمکنة المذکورة فی الأمثلة و الزمان و المکان»، بعد جمله معترضه بسته میشود و اکنون متعلق «أضیفت» میآید—أضیفت اعتبارات عقلیة «إلی الماهیات الخارجیة»؛ اعتبارات عقلیهای که اضافه شدند الی الماهیات الخارجیه. اکنون عبارت را معنا میکنیم:
پس در این مثالهایی که گفتیم، اعتبارات عقلی به ماهیات خارجی اضافه شده است. ماهیات خارجی چیست؟ بیت است، سوق است، ذهن است، عین است و امثال ذلک؛ زمان است، مکان است، اینها ماهیات خارجی است. اعتبارات عقلی به این ماهیات خارجی نسبت داده شده و اضافه شده است. اعتبارات عقلی چیست؟ «نسبة الشیء إلی الأمکنة المذکورة فی الأمثلة»؛ «شیء» در عبارت—در مثالها همه «شیء» بود دیگر: الشیء موجود فی البیت، الشیء موجود فی السوق؛ البته ما شیء را تکرار نکردیم ولی بالاخره بود: الشیء موجود فی البیت، الشیء موجود فی السوق تا آخر، الشیء موجود فی الزمان و فی المکان—پس شیء را نسبت دادیم الی الامکنهای که در مثالها ذکر شدند. امکنه یکی بیت بود، یکی سوق بود، یکی ذهن بود و یکی عین بود؛ این امکنهای هستند که در این مثال ذکر شدند. و باز نسبة الشیء «إلی الزمان و المکان» در آن مثال پنجم و ششم: «فی الزمان و فی المکان»؛ عبارت فی الزمان و فی المکان را در متن داشتیم.
یعنی اعتبارات عقلی اضافه شد؛ خب، که عبارت از نسبة الشیء «إلی الأمکنة المذکورة فی الأمثلة» هستند، یعنی بیت و سوق و ذهن و عین؛ و «إلی الزمان و المکان» که بعد از «عین» در عبارت، فی الزمان و فی المکان داشتیم. این اعتبارات عقلیه که عبارت از نسبتهای مختلف است—نسبت به مکان، نسبت به زمان، نسبت به سوق، نسبت به بیت؛ این نسبتها که امور اضافی و امور اعتباری هستند—اضافه شدند «إلی الماهیات الخارجیة»، یعنی اضافه شدند به بیت و سوق و ذهن و عین و زمان و مکان؛ «معبراً عنها بالوجود». ضمیر «عنها» به «نسبة» برمیگردد؛ در حالی که از این نسبتی که امر اعتباری است، ما به وجود تعبیر کردیم؛ به جای اینکه «فی» بگوییم، «وجود» گفتیم. پس ما وجود را به جای نسبت نشاندیم؛ اگر نسبت امر اعتباری است، وجود هم امر اعتباری است. به جای اینکه ما بگوییم: نسبة الشیء إلی البیت، نسبة إلی السوق، نسبة إلی الذهن تا آخر، گفتیم: موجود فی البیت، موجود فی السوق؛ پس وجود را آوردیم و از آن، نسبت را اراده کردیم؛ و نسبت اعتبار عقلی است، پس وجود هم که از آن نسبت اراده شده است اعتبار عقلی میشود. این توضیح عبارت مصنف بود که شارح این عبارت مصنف را توضیح داد.
اشکال شارح بر وحدت معنای «فی» و پاسخ به آن
اکنون میخواهد بر عبارتش اشکال کند؛ میفرماید که مصنف در اینجا گفته است که لفظ وجود با لفظ «فی» در تمام این مثالها یک معنا دارد. ما اکنون به وجود کار نداریم؛ خود لفظ «فی» در تمام این مثالها یک معنا ندارد! خود لفظ «فی»—اکنون وجود را کنار بگذاریم—در تمام این مثالها معنایش مختلف است. پس نمیتوانیم بگوییم لفظ وجود با لفظ «فی» در این مثالها یک معنا دارد؛ خود «فی» معنایش در این مثالها یکی نیست، پس وجود هم معنایش در این مثالها یکی نیست.
ایشان میگوید قبلاً توضیح دادیم که نسبت فیایّه در موارد مختلف، مختلف است: در جایی که حلول است یک معنا استفاده میشود، و در جایی که وجود در مکان است یک معنای دیگر استفاده میشود. مثلاً وقتی میگوییم «البیاض فی الجدار»، معنایش با «الإنسان فی الدار» فرق میکند؛ یکی حلول است—«البیاض فی الجدار» حلول است—ولی «الإنسان فی الدار» حلول نیست و معنا فرق میکند. پس وقتی ثابت کردیم که معنای «فی» در موارد مختلف، مختلف میشود، این عبارت مصنف دیگر باطل میشود که گفته است لفظ وجود با لفظ «فی» در تمام این مثالها یک معنا دارند. خود لفظ «فی» در تمام این مثالها یک معنا ندارد؛ آنوقت شما میگویید وجود و «فی» همه با هم در این مثالها یک معنا دارند؟
بعد که ایشان این اشکال را میکند، دوباره از اشکالش برمیگردد؛ یعنی دو جواب میدهد. یک جواب این است که اینجور امور قابل تساهل و مسامحه هست و مصنف مسامحه کرده است؛ مسامحه هم بخشیده میشود. نمیخواهیم بگوییم اشکالمان وارد نیست؛ اشکالمان وارد است، ولی چون بحث، بحث خیلی مهمی نیست از آن باید بگذریم. پس این جواب اول که جای مسامحه دارد؛ این مواضع جای مسامحه دارد و اگر مصنف مسامحه کرده است، مشکل خیلی مهمی به وجود نمیآید.
جواب دوم این است که نه، اصلاً مسامحه نکرده است و اشکال اصلاً وارد نیست! زیرا آنچه که ما در گذشته گفتیم و معانی «فی» را مختلف دیدیم، در جایی بود که حلول باشد؛ در این مثالهایی که گفتیم هیچکدامش حلول نیست. «الشیء موجود فی البیت، فی السوق، فی الذهن، فی العین، فی الزمان، فی المکان»، هیچکدام حلول نیست. آن اختلافی که ما گفتیم، در «فی»ای بود که میخواست حلول را افاده کند؛ و این «فی»ای که در اینجا هست حلول را افاده نمیکند. ما نمیتوانیم بگوییم آنچه که در گذشته درباره «فی» خاص گفتیم، درباره این «فی» دیگر هم میآید؛ دو موضوع هستند. نمیشود گفت حکمی که در آن «فی» هست، در این «فی» هم هست. حکمی که در آن «فی» بود اختلافالمعانی بود؛ اینجا نمیتوانیم بگوییم اختلافالمعانی است. صرفاً چون در گذشته ما در باب حلول بحث کردیم که «فی» به معانی مختلف میآید، نمیتوانیم بگوییم اینجا هم که حلول نیست «فی» به معانی مختلف میآید. شاید اختلاف اختصاص به «فی»ای دارد که به معنای حلول باشد و شامل آنجایی که حلول نیست نشود. قیاس که نمیشود کرد که بگوییم چون آنجا اختلاف است، اینجا هم اختلاف است! بالاخره بینشان فارق است؛ آنجا حلول است و اینجا حلول نیست. پس نمیشود ما به اعتماد حرفی که در گذشته داشتیم، حرف امروز مصنف را باطل کنیم؛ چون آن حرف در موضعی و در موضوعی بود و این حرف در موضوع دیگر است و نمیتوانیم حکم موضوعی را به موضوع دیگر سرایت بدهیم. پس اشکال را ایشان بالاخره برطرف میکند: اول اشکال میکند، بعد میگوید مصنف تسامح کرده است، و بعد هم اصلاً بهطور کلی اشکال را جواب میدهد که دیگر نوبت به تسامح نرسد.
«لکن فی قوله: فلفظة الوجود مع لفظة فی فی الکل بمعنی واحد، نظر»؛ در این قول ایشان نظر است که گفت لفظ وجود با لفظ «فی»، «فی الکل»—یعنی در کل این امثله—به یک معناست؛ این را قبول نداریم. «لما تقدم»، در صفحه ۱۶۹ به کتاب ما،[3] سطر سیزدهم به بعد؛ به کتاب ما آنجا این بحث را داشتیم که گفتیم: «من أنّ قولنا: «كذا موجود فى كذا» يدلّ على معان مختلفة بالاشتراك»[4] . قبلاً این بحث شده است که «کذا موجود فی کذا»، یعنی خود «فی»، دلالت بر معانی مختلف دارد و این دلالتش هم «بالاشتراک»، یعنی به اشتراک لفظی است و اشتراک معنوی نیست؛ یعنی «لا یجمعها جامع معنوی»؛ جامع معنوی این معانی را جمع نمیکند.
ادامه بررسی پاسخهای شارح به اشکال وحدت معنای «فی»
پس در مورد «فی» نمیشود گفت معنا واحد است. شما چگونه گفتید وجود با «فی» در تمام این موارد به معنای واحد است؟ خود «فی» معنای واحد ندارد؛ چهجوری وجود مثل «فی» در این مثالها همه معانیاش واحد است؟ خب این اشکال بود.
اکنون میخواهد جواب بدهد؛ جواب اولش—دیگر من حرفهای صفحه ۱۶۹ را توضیح نمیدهم، بحث سنگینی بود؛ نسبت فیایّه را مطرح کردیم، بعد گفتیم مطلق نسبت با نسبت فیایّه که نسبت خاص است فرق دارد و با نسبت علیایّه فرق دارد و یک توضیحاتی آنجا دادیم؛ بحث مشکلی بود، خودتان مراجعه بکنید، دیگر تکرارش نمیکنم—علیایحال ما در آنجا گفتیم «کذا موجود فی کذا» معانیاش مختلف است و اختلاف معنا را میخواهیم اینجا هم بیاوریم: اگر «فی» معنایش مختلف است، جا ندارد که شما بگویید در تمام این مثالها لفظ وجود با لفظ «فی» یک معنا دارد؛ نه، خود لفظ «فی» یک معنا ندارد، چطور میتوانید وجود را به «فی» تشبیه کنید و بگویید وجود هم یک معنا دارد؟ خود «فی» در این موارد یک معنا ندارد، چهجوری وجود یک معنا پیدا میکند؟
جوابی که ایشان از اشکالش میدهد این است؛ جواب اول این است: «لکن المساهلة فی أمثال هذه المواضع جائزة»؛ ما نمیگوییم اشکالمان وارد نیست، اشکالمان وارد است، ولی مصنف تسامح و سهلانگاری کرده و در امثال این مواضع مساهله داشته است؛ مساهله هم در امثال این مواضع جایز است و عیبی ندارد، پس اشکال بر مصنف وارد نمیشود.
«إذ المخالفة فیها لا تجدی بطائل فی المهمات»؛ مخالفت معنای «فی»، «فیها»—مخالفت در این معانی «فی»—فایدهای در مباحث مهمه ندارد؛ در مباحث مهمه این اختلافات خیلی تأثیر نمیکند. بله، «الجدار أبیض» و نمیدانم یک چیزی که مختصری خودمان داریم، در آنجا چرا، ممکن است این اختلافات یک تأثیراتی بگذارد، ولی خیلی مهم نیست. اختلاف مهم نیست، لذا جای سهلانگاری هست. این جواب.
پرسش: ضمیر «فیها» به «هذه المواضع» برنمیگردد؟
پاسخ: چرا، احتیاجی ندارد؛ به «معانی» برگردانید. به معانی برگردانیم درست میشود؛ اگر ما گرفتار بودیم خب به مواضع برمیگرداندیم. «فیها» را به معانی برگردانید؛ میتوانید هم به «هذه المواضع» برگردانید: مخالفت در این مواضع لا تجدی، یا مخالفت در معانی «فی»، «لا تجدی بطائل فی المهمات»؛ در مباحث مهمه خیلی فایده ندارد و اثری چندان ندارد.
«مع أنه یمکن»، جواب دوم است که اصلاً میگوید اشکال وارد نمیشود: «مع أنه یمکن أن یفرق بین ما تقدم و بین المذکور هاهنا»؛ میتوانیم فرق بگذاریم بین چیزی که قبلاً گفتیم که در آنجا ادعای اختلاف معنا کردیم، و بین المذکور هاهنا که در اینجا ادعای اتفاق معنا میکنیم. آنجا ادعای اختلاف کردیم و اینجا ادعای اتفاق میکنیم، چون موضعها دو موضع هستند و با هم فرق دارند: آنجا موضع حلول بود و اینجا موضع حلول نیست. چون موضوعها فرق کردهاند، ادعاها فرق میکند؛ آنجا ما اختلاف معنا را ادعا کردیم و اینجا اتفاق معنا را ادعا میکنیم، و هیچ لزومی ندارد که حکمی که ما در آنجا گفتیم به اینجا هم سرایت داده بشود که چون آنجا ادعای اختلاف کردیم، اینجا هم مجبور باشیم ادعای اختلاف کنیم.
«مع أنه یمکن أن یفرق بین ما تقدم» که عبارت از «ما یحل فی غیره» است، یعنی حلول، «و بین المذکور هاهنا» که «هو الموجود فی الشیء» است؛ نه حلول، موجود فی الشیء است. موجود فی الشیء با حلول فی غیره فرق میکند؛ در حلول، اختلاف معنا بود، اما در وجود فی الشیء لازم نیست اختلاف معنا باشد.
«و أنه»، اینچنین بگوییم و اینچنین جواب بدهیم—فرق بگذاریم یعنی چه؟ یعنی «و أنه»؛ این «أنه» تفسیر و تفصیل آن «یفرق» است؛ چهجوری فرق بگذاریم؟ اینطوری بگوییم—«لا یلزم من الاختلاف ثمة الاختلاف هاهنا»؛ از اختلاف معنا در آن بحث قبلی، اختلاف معنا در این بحثی که ما فعلاً در آن هستیم لازم نمیآید؛ چون بحث قبلی مربوط به حلول بود و بحثی که ما اکنون در آن هستیم مربوط به حلول نیست.
پرسش: با توجه به اینکه مقصود در اینجا اعتباری بودن است، اختلاف در معانی «فی» به استدلال ما ضرر نمیزند؛ چون معانی متعدد هم که داشته باشد، همهاش اعتباری است و وجود هم بر فرض چند معنا دارد؟
پاسخ: بله، ما بر استدلال مصنف اشکال نکردیم؛ نگفتیم اختلاف معنا باعث میشود که بعضی از این معانی اعتباری باشند و بعضیها غیر اعتباری بشوند و لذا در همهجا وجود اعتباری نمیشود؛ ما این اشکال را نکردیم. ما قبول داریم در همهجا ولو اختلاف معناست، چون معانی همهشان نسبت هستند، همهشان اعتباری هستند؛ ولی میخواهیم بگوییم این ادعای مصنف درست نیست. بر این تکه اشکال کردیم که گفت «فی» در همهجا به یک معناست؛ این را قبول نداریم که «فی» در همهجا به یک معنا باشد، ولی به اصل استدلالش ما اصلاً اشکال نکردیم که جواب بدهیم.
این جواب شما در صورتی درست است که ما بر اصل استدلال اشکال کنیم؛ یعنی به مصنف اشکال کنیم که در تمام این موارد، وجود در امر اعتباری به کار نرفته است، بلکه بعضی معانیاش اعتباری است و بعضی معانیاش غیر اعتباری است؛ آنوقت شما میتوانید جواب بدهید که نه، همه این معانی اعتباری است و اختلاف معنا در استدلال ما تأثیری ندارد، یعنی اعتباریت را از بین نمیبرد و در همه موارد اعتباریت هست. ولی اشکال ما این نبود که شما اینطوری جواب بدهید؛ اشکال ما این بود که این کلام مصنف که گفته است «فی» در همهجا به یک معناست، این حرف درستی نیست. ولو معانی همهشان معانی نسبی و همهشان اعتباری هستند و اختلاف معانی «فی» خدشهای در اصل استدلال وارد نمیکند، ولی این ادعا که «فی» در همهجا به یک معناست درست نیست؛ این را به آن جواب شما دیگر نمیشود جواب داد.
پرسش: جواب دومی که خودشان به اشکالشان دادند، این است که مصنف اینجا چند مثال زده است و آن معانی «فی» که در حلول است در مثالهای اینجا نیامده است؛ در حالی که مصنف تمام معانی «فی» را با وجود یکی گرفته است، یعنی باز اشکالی که از شارح وارد شده است همچنان وارد است، به غیر از اینکه جواب اول را قبول بکنیم که تسامح است؟
پاسخ: بله، عبارت مصنف دارد: «لفظة الوجود مع لفظة فی فی الکل»، «فی الکل» یعنی کل مثالهایی که من زدم، «بمعنی واحد»؛ پس آن موارد حلول دیگر داخل در اینجا نیست.
[سکوت در فایل صوتی از دقیقه ۲۶:۴۲ تا ۲۸:۵۷]
...نیاورده است، معانی اختلاف داشته باشد آسیب میزند به اتحاد معنا در اینجا؟ ببینید، شما میفرمایید که...
پرسش: شما «الکل» را به کل مثالها میزنید؟
پاسخ: آها! شما «الکل» را به کل موارد تطبیق میکنید؛ بله، اشکالتان وارد میشود. اگر «الکل» را به معنای کل موارد بگیرید، اشکال وارد میشود؛ ولی «الکل» یعنی کل همین امثلهای که در اینجا گفتیم و الف و لام، الف و لام حضوری است؛ «مع الکل»، «فی الکل» یعنی همین کلی که اینجا گفتیم. و خود ایشان هم وقتی توضیح میداد گفت: «إلی الأمکنة المذکورة فی الأمثلة» و «الکل» را به معنای همین مثالهایی که گفتیم گرفته است. علیایحال باز هم جواب ایشان با این تعبیری که عرض کردم تمام میشود که «الکل» به معنای کل این امثله باشد، نه کل موارد.
«فلنعد عنه»، یعنی فلنتجاوز عنه؛ اکنون که دیدیم اشکال وارد نمیشود، ما از این حرفی که زدیم تجاوز میکنیم؛ یعنی از این اشکالی که گفتیم صرف نظر میکنیم و اشکال را پس میگیریم. این یک مورد که در این مورد توجه کردید که وجود بر نسب اطلاق شد، و چون نسب امر اعتباری هستند وجود امر اعتباری میشود.
مورد دوم: اطلاق وجود بر «روابط» و اعتباری بودن آن
مورد بعدی این است که گاهی به جای روابط، ما وجود را میآوریم. روابط یعنی در قضیه که محمولی به موضوعی ربط دارد، ما ربط محمول به موضوع را میتوانیم با ضمیر «هو» و امثال ذلک افاده کنیم، اما با این افاده نمیکنیم و گاهی با وجود افاده میکنیم. مثلاً میگوییم: «زید یوجد کاتباً»؛ میتوانیم بگوییم: «زید هو کاتب» که این «هو» رابط بین کاتب و زید باشد؛ اما به جای اینکه «هو» را رابط قرار بدهیم، «یوجد» را رابط قرار میدهیم: «زید یوجد کاتباً». خب رابط یک امر اعتباری است؛ وجود هم که اکنون معنای ربط را افاده میکند، یک امر اعتباری میشود.
مورد دوم: اطلاق وجود بر «روابط» و اعتباری بودن آن
مورد بعدی این است که گاهی به جای روابط، ما وجود را میآوریم. روابط یعنی در قضیه که محمولی به موضوعی ربط دارد، ما ربط محمول به موضوع را میتوانیم با ضمیر «هو» و امثال ذلک افاده کنیم، اما با این افاده نمیکنیم و گاهی با وجود افاده میکنیم. مثلاً میگوییم: «زید یوجد کاتباً»؛ میتوانیم بگوییم: «زید هو کاتب» که این «هو» رابط بین کاتب و زید باشد؛ اما به جای اینکه «هو» را رابط قرار بدهیم، «یوجد» را رابط قرار میدهیم: «زید یوجد کاتباً». خب رابط یک امر اعتباری است؛ وجود هم که اکنون معنای ربط را افاده میکند، یک امر اعتباری میشود.
ادامه مورد دوم: اطلاق وجود بر روابط و فرق آن با نسبت
اعتباری هستند و ما گاهی وجود را به معنای ربط میگیریم، منتها در قضایا.
«و یطلق الوجود بإزاء الروابط کما یقال زید یوجد کاتباً». با این توضیحاتی که داده شد، فرق بین رابط و نسبت هم معلوم شد ها! در آن نسبت، همانطور که توجه کردید، چیزی را به چیزی نسبت میدادیم؛ اما در اینجا محمولی را با موضوعی ربط میدهیم. بین نسبت و ربط فرق است. در هر دو ما توانستیم وجود را جانشین کنیم: در اولی جانشین نسبت و در دومی جانشین رابط.
«و یطلق الوجود بإزاء الروابط کما یقال زید یوجد کاتباً»؛ پس در این مثال، «عبر عن إضافة نسبة المحمول إلی الموضوع بالوجود»؛ «إلی الماهیة الخارجیة» یعنی إلی الموضوع، بالوجود. «بالوجود» متعلق به «عبر» است. در این مثال به وجود تعبیر شده است—«عبر» و «بالوجود» را جلو معنا میکنم: به وجود تعبیر شده است—از اضافه نسبت محمول به ماهیت خارجی که آن ماهیت خارجی موضوع است؛ یعنی نسبة المحمول إلی الموضوع و ربط المحمول إلی الموضوع را ما وجود نامیدیم و از این نسبت و از این ربط به وجود تعبیر کردیم. و چون این ربط امر اعتباری است، پس وجودی هم که مفید این امر است اعتباری میشود.
«أعنی یوجد مکان ما کان یعبر عنه بهو»؛ یعنی «یوجد» را نشاندیم به جای لفظی و به جای رابطی که از او به «هو» تعبیر میکنیم. وجود را و «یوجد» را نشاندیم به جای چیزی و رابطی که از آن رابط باید به «هو» تعبیر کرد؛ ما عوض اینکه به «هو» تعبیر کنیم، به «یوجد» تعبیر کردیم. خب اگر به «هو» تعبیر میکردیم، رابط یک امر اعتباری میشد؛ اکنون هم که به «یوجد» تعبیر کردیم، «یوجد» یک امر اعتباری میشود. این مورد دوم بود که توجه کردید وجود به معنای ربط و به معنای رابط آمد.
مورد سوم: اطلاق وجود بر حقیقت و ذات شیء
اکنون معنای سوم؛ گاهی وجود را بر حقیقت و ذات اطلاق میکنیم: «وجود الشیء أی حقیقة الشیء أی ذات الشیء»، و ذات را به شیء نسبت میدهیم. «وجود الشیء» نسبت است دیگر؛ نسبت وجود به شیء است. و چون در اینجور موارد ما از وجود، ذات و حقیقت را اراده کردیم، پس ذات را به شیء نسبت میدهیم و از این نسبت به وجود تعبیر کردیم، یا از خود ذات به وجود تعبیر کردیم؛ و این نسبت و همچنین خود ذات یک امر اعتباری است، و وجودی هم که او را افاده میکند یک امر اعتباری میشود.
«و قد یقال علی الحقیقة و الذات»؛ یعنی وجود بر حقیقت و ذات حمل میشود و ما به حقیقت و ذات، وجود میگوییم.
پرسش: ذات و حقیقت اعتباری است؟
پاسخ: نخیر؛ اکنون توضیح را توجه کنید و مثالها را بیان کنم: «کما یقال ذات الشیء». خودِ «شیء» ماهیت است؛ خود شیء ماهیت است و حقیقت دارد، اما «ذات الشیء»، این ذات دیگر حقیقت ندارد و نسبت ذات به شیء هم حقیقت ندارد. ایشان میگوید خود ذات حقیقت ندارد؛ شیء حقیقت دارد، یعنی شیء خارجیت دارد که همان ماهیت است و اصالت دارد، اما «ذات الشیء» نه. «حقیقة الشیء»، «وجود الشیء»، «عین الشیء»، «نفس الشیء»؛ همه اینها را مصنف گفته است. «عین» را شارح به حقیقت معنا میکند و «نفس» را به ذات معنا میکند؛ ولی همه اینها ببینید نسبت به شیء هستند. شیء یعنی ماهیت، و اینها نسبت به شیء هستند.
«ففی قولنا وجود الشیء بمعنی حقیقة الشیء و ذاته». عبارت اینجا به این صورت است؛ من به کتاب چاپ قدیم هم یک توجهی کردم، ولی یادم نیست این قسمت را مقابله کردم یا نه. اگر کتاب دیگر و آن چاپ دیگر هم به همین صورت باشد، عبارت را باید یکجوری بالاخره با سختی معنا کرد: یعنی «فالوجود فی قولنا وجود الشیء بمعنی حقیقة الشیء و ذاته» است؛ که «بمعنی حقیقة الشیء» خبر میشود و «ففی قولنا» مبتدا میشود؛ منتها مبتدا نمیتواند با «فی» باشد، یعنی «فالوجود فی قولنا»، این مبتدا میشود. «فالوجود فی قولنا وجود الشیء بمعنی حقیقة الشیء و ذاته» است؛ یعنی به جای اینکه ما «حقیقة الشیء» بگوییم و «ذات الشیء» بگوییم، «وجود» را گذاشتیم. خب اکنون اگر حقیقت شیء و ذات شیء اعتباری شد، یا نسبت این حقیقت به شیء اعتباری شد، وجود هم که جانشین است اعتباری میشود.
مهم این است که اکنون ایشان حقیقت و ذات را اعتباری میگیرد؛ این یکخرده جا نمیافتد که من هی گاهی از اوقات میگویم نسبت ذات به شیء و نسبت حقیقت به شیء، و این را میخواهم اعتباریاش کنم؛ خب این عیبی ندارد. البته این نسبتش هم اعتباری نیست؛ چون نسبت همانطور که بیان کردم به قول ملاصدرا در خارج وجود دارد و رابط هم در خارج وجود دارد؛ همه اینها موجود هستند، منتها هر کدام از اینها وجودشان در حد خودشان است، ولی همهشان موجود هستند و بنا بر نظر صدرا خارجیت دارند. ایشان هم بنا را بر این گذاشته است که اینها هیچکدام خارجیت ندارند؛ نسبت خارجیت ندارد، رابط خارجیت ندارد و ذات و حقیقت خارجیت ندارد؛ آنوقت گفته است وجود هم که بر اینها اطلاق میشود خارجیت ندارد. اینطوری وارد بحث شده است؛ ولی خب وقتی که حرف دسته دیگر را هم بگوییم، میگویند که نه، نسبت هم خارجیت و تحقق دارد، منتها تحقق ضعیف؛ ربط هم همینطور و ذات هم همینطور.
پرسش: چطور میگوید ذات و حقیقت نسبت به شیء اعتباری است؟
پاسخ: آنچه که ما در خارج داریم ماهیت است. ما به این ماهیت که توجه میکنیم، یک ذاتی در آن میبینیم و یک ذاتیاتی در آن میبینیم. آن ذات را ما میبینیم؛ نه اینکه اکنون این غیر از ماهیت یک چیزی به نام ذات داشته باشد. ما وقتی توجه میکنیم، از آن ذاتی را به دست میآوریم و حقیقتی را به دست میآوریم که این حقیقت عین خود این شیء نیست و نسبت به این شیء دارد؛ چون اگر خودش باشد که نمیشود عینش را به خودش نسبت بدهیم، نسبت شیء به خودش که درست نیست. پس این ذات غیر از خودش است. ببینید، ما معتقدیم که ذات، خود همین شیء است؛ اکنون در ذهن شما مطلب نمیآید برای همین است که فکر میکنید ذات خود همین شیء است و حقیقت خود همین شیء است. به ما اینطوری گفتهاند دیگر؛ گفتهاند ذات شیء خود شیء است و حقیقت شیء خود شیء است ملحوظاً مع الوجود؛ اینطوری به ما گفتهاند. حقیقت یعنی خود ماهیت، منتها به شرطی که با وجود ملاحظهاش کنید؛ و ماهیت یعنی ماهیت با قطع نظر از وجود؛ اینطوری به ما گفتهاند. اکنون مطلب جا نمیافتد به خاطر اینکه آن سابقه ذهنی را ما داریم. ولی ایشان میگوید که آنچه که حقیقت دارد ماهیت است؛ ذات با ماهیت فرق دارد. ذات با ماهیت فرق دارد و نسبت به ماهیت داده میشود؛ یعنی وقتی شما ماهیتی را ملاحظه میکنید، ذاتی را از آن میفهمید که غیر از خودش است و حقیقتش را میفهمید. آن حقیقت، چیزی است که در فهم شما آمده است. آن شیء در خارج هست؛ حقیقتش در ذهن شما میآید و ذاتش در ذهن شما میآید. همان دیگر؛ ذات در ذهن شما میآید و حقیقت در ذهن شما میآید، ولی آنچه که در خارج است خود این شیء است. خود شیء که در خارج است در ذهن شما نمیآید؛ از او یک برداشتی میکنید، این ذات میشود؛ و از او یک برداشتی میکنید، حقیقت میشود. این حقیقت امر اعتباری است و اعتبار ذهن شماست. اکنون وجود را ما بر این اطلاق کردیم، وجود هم امر اعتباری میشود. ببینید مشکل شما این است که ذات را اعتباری نمیگیرید و حقیقت را اعتباری نمیگیرید؛ و درست هم هست و فکر شما درست است، ولی خب بالاخره ایشان اینطوری گفته است. جا نیفتد دیگر بودی هم نیست!
بله، «ففی قولنا»، یعنی فالوجود فی قولنا وجود الشیء بمعنی حقیقة الشیء و ذاته است. «و قد عبر...»
پرسش: پس ماهیت در ذهن نمیآید و شیء در ذهن نمیآید؟
پاسخ: خود شیء به ذهن نمیآید، نه؛ ذاتی از آن گرفته میشود.
پرسش: در وجود ذهنی که میگوییم ماهیت در ذهن موجود است، ماهیت خارجی به ذهن میآید؟
پاسخ: اکنون مباحثش بیاید تا ببینیم. بله، وجود اعتباری است که در ذهن... ببینید، شما اکنون در بین فرمایشات ایشان یا میخواهید ردش کنید یا میخواهید اثبات کنید؛ خب آن بحث مربوط به جای خودش است که ببینیم در وجود ذهنی ایشان چه میگوید. اما اکنون که این حرف را زده است، شما میخواهید اشکال کنید؛ ولی ما به اشکال کار نداریم، ما مبنای خودش را میخوانیم و جلو میرویم.
پرسش: همین را میخواهیم متوجه بشویم که چه میفرماید؟
پاسخ: خب اکنون متوجه شدید دیگر؛ اکنون متوجه شدید ولی باور نکردید! شما تصدیق را به جای تصور میگذارید؛ مطلب را تصور کردید و تصدیقش نکردید، میگویید متوجه نشدم. تصدیق نکردن که معنای متوجه نشدن نیست! اگر تصور نکنید، بله متوجه نشدید؛ ولی تصور کردید و تصدیق نکردید، یعنی مطلب را قبول نکردید؛ این معنایش این نیست که مطلب را نفهمیدید، بالاخره فهمیدید ولی قبول ندارید.
جمعبندی موارد سهگانه استعمال وجود و تبیین اعتباری بودن آن
«و قد عبر عن إضافة الحقیقة و الذات اللتین هما من الاعتبارات العقلیة إلی الماهیة الخارجیة بالوجود».
«اللتین» را میتوانید صفت برای «الحقیقة و الذات» بگیرید، و میتوانید صفت برای «إضافة الحقیقة» و «إضافة الذات» بگیرید. «إلی الماهیة» را باید متعلق به «إضافة» بگیرید و «بالوجود» را متعلق به «عبر» بگیرید.
اکنون به معنای عبارت توجه کنید: «و قد عبر عن إضافة الحقیقة و الذات»—که این حقیقت و ذات یا اضافهشان من الاعتبارات العقلیه است—از اضافه این حقیقت و ذات به ماهیت خارجی که همان شیء است، به وجود تعبیر شده است؛ از این اضافه به وجود تعبیر شده است. و اضافه امر اعتباری است، پس وجود هم امر اعتباری است. از این اضافه به وجود تعبیر شده است: «عبر عن إضافة الحقیقة و الذات إلی الماهیة الخارجیة بالوجود»؛ یعنی از اینکه ما حقیقت و ذات را به ماهیت خارجیه که همان شیء است اضافه کردیم، به وجود تعبیر شده است؛ از اضافه به وجود تعبیر شده است. البته اصل عبارت این بود که «قد یقال الوجود علی الحقیقة و الذات»، بر خود حقیقت و ذات نه بر اضافه؛ ولی در اینجا میگوید از اضافه حقیقت و ذات به وجود تعبیر شده است. شاید فرقی نکند؛ چون هم اضافه نسبی است و هم ذات و حقیقت. البته نسبی بودن اضافه که روشن است، چون ایشان مدعی نسبی بودن اضافه است؛ اما ذات و حقیقت، یک مقداری نسبی بودنشان مشکل است.
خب تمام شد؛ سه جا را ما توضیح دادیم که وجود جانشین میشود: در جای اول جانشین نسبت شد، در جای دوم جانشین رابط شد، و در جای سوم جانشین حقیقت و ذات یا جانشین اضافه حقیقت و ذات شد. اکنون ایشان میگوید در تمام این موارد، وجود را به جای اعتبارات عقلی نشاندی؛ پس اگر وجود به جای اعتبارات عقلی بنشیند، خودش هم اعتبار عقلی میشود.
«فتؤخذ فی جمیع مواضع استعمال لفظة الوجود علی ما عرف بالاستقراء»؛ در تمام مواضعی که لفظ وجود استعمال میشود که ما بالاستقراء منحصرش کردیم در همین سه تا—«علی ما عرف بالاستقراء»، چنانکه با استقراء معرفی شد؛ ما استقراء کردیم و سه مورد دیدیم و آن سه مورد را هم به شما گفتیم—در تمام این موارد، «فتؤخذ اعتبارات عقلیة» را و همین اعتبارات را اضافه میکنی «إلی الماهیات الخارجیة»، بعد از این اعتبارات عقلیه به وجود تعبیر میکنی. پس اعتبارات عقلیه به دست میآوری، این اعتبارات عقلیه را به ماهیت خارجیه اضافه میکنی، بعد به جای اینکه آن اعتبارات عقلیه را ذکر کنی به جایش وجود را میآوری؛ پس وجود جانشین آن اعتبارات عقلیه میشود، یعنی وجود هم اعتبار عقلی میشود.
«فتؤخذ» در تمام موارد مذکور، اعتبارات عقلیهای را که عبارت از نسبت و رابط و کذا است، «و تضاف إلی الماهیات الخارجیة»، و تو این اعتبارات عقلیه را به ماهیات خارجیه—یا در نسخهای به ماهیت خارجه—اضافه میکنی، بعد «ثم یعبر عنها بالوجود»، بعد از همین اعتبارات به وجود تعبیر میشود. آنوقت نتیجه میگیریم: «فالمفهوم من الوجود»—«المفهوم»، الف و لامش الف و لام موصوله است—یعنی آنچه که از وجود فهمیده میشود، «علی ما هو المعلوم من مواضع استعماله»[5] ، آنچه که فهمیده میشود این است که «أنه اعتبار عقلی یحصل عن إضافة الاعتبارات العقلیة إلی الماهیات الخارجیة»؛ وجود، اعتبار عقلی است که از اضافه اعتبارات عقلیه الی الماهیات الخارجیه حاصل میشود. یعنی وقتی شما اعتبارات عقلیه را به ماهیات خارجیه اضافه میکنید، از این اضافه، آن وجودی که اعتبار عقلی است حاصل میشود؛ یعنی از یک اعتبار عقلی، وجود حاصل میشود. چیزی که از اعتبار عقلی حاصل شده است نمیتواند واقعیت داشته باشد؛ پس وجود هم نمیتواند واقعیت داشته باشد، بلکه وجود امری اعتباری میشود و هو المطلوب.
مراد از «هذا ما فهم منه الناس» و تطبیق با متن
«هذا ما فهم منه الناس».
«هذا» را شارح اشاره به یکی از دو چیز قرار میدهد و بعد هم دنبالش «ما فهم منه الناس» را توضیح میدهد: اینی که گفتیم، چیزی است که مردم از وجود میفهمند. اینی که گفتیم چیست؟ اینکه اعتبارات عقلیهای را میگیریم و با لفظ وجود به ماهیات خارجیه اضافه میکنیم، این را مردم از وجود میفهمند؛ یعنی از وجود میفهمند که این جانشین یک اعتبار عقلیِ مضاف إلی الماهیة شده است.
بعد ایشان باز میگوید که «هذا» را میتوانی اشاره بگیری به آن چیزی که این اخذ بر آن دلالت میکند؛ ما وقتی اعتبارات عقلیه را اخذ میکنیم و وجود را جانشینش میکنیم، این کار ما دلالت بر این میکند که وجود اعتباری است؛ پس «هذا» را اشاره به اعتباریت وجود بگیر که حاصل این اخذ ماست. یک وقتی ما اعتبارات عقلیه را اخذ میکنیم و آن اعتبارات عقلیه را به ماهیات خارجیه اشیاء اضافه میکنیم و با لفظ وجود از این اضافه تعبیر میکنیم؛ این اخذ و تعبیر و اینها، «ما فهم من الوجود» است و چیزی است که مردم از وجود میفهمند. یا اینکه بگویید نه، حاصل این اخذ که اعتباریت وجود است—که از این اخذ به دست میآید که وجود اعتباری است—اعتباریت وجود چیزی است که مردم از وجود میفهمند. یعنی وقتی در اینجور موارد وجود را گفتیم، مردم اینطور میفهمند که ما اعتبار عقلی کردیم، این اعتبار عقلی را به ماهیتی اضافه دادیم و بعد به جای این اعتبار عقلیِ مضاف إلی الماهیة، وجود را آوردیم؛ مردم از لفظ وجود در این موارد این را میفهمند، یا از لفظ وجود در این موارد، اعتبار عقلی را میفهمند و غیر از این نیست. و فهم مردم هم که فهم عقلا است در این مسائل اهمیت دارد و فلاسفه هم نمیتوانند ردش بکنند؛ بنابراین این اعتباری بودن وجود در این موارد، حقیقت و واقعیت دارد.
«هذا» یعنی «أخذ الاعتبارات العقلیة و إضافتها إلی الماهیات الخارجیة بلفظ الوجود»؛ «هذا» را اشاره به این قسمت گرفت: یعنی اخذ اعتبارات عقلیه و اضافه کردن این اعتبارات به ماهیات خارجیه، منتها به طریق وجود و از طریق وجود؛ «بلفظ الوجود»؛ اضافه یعنی نسبت ها! «إضافتها إلی الماهیات الخارجیة» یعنی نسبت دادن؛ منتها این اعتبارات عقلیه را که ما به ماهیات نسبت میدهیم، به لفظ وجود نسبت میدهیم؛ یعنی به جای اینکه مثلاً به لفظ «هو» یا به لفظ و جور دیگر نسبت بدهیم، به لفظ وجود نسبت میدهیم. این «أخذ الاعتبارات العقلیة» چیزی است که «فهم منه أی من الوجود الناس»؛ «الناس» فاعل «فهم» است و «منه» هم ضمیرش به وجود برمیگردد: آنچه که مردم از وجود میفهمند «هذا» است. اگر اینجوری معنا کنیم راحتتر است که آن «ما فهم منه الناس» را اول معنا کنیم: آنچه که مردم از وجود میفهمند «هذا» است؛ «هذا» یعنی چه؟ یعنی «أخذ الاعتبارات العقلیة و إضافتها إلی الماهیات الخارجیة بلفظ الوجود». مردم از وجود این را میفهمند که باید اینچنین باشد که اعتبارات عقلیهای حاصل بشود و ما این اعتبارات را به ماهیت خارجیه نسبت بدهیم و از آنها به وجود تعبیر کنیم؛ پس وجود یعنی نسبت دادن اعتبارات عقلیه به ماهیت خارجیه. پس آنچه که عرف و مردم از وجود میفهمند، همین نسبت دادن اعتبارات عقلیه به ماهیات خارجیه است.
عبارت ببینید یک مقداری ابهام دارد؛ همینطور که از خارج عرض میکنم توجه کنید: آنچه که مردم از وجود میفهمند این است که وجود کارش نسبت دادن اعتبارات عقلیه به ماهیات خارجیه است؛ کار وجود این است.
پرسش: وجود جای اعتبارات نشست، نه نسبت دادن اعتبارات؟
پاسخ: بله، جای اعتبارات نشست، جای نسبت هم نشست و جای نسبت اعتبارات هم نشست؛ هر دو هست، اکنون این درست هم گفته است. جای نسبت میتواند بنشیند چنانکه ما تا اکنون میگفتیم، و جای نسبتِ اعتبارات به ماهیت هم میتواند بنشیند؛ بالاخره فرق نمیکند. شما هر چیزی را به ماهیت نسبت بدهید، میتوانید نسبت را...
پرسش: پس در واقع وجود جای نسبت مینشیند، در سه چیز؟
پاسخ: بله، وجود جای نسبت مینشیند.
پرسش: استقراء نکردیم ما در سه چیز؟
پاسخ: چرا، در سه چیز، یعنی در سه نسبت و در سه نوع نسبت: یکی نسبت محمول إلی الموضوع؛ یکی نسبت شیء إلی زمان و مکان و کذا و کذا؛ یکی نسبت ذات إلی الماهیة. در همه اینها وجود جای نسبت مینشیند.
ادامه بررسی معنای وجود در فهم عرف و برهان
پرسش: وجود جای ذات و حقیقت مینشیند؟
پاسخ: این را قبلاً گفتیم؛ بیان کردم درست است، آن قبلی را هم گفتیم. اکنون در این توضیحی که میدهیم، میگوییم که وجود جای نسبتِ این اعتبارات به ماهیت مینشیند. فرقی نمیکند جای نسبت بنشیند یا جای اعتبارات بنشیند، بالاخره مدعای ما را ثابت میکند؛ وجود یا جای نسبت مینشیند یا جای اعتبارات عقلی مینشیند؛ علیایحال جای اعتبارات نشسته است دیگر.
پرسش: فلاسفه که به فهم عرف استناد کردهاند، چطور فهم عرف را در عقلیات ملاک قرار دادهاند؟ اما عرف واژهها را در اصطلاح به کار میبرد؟
پاسخ: اکنون انشاءالله میرسیم؛ ایشان میگوید که آنچه که مردم از این وجود میفهمند این است؛ نه مردم عادی، ما هم! مردم عادی نه، ما هم این را میفهمیم؛ مردم عادی هم میفهمند، ما هم میفهمیم. بعد میگوید اگر غیر از اینی که ما اکنون گفتیم مردم میفهمند، شمای مشاء چیز دیگری از وجود اراده کردید، بیان کنید تا در موردش نظر بدهیم. یعنی آنچه که فهمیده میشود این است و چیز دیگر نمیفهمیم؛ ما هم که جزء فلاسفه هستیم معنای دیگر نمیفهمیم. اگر شمای مشاء مدعی هستید که معنای دیگری غیر از اینی که ما گفتیم از وجود میفهمید، خب ارائه بدهید تا ما تصورش کنیم و بعد در مورد رد و اثباتش تصمیم بگیریم. بنابراین آنچه که ما تصور میکنیم همین است و معنای دیگر هم ندارید؛ این معنا اعتباری است، پس وجود اعتباری است.
«ما فهم منه الناس»، ما فهم من الوجود؛ آنچه که مردم از وجود میفهمند همین است که وجود عبارت از نسبة الاعتبارات إلی الماهیات است؛ و نسبة الاعتبارات إلی الماهیات امر اعتباری است، پس وجود هم اعتباری است.
«بل ما دل علیه»؛ این «بل ما دل علیه» اضراب از «أخذ الاعتبارات» است؛ یعنی مشارالیه «هذا» را ما «أخذ الاعتبارات العقلیة» تا آخر قرار دادیم، شما میتوانید بگویید مشارالیه «هذا»، «ما دل علیه» است. ضمیر «دل» به «أخذ» برمیگردد و ضمیر «علیه» به «ما» برمیگردد؛ یعنی آنچه که این اخذ بر آن چیز دلالت میکند، مشارالیه «هذا» است؛ یعنی حاصل این اخذ. حاصل این اخذ چیست؟ وجود، اعتبار عقلی است. پس بگویید «ما فهم الناس من الوجود»، همین اعتبار عقلی بودن وجود است؛ اعتبار عقلی بودن وجود، حاصل آن اخذه است که گفتیم. انشاءالله روشن است؛ که «هذا» یعنی این که گفتیم—یعنی اخذ کذا—بلکه یعنی «ما دل» این اخذ بر آن چیز؛ که ما دل اخذ بر آن چیز، عبارت از این است که وجود اعتبار عقلی است «کما ذکرنا».
این اخذ الاعتبارات یا حاصل این اخذ الاعتبارات که اعتبار عقلی بودن وجود است، «ما فهم منه أی من الوجود الناس»، چیزی است که مردم از وجود میفهمند. و همچنین «علی ما یوجبه البرهان أنه أمر کلی عقلی»؛ آنچه که مردم میفهمند و بنا بر آنچه که برهان ایجابش میکند، این است که وجود امری است کلی و عقلی، «لا هویة له فی الأعیان».
عبارتها اینجاها خیلی ناجور آمده است؛ یعنی هی باید در تقدیر گرفت. مثل اینکه شارح در وقت نوشتن اینها یک مقداری انقلاب احوال داشته است، یا ما که میخوانیم انقلاب احوال داریم، نمیدانم!
خب، «و التحقیق أن الصفات...»؛ وسط مطلب هستیم، اما ظاهراً نمی رسیم تمامش کنیم ولذا می ماند برای جلسه بعد انشاء الله.