85/01/22
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه ادله شیخ اشراق بر عدم زیادت وجود بر ماهیت در خارج و نقد استدلالهای مشاء/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /ادامه ادله شیخ اشراق بر عدم زیادت وجود بر ماهیت در خارج و نقد استدلالهای مشاء
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
دلیل پنجم بر عدم زیادت وجود در خارج: لزوم دور در قیام وجود و ماهیت
بحث در این بود که وجود در خارج، زائد بر ماهیت نیست؛ اگرچه در ذهن، زائد بر ماهیت هست.
دلیل دیگری مصنف بر مدعای خودشان اقامه میکنند، و آن دلیل این است که اگر وجود در خارج، زائد بر ماهیت باشد، دور لازم میآید.
بیان مطلب این است که وجود اگر در خارج زائد بر ماهیت باشد، حتماً عرض بر آن ماهیت است؛ و هر عرضی متقوم به معروض خودش است، پس وجود هم متقوم به معروضش، یعنی به ماهیت میشود. از طرفی هر ماهیتی هم تا وجود پیدا نکند تحقق نمییابد؛ پس ماهیت هم در وجود خارجی، متقوم به وجود است؛ چون بدون وجود که نمیتواند تحقق پیدا کند.
پس از طرفی وجود متقوم به ماهیت است، زیرا که عرض ماهیت است و هر عرضی به معروضش متقوم است؛ و از طرفی ماهیت متقوم به وجود است، زیرا که بدون وجود موجود نمیشود. پس طرفین به هم تقوم دارند و این دور میشود. لازم میآید که وجود هم بر خودش مقدم باشد و هم بر ماهیتی که بر وجود به یک اعتبار مقدم است، مقدم باشد.
بیان این مطلب این است که وجود اگر متقوم به ماهیت باشد، حتماً مؤخر از ماهیت است و ماهیت مقدم بر اوست. اگر دومرتبه همین ماهیت متقوم به وجود باشد، همین ماهیتی که مقدم بود مؤخر میشود؛ یعنی وجود بر آنچه که بر خودش مقدم بود، مقدم میشود. وجود بر ماهیتی که مقدم بود، مقدم میشود و وجود بر خودش هم مقدم میشود؛ چون وقتی بر ما یتقدم علیه مقدم شد، بر خودش هم مقدم است.
پس یلزم تقدم الشیء علی نفسه و یلزم تقدم الشیء بر چیزی که تقدم علیه؛ بر دو چیز تقدم پیدا میکند: یکی بر خودش تقدم پیدا میکند و یکی بر متقدم علیه تقدم پیدا میکند، و هر دو محذور دارد. پس اینکه وجود در خارج زائد بر ماهیت باشد محذور دارد؛ زیرا مستلزم دور است، یعنی مستلزم تقدم شیء علی نفسه و تقدم شیء علی المتقدم علیه است. این دلیل دیگری است که مصنف برای اثبات عدم زیادت وجود بر ماهیت در خارج اقامه میکند.
تطبیق دلیل پنجم با متن کتاب
صفحه ۱۸۵، رسیدیم به «و أیضاً إذا کان الوجود عرضاً»[1] .
«و أیضاً إذا کان الوجود عرضاً»؛ اگر وجود عرض باشد—یعنی در خارج زائد بر ماهیت باشد، حتماً جوهر نیست و عرض خواهد بود—و اگر عرض باشد، «فهو قائم بالمحل»؛ قائم بالمحل میشود. معنای قائمیت بالمحل این است که متقوم به محل است، یعنی متقوم به ماهیت است. «و معنی أنه قائم بالمحل أنه موجود بـ» وسیله محل؛ یعنی «مفتقر فی تحققه إلی المحل». در تحققش، یعنی در وجود خارجیاش، مفتقر است «إلیه»، یعنی به آن محل؛ زیرا که محل عرض از مقومات وجود عرض است و هر عرضی به مقوم خودش که محلش است متقوم است. پس وجود هم اگر عرض باشد، یلزم که متقوم به محلش، یعنی ماهیت باشد و بهوسیله او موجود باشد.
این از این طرف؛ یعنی از این طرف توجه کردید که وجود به ماهیت تقوم دارد. اکنون از طرف دیگر، ماهیت هم به وجود تقوم دارد، چون بدون وجود دیگر تحقق پیدا نمیکند: «و لا شک أن المحل» هم «موجود بالوجود فدار القیام»؛ قیام طرفین به همدیگر دوری شد. آن بر آن قائم است و این یکی هم بر این قائم است و دور لازم میآید.
«لأن کل واحد من الوجود و محله موجود بالآخر».
هر یک بهوسیله دیگری موجود است، «فیقوم کل واحد منهما بالآخر و دار القیام»؛ هر یک قائم به دیگری میشود و وقتی هر یک قائم به دیگری شد، قیام دوری میشود. «و هو محال»؛ این دور پیدا کردن قیام محال است، به خاطر اینکه مستلزم این است که شیء هم بر خودش و هم بر متقدم علیهاش مقدم بشود.
«لاستلزامه تقدم الشیء علی نفسه»—اکنون شیء را وجود بگیرید یا ماهیت بگیرید فرق نمیکند؛ در مثالی که بیان کردم وجود را فرض کردیم. ماهیت هم همین مشکل را دارد؛ ماهیت هم لازم میآید که هم بر خودش مقدم باشد و هم بر ما یتقدم علیهاش که عبارت از وجود است مقدم بشود—«لاستلزامه تقدم الشیء علی نفسه و علی المتقدم علیه». این را توضیح دادم، نمیدانم روشن شد یا نه؛ که وجود اگر متقوم به ماهیت باشد، ماهیت مقدم بر او میشود؛ و اگر دومرتبه ماهیت متقوم به وجود باشد، وجود مقدم بر ماهیت میشود. آنوقت ماهیتی که تا اکنون مقدم بود، وجود بر آن مقدم میشود؛ پس وجود بر چیزی که بر خود وجود مقدم بوده است، مقدم میشود. و وقتی بر او مقدم بشود، قهراً بر خودش هم مقدم میشود؛ پس وجود هم بر خودش مقدم میشود و هم بر ماهیتی که فرض شد مقدم بر وجود است، مقدم میشود. همچنین در طرف ماهیت؛ این تقریباً روشن است.
«و هذا المحال»، این محال لازم آمد از اینکه وجود را ما صاحب هویت عینی و خارجی فرض کردیم و فرض کردیم که وجود در خارج موجود است. اگر این فرض ما مشکل داشته باشد، «فنقیضه حق»؛ چون فرض مشکل دارد، نقیضش حق است. نقیضش این است که وجود در خارج ذوهویت نیست، تحقق ندارد و واقعیت ندارد؛ امری ذهنی است. خب این دلیل هم تمام شد. مطالب امروز تقریباً ساده است و من هم خیلی توضیح نمیدهم؛ همانطور که توجه کردید تا اینجا مطلبی نداشتیم و بعدش هم همینطور است.
نقل استدلال دیگر مشاء بر زیادت وجود در خارج
مطلب بعدی این است که مشاء استدلالی کردهاند برای اینکه ثابت کنند وجود زائد بر ماهیت است، یعنی وجود در خارج موجود است؛ وجود در خارج زائد بر ماهیت است. استدلالشان را ایشان نقل میکند، بعد میفرماید که این استدلال خطاست و نقض میکند؛ استدلال را بر خودشان نقض میکند و گذشته از نقض، خود ایشان مدعای خودش را هم مثل مدعای مشاء از همین طریق و از همین دلیل اثبات میکند و بعداً وارد میشود و دلیل را نقض میکند. اولاً میگوید اگر دلیل تو تمام باشد، حرف من را اثبات میکند؛ ثانیاً میگوید که دلیل تو مستلزم تسلسل و محال است و نقضش میکند.
دلیل مشاء این است؛ میگویند که این ماهیت در خارج یکی از دو حال را دارد: یا وجود به آن ضمیمه میشود یا وجود به آن ضمیمه نمیشود، و غیر از این دو حال تصور نمیشود؛ چون دوران بین متناقضین است، یعنی یا میشود یا نمیشود، دیگر ما فرض سوم نداریم. یا وجود در خارج منضم به ماهیت میشود، یا منضم به ماهیت نمیشود. اگر منضم به ماهیت نشد، محذور دارد؛ محذورش این است که این ماهیت موجود نمیشود. ماهیت همانطور که قبلاً با نیامدن وجود معدوم بود، اکنون هم همانطور معدوم میماند؛ چون به آن وجود ضمیمه نشده است و همانطور که بوده، هست. و اگر به آن وجود ضمیمه شد، پس در خارج ماهیتی داریم و وجود اضافهشدهای داریم که ضمیمه میشود؛ فثبت که ماهیت در خارج همراه وجود است و وجود هم در خارج موجود است، یعنی وجود در خارج زائد بر ماهیت است.
پس مشاء امر ماهیت را بین دو حال دائر کرد، یک حالش را باطل کرد و حال دیگر ثابت شد. چون فرض سومی نداشتیم، با بطلان یک حال، حال دوم دیگر ثابت شد. عدم انضمام وجود را باطل کرد؛ چون اگر انضمام وجود حاصل نشود، لازمهاش این است که ماهیت همچنان معدوم بماند. بعد آن حالت دیگر، یعنی انضمام وجود را نتیجه گرفت؛ و انضمام وجود معنایش زیادت وجود علی الماهیه فی الأعیان است. این استدلال مشاء است.
پاسخ شیخ اشراق به استدلال مشاء و اثبات اصالت ماهیت
پرسش: ماهیت در اول چه بود؟
پاسخ: نبود دیگر؛ وجود نداشت.
پرسش: وجود هم که ضمیمه به ماهیت شد، چهجوری...؟
پاسخ: دیگر ماهیت موجود شد. وقتی وجود آمد و به ماهیت ضمیمه شد، ماهیت موجود شد. ماهیتی که نبود، اکنون هست. فرقی که کرد این بود که از عدم وارد وجود شد، ولی به برکت وجود. اگر وجود را به آن نمیدادیم، همانطور که معدوم بود معدوم میماند؛ اکنون وجود را به آن دادیم، موجود شد. اکنون که موجود شده است، با وجودی که به آن داده شده و به آن ضمیمه شده است موجود شده است؛ پس معلوم میشود یک وجودی ضمیمه شده است، یعنی وجود در خارج هست و ضمیمه شده است.
«و من احتج فی کون الوجود زائداً فی الأعیان بأن الماهیة» کذا، «أخطأ». این «من احتج» مبتدا است و «أخطأ» خبرش است که بعداً میآید. اکنون استدلال را نقل میکند: استدلال برای این است که ثابت کند که وجود زائد است فی الأعیان. این شخص در این مدعای خودش به «أن الماهیة» احتجاج کرده است؛ «بأن الماهیة» شروع در استدلال است. برای اثبات این مدعا که «کون الوجود زائداً فی الأعیان» هست، به این نحو استدلال کرده است که «أن الماهیة إن لم ینضم إلیها من العلة أمر فهی علی العدم»؛ اگر به این ماهیت از جانب علت امری که اسمش وجود است منضم نشود، این ماهیت همچنان بر عدم باقی میماند، «لبقائها علی ما کانت»؛ چون همانطور که بوده، هست و فرقی نکرده است؛ قبلاً معدوم بوده، پس اکنون هم معدوم است.
عدلِ «إن لم ینضم إلیها»، «إن انضم إلیها» است که شارح اضافه میکند و مصنف نگفته است. مصنف عدل این «إن» را نگفته است؛ شارح هم بعداً میگوید که به خاطر اینکه روشن بوده است و احتیاج به تذکر نداشته، نگفته است: «و إن انضم إلی الماهیة أمر» که «هو الوجود کان ذلک الوجود حاصلاً للماهیة فی الخارج و هو المطلوب»؛ مطلوب ما هم همین است که بگوییم در خارج ماهیتی هست و وجودی هم هست که برای ماهیت حاصل است. «و إنما لم یذکر» مصنف این قسم را—یعنی این عدل دوم را ذکر نکرد—«لظهوره».
خب، «و من احتج» به این احتجاج، «أخطأ». خطایش را توضیح میدهیم. بعد از اینکه خطایش را توضیح دادیم، میگوییم که اگر این دلیل شما تمام بشود، مدعای ما را هم اثبات میکند؛ و بعد دومرتبه برمیگردیم و میگوییم که دلیل شما باطل هم هست، چون مستلزم تسلسل است. پس ابتدا دلیل را باطل میکنیم، بعد میگوییم اگر تمام بشود نظر ما را هم اثبات میکند، و بعد هم میگوییم نه، مبتلا به محذور تسلسل است.
اما بیان خطای این دلیل: بیان خطا این است که شما چرا ماهیت را یک امری میگیرید که جدای از وجود در خارج هست؟ میگویید یک ماهیتی در خارج فرض میکنیم، بعد وجود را به آن ملحق و ضمیمه میکنیم! این حرف غلط است؛ این حرف غلط است که ما ماهیت را مستقلاً ملاحظه کنیم، بعد بگوییم یک وجودی به آن ضمیمه میکنیم. ادعای ما این است که ماهیت از جانب فیاض افاضه میشود؛ نه اینکه یک ماهیتی باشد و فیاض وجود به او افاضه کند. خود ماهیت را افاضه میکند. خب به این ترتیب دیگر ماهیتی نیست که وجودی به آن ضمیمه بشود؛ ماهیت افاضه میشود و بعد هم وجود انتزاع میشود.
پس توجه کردید که خطای این مستدل در این است که ماهیت را یک امر جدا میگیرد، اول او را در خارج تصور میکند، بعد یک وجودی به این امری که در خارج تصور کرده است ضمیمه میکند و میگوید اکنون وجود و ماهیت شد! خب چرا این کار را میکنی؟ از اول بگو خدا ماهیت را افاضه کرد؛ نه اینکه یک ماهیتی بود و وجود را به او افاضه کرد که وجود زائد بشود. بگو همین ماهیت را خدا افاضه کرد، و بعد از اینکه ماهیت افاضه شد ما وجود از آن انتزاع کردیم؛ وجودی دیگر نبود. دو چیز هم که افاضه نشد، فقط ماهیت افاضه شد.
خب با این بیانی که ایشان کرد، توجه کردید دو کار کرد: هم دلیل را باطل کرد—گفت در دلیل، شما گمان کردید که ماهیت یک چیزی است و وجود یک چیز جدایی است و این دو تا را کنار هم میشود گذاشت، این را باطل کرد—و هم بیان کرد که مدعای خودش درست است که ماهیت افاضه میشود؛ یعنی از همان اول بدون اینکه ماهیتی باشد، یکدفعه ماهیت جعل میشود و بعد وجود انتزاع میشود. که دو کار انجام داد: یکی دلیل را باطل کرد و یکی مدعای خودش را اثبات کرد؛ و بعداً میپردازد به اینکه دلیل شما مستلزم تسلسل است و باطل است.
«و من احتج» به این احتجاج، «أخطأ فإنه»—این ضمیر «إنه» به «من احتج» برمیگردد—این احتجاجکننده، ماهیتی را فرض میکند، بعد به این ماهیت وجودی را ضمیمه میکند در حالی که «هو خطأ». زیرا وجود امر اعتباری است، «لا هویة له فی الأعیان» تا فاعل او را افاضه کند، «بل الذی یفیده الفاعل هو نفس الماهیة»؛ خود ماهیت را فاعل جعل میکند و خودش را افاضه میکند، نه اینکه ماهیتی باشد و وجود را به آن افاضه کند. از اول خود ماهیت افاضه میشود، بنا بر آنچه که خود مصنف گفته است: «و الخصم یقول»؛ خصم یعنی خصم مشاء، و خصم مشاء خود مصنف است؛ پس «و الخصم یقول» یعنی و أنا أقول. خصم مشاء که قائل به عدم زیادت وجود در خارج هستند—یعنی قائل به اصالت ماهیت و قائل به اعتباریت وجود هستند—اینچنین میگویند که «نفس الماهیة العینیة من الفاعل» است. «نفس الماهیة العینیة» مبتدا است و «من الفاعل» خبرش است. خود ماهیت عینیه از فاعل صادر میشود، نه اینکه وجودش از فاعل صادر بشود کما زعمتم. خب تمام شد؛ اکنون اشکال بعدی که اشکال تسلسل است.
بیان کردم مطالب آسان است و توضیح بیشتر از این لازم ندارد.
پرسش: وقتی نفس ماهیت از فاعل صادر میشود، آیا وجود از آن انتزاع میشود؟
پاسخ: بله، همین است دیگر؛ مدعایشان هم این است که وجود انتزاع میشود. وقتی ماهیت را افاضه کرد—نه اینکه وجودش را افاضه کرد، خود ماهیت را افاضه کرد—ما میآییم سراغ این ماهیت و میبینیم هست، وجود را از آن انتزاع میکنیم. اصلاً نظر ایشان همین است.
پرسش: موجودیت انتزاع میشود؟
پاسخ: موجودیت، وجود، فرق نمیکند؛ موجودیت را انتزاع بکنید یا وجود را انتزاع بکنید، فرقی نمیکند. علیایحال وجود را جعل نکرده است؛ ماهیت را جعل کرده و وجود از آن انتزاع شده است. حرف، خیلی حرف قویای است؛ حرف قویمی است. اکنون میخوانیم، تمام اشکالاتی هم که میشود ایشان جواب میدهد و اینجا خوب پیش میرود؛ یعنی این بیان با دلایل دیگرش فرق دارد.
پرسش: بحث انتساب ماهیت به جاعل را مطرح نمیکنند؟
پاسخ: مطرحش میکنند؛ ایشان میگوید باشد، انتساب هم باشد؛ همین که جعل میکند، همین جعل کردن انتساب است.
پرسش: حالش عوض میشود؟ ماهیت امر انتزاعی است یا واقع؟
پاسخ: بله، حالش عوض میشود؛ یعنی طوری است که ذهن نمیتوانسته این را از آن انتزاع کند، اکنون میتواند انتزاع کند. باشد، عیب ندارد! نگفتم دلیل درست است، گفتم دلیل قوی است؛ اکنون خواستید ردش کنید، بله، میتوانید ردش کنید.
پرسش: حرف ایشان اشکال دارد دیگر؟
پاسخ: میدانم، میخواهید مطلب را رد کنید؛ میگویم اختیار با شماست. اصل استدلال معلوم بشود، استدلال خیلی قوی است. اکنون بخواهیم ردش کنیم، بله، گفتهاند این انتساب به جاعل و تفاوتی که در این ماهیت پیدا شده است، آن تفاوت چیست؟ ایشان میگوید آن تفاوت یک امر انتزاعی است؛ تفاوت یک امری در ذهن است؛ این انتزاع را نمیشد از آن کرد، اکنون میشود کرد. باز هم جواب میدهد.
پرسش: در عبارت «و الخصم یقول»، خصم کیست؟
پاسخ: «و الخصم یقول»، یعنیعبارت مصنف را با قطع نظر از شرح توجه کنید: «أخطأ»، یعنی این شخص خطا کرده است؛ زیرا ماهیتی را فرض کرده و بعداً وجودی را به آن ضمیمه کرده است، در حالی که خصمِ این احتجاجکننده که ما هستیم اینچنین میگوید که خود ماهیت عینیه از فاعل صادر میشود؛ نه اینکه وجودش صادر بشود و به ماهیت ضمیمه بشود. وجودی صادر نمیشود که به ماهیت ضمیمه بشود؛ خود ماهیت با قطع نظر از وجود صادر میشود، و وقتی صادر شد آنوقت از آن وجود انتزاع میشود.
پرسش: پس خصم، خودِ...؟
پاسخ: خصم خود مصنف است؛ یعنی خصم مشاء که خود من هستم.
اشکال تسلسل بر استدلال مشاء
خب اشکال بعدی که بر دلیل داریم این است که دلیل شما را قبول میکنیم؛ قبول میکنیم ماهیتی هست و وجودی به آن ضمیمه میشود و با ضمیمه شدن این وجود، این ماهیت موجود میشود. بعد اشکال میکنیم: میگوییم که خود آن وجودی که ضمیمه شد، او چطور است؟ آیا به او هم یک وجود دیگری ضمیمه میشود، یا نه، به آن دیگر وجودی ضمیمه نمیشود؟
اگر بگویید به او وجودی ضمیمه نمیشود، میگوییم او قبل از اینکه از جانب فاعل افاضه بشود نبود؛ اکنون هم که این انضمام نسبت به او حاصل نمیشود باز هم نیست. یعنی همانطور که قبلاً نبود، اکنون هم نیست. بالاخره باید یک تغییری بکند تا پیدا بشود! شما میگویید هیچچیز به آن ضمیمه نشده است؛ پس بر همان حال قبلیاش باقی است. حال قبلیاش چه بود؟ یعنی قبل از افاضه؛ قبل از افاضه که نبود، اکنون هم نیست. و اگر بگویید نه، یک وجودی به آن ضمیمه میشود و با ضمیمه شدن این وجود موجود میشود، در این ضمیمه دوم نقل کلام میکنیم؛ بالاخره همینطور ادامه پیدا میکند و تسلسل لازم میآید.
پرسش: همین اشکال در خود ماهیت هم میآید که اگر افاضه میشود، قبلاً نبود و اکنون افاضه شد؛ وجود هم همینطور است؟
پاسخ: این را شما دارید به اشکال جواب میدهید و دارید از مصنف دفاع میکنید! از مصنف دفاع میکنید، نه از مشاء.
پرسش: متوجه هستم؛ میگویم که درباره ماهیت که شما میفرمایید افاضه شده و تازه از آن وجود انتزاع کردیم، وجود هم که افاضه شد دیگر لازم نیست بگوییم که نبود، خب افاضه شد؛ این دفاع از مشاء است؟
پاسخ: یعنی وجود هم افاضه شده است؟ آها، بله، درست است؛ بله، اکنون آن را هم میگوییم.
پس اینطور شد که اگر شما بگویید که ماهیتی بوده و وجودی به آن ضمیمه شده است، ما میگوییم خود این وجود چه حالی دارد؟ باز همان تردیدی که شما در ماهیت گفتید، ما همان تردید را در وجود میگوییم: میگوییم آیا به این وجود چیزی ضمیمه شد یا نشد؟ اگر ضمیمه نشد، پس بر حالت قبلی خودش که قبل از افاضه است باقی است؛ یعنی موجود نبود، اکنون هم موجود نیست. اگر افاضه شده، «یلزم أن یکون للوجود وجود» باز «و لوجوده وجود و هکذا فیتسلسل». این اشکالی است که ایشان میکند. بعد دومرتبه مشاء برمیگردند و جواب میدهند، و جواب آنها را رد میکند؛ باز برمیگردند و جواب میدهند، باز هم جوابشان را رد میکند. چند اشکال پشت سر هم میآید.
«علی أن الکلام یعود إلی نفس الوجود الزائد»؛ قبول میکنیم که وجود زائدی داریم، ولی کلام را دوباره به خود وجودی که زائد بر ماهیت است «عیناً»، یعنی فی الخارج، برمیگردانیم. همین وجودی که فی الخارج زائد بر ماهیت است، همین را مورد بحث قرار میدهیم. «المفروض»، یعنی وجودی که فرض شده است که «أنه الذی أفاده الفاعل»؛ فرض کردیم که وجود را فاعل افاضه کرده است، نه ماهیت را. حرف شما درست؛ وجود افاضه شده است نه ماهیت. اکنون در مورد این سؤال میکنیم، اینطور: «فی أنه هل أفاده الفاعل شیئاً آخر»؛ آیا به این وجود مفروض، فاعل چیز دیگری که عبارت از وجود است داد، «أو هو کما کان» یا این وجود همانطور که قبل از افاضه بود اکنون هم هست؟ آیا فاعل این وجودی را که اکنون به ماهیت میدهد، به خود این وجود چیزی داد یا همانطور که بود هست؟ اگر بگویید همانطور که بود هست، خب قبل از افاضه که موجود نبود، اکنون هم نیست؛ اگر بگویید نه، چیزی به او داد—یعنی وجودی به او داد—«یلزم أن یکون للوجود وجود»، یعنی به وجود باید وجود بدهند و دوباره به وجودش هم باید وجود بدهند.
«فی أنه هل أفاد الوجودَ المفروضَ» را فاعل «شیئاً آخر»؛ آیا وجود مفروض را فاعل چیز دیگری که عبارت از وجود است به آن داد، «أو هو» یا این وجود مفروض «کما کان»، همانطوری است که قبلاً بود؟ «فإن لم یفد الفاعل للوجود وجوداً آخر»، اگر فاعل به این وجود زائد، وجود دیگری افاضه نکرده است، «فهو کما کان علی العدم»؛ این وجود همانطور که قبل از افاضه معدوم بود، اکنون هم معدوم است. «و إن أفاده شیئاً هو الوجود»، ولی اگر چیزی به این وجود زائد داده است که آن چیز عبارت از وجود است، «لزم أن یکون للوجود وجود آخر إلی غیر النهایة»[2] .
مشاء اینطور جواب میدهند؛ میگویند وجود دیگر احتیاج به وجود ندارد. وجود را که وقتی افاضه کرد، معنایش این نیست که یک وجود دیگر به آن افاضه کند تا موجود بشود؛ خود وجود افاضه میشود. مثل اینکه مثلاً فرض کنید که اگر میخواهیم چیزی را شور کنیم باید نمک به آن بدهیم؛ نمک را اگر بخواهیم شور کنیم دیگر لازم است به آن نمک بدهیم؟ خودش شور هست؛ پس کافی است که نمک به دست بیاوریم، لازم نیست که نمک را شور کنیم. اینجا هم اینچنین است؛ لازم نیست وجود را موجود کنیم. ماهیت را اگر بخواهیم موجود کنیم باید به آن وجود بدهیم؛ وجود را اگر بخواهیم موجود کنیم دیگر لازم نیست به آن وجود بدهیم، کافی است که جعلش کنیم و کافی است که به دستش بیاوریم. همانطور که کافی است نمک را به دست بیاوریم و لازم نیست شورش کنیم، کافی است که وجود را حاصل کنیم و لازم نیست که وجود به آن بدهیم. این را مشاء دفاع میکنند و به مصنف میگویند که وجود و ماهیت فرق دارد: ماهیت باید وجود به آن ضمیمه بشود تا موجود بشود، اما وجود لازم نیست وجود به آن ضمیمه بشود تا موجود بشود؛ وجود خودش نفس وجود است و جعل کردنش کافی است.
ایشان دوباره برمیگردد و جواب میدهد؛ میگوید اگر جعل کردن وجود کافی است، من میگویم جعل کردن ماهیت هم کافی است! همانطور که به وجود، انضمام وجود لازم نیست، به ماهیت هم انضمام وجود لازم نیست و جاعل جعلش میکند. همانطور که وجود را افاضه میکند، ماهیت را هم افاضه میکند. بعد که وجود افاضه شد، شما میگویید ماهیت از آن انتزاع میشود؛ ما میگوییم بعد از اینکه ماهیت افاضه شد، وجود از آن انتزاع میشود. پس هر دو ما یک حرف میزنیم، منتها مورد حرفمان فرق میکند: شما مورد حرفتان وجود است و ما مورد حرفمان ماهیت است. ما میگوییم ماهیت جعل میشود و وجود انتزاع میشود؛ شما میگویید وجود جعل میشود و ماهیت انتزاع میشود. هیچکدام بر همدیگر هم امتیازی ندارند؛ همان حرفی که شما در وجود میگویید، ما هم در ماهیت میگوییم.
«فإن قیل: إن الفاعل إنما أفاد نفس الوجود» را «لا وجود الوجود» را؛ چون وجود برای وجود لازم نیست. خود وجود افاضه بشود کافی است و لازم نیست که وجود را وجود بدهند؛ ماهیت را لازم است وجود بدهند، اما وجود را که لازم نیست وجود بدهند! «قلنا: و کذلک الفاعل إنما أفاد نفس الماهیة لا وجود الماهیة الذی هو أمر اعتباری». باز ما میگوییم که فاعل، ماهیت را افاضه کرده است؛ نه وجود ماهیت را که امر اعتباری است، خود ماهیت را افاضه کرده است. خب پس درست حرفی که مشاء زدند بر خودشان برگشت.
اکنون دومرتبه مشاء از خودشان دفاع میکنند؛ میگویند که ماهیت اگر بخواهد موجود بشود، باید وجود به آن افاضه بشود. شما گفتید ما در وجود نقل کلام میکنیم؛ ما مشائین میگوییم بکنید، در وجود نقل کلام کنید. گفتید اگر وجود بخواهد موجود بشود، باید یک وجود دیگری به او ضمیمه بشود؛ اینجا میگوییم نه، لازم نیست ضمیمه بشود. اگر وجود بخواهد موجود بشود، یک وجوبی باید به آن ضمیمه بشود؛ نه وجودی، بلکه وجوبی باید ضمیمه بشود، و با انضمام وجوب، وجود حاصل میشود. و دیگر دومرتبه کلام ادامه پیدا نمیکند؛ چون ما وجود را عوض کردیم و وجوب جایش گذاشتیم. اگر برای وجود، وجود قائل میشدیم، شما میگفتید برای وجود دوم هم وجود سوم قائل بشوید و ادامه میدادید؛ اما ما ادامه را قطع کردیم، چون برای وجود دیگر وجود قائل نشدیم، بلکه برای وجود، وجوب قائل شدیم.
پس اشکال مشاء اینطور شد: مشاء میگویند که ما قبول میکنیم ماهیتی را با انضمام وجود، موجود میکنند. بعد شما میگویید این وجود هم باید با انضمام موجود بشود؛ این را هم قبول میکنیم، باید با انضمام موجود بشود. همینطور قبول نداریم که جعلش کافی باشد که شما برگردید بگویید پس جعل ماهیت هم کافی است. نه، وجود را باید با یک ضمیمهای موجود کرد، ولی آن ضمیمه، وجود نیست؛ آن ضمیمه، وجوب است. و چون آن ضمیمه وجود نیست، پس دیگر تکرار وجود لازم نمیآید و تسلسل لازم نمیآید.
ایشان در جواب میگوید که ما برمیگردیم سراغ همین وجوب؛ میگوییم این وجوب قبل از افاضه شدنش معدوم بود؛ اکنون که افاضهاش کرده است، آیا همانطور که بوده باقی گذاشتهاش یا چیزی به آن ضمیمه کرده است؟ اگر همانطوری که بوده باقی گذاشته است، معدوم است؛ اگر چیزی به آن ضمیمه کرده است، آن چیزی که ضمیمه کرده است چیست؟ یا وجود است یا وجوب است. اگر وجود باشد، دوباره میگوییم این وجود یک وجوب دیگر میخواهد، آن وجوب یک وجود دیگر میخواهد و باز وجود یک وجوب دیگر میخواهد؛ یک در میان یک وجوب و وجود میگذاریم و تا بینهایت میرویم. اگر نه، بگویید این وجوب، وجود میخواهد و وجودش وجود میخواهد، باز بدون اینکه وجوب تکرار بشود، وجود را تکرار میکنیم و تا ابد میرویم. پس علیایحال تسلسل لازم میآید؛ چون شما وجود را که بگیرید، یا وجوب را ضمیمهاش میکنید یا وجود را ضمیمهاش میکنید؛ هر کدام باشد تسلسل لازم میآید.
«و إن قیل: الذی أفاده الفاعل»، قبول داریم که فاعل به وجود—یعنی به وجود زائد—چیزی افاضه کرده است، ولی آنچه را که فاعل افاضه کرده است، «هو الوجوب» است نه وجود، تا تکرار وجود لازم بیاید.
جواب میدهیم که «الکلام یعود إلی الوجوب کما عاد إلی الوجود»؛ همانطور که ما در مورد وجود، اشکال را تکرار کردیم، اکنون در مورد وجوب اشکال را تکرار میکنیم. اینطور میگوییم: «فإن فاعل الوجوب إن لم یفده شیئاً فهو علی العدم»؛ اگر چیزی به او نداده است، این وجوب قبل از افاضه معدوم بود، اکنون هم همچنان هست. و اگر به او امری را افاضه کرده است، آن امر چه وجوب باشد و چه وجود باشد، «عاد إلیه الکلام»؛ آنوقت اگر وجوب باشد که تکرار وجوب لازم میآید، و اگر وجود باشد یک در میان تکرار وجوب و وجود لازم میآید؛ «عاد إلیه الکلام».
خب تمام شد؛ استدلال مشاء را باطل کردیم و بعد هم گفتیم اگر استدلال شما تمام باشد، حرف ما هم تمام میشود؛ چون همانطور که وجود به قول شما جعل میشود، به قول ما ماهیت جعل میشود. ولی دلیل از همه دلایلی که قبلاً ایشان گفته است متقنتر است.
استدلال دیگر مشاء (انفکاکپذیری مفهومی وجود از ماهیت) و دو پاسخ به آن
خب مطلب بعدی؛ مشاء باز برای اثبات زیادت وجود بر ماهیت در خارج، مطلبی را گفتهاند که این مطلب به دو بیان باطل میشود. بیان اول را شارح میگوید و بیان دوم را مصنف میگوید. بعد شارح میگوید مصنف میتوانست بیان اول را ذکر بکند و خیلی هم واضح بود، ولی بیان دوم را انتخاب کرد؛ چون بیان دوم بیشتر از بیان اول حرف مشاء را باطل میکند، چرا که بیان دوم نشان میدهد که حرف مشاء مبتلا به تناقض است.
اکنون دلیل و حرف مشاء چیست؟ مشاء میگویند که ما میبینیم وقتی انسان را ملاحظه میکنیم، حیوانیتش را نمیتوانیم از آن جدا کنیم؛ یعنی نمیتوانیم بدون حیوانیت تصورش کنیم. از اینجا میفهمیم که حیوانیت یا ذات اوست یا جزء ذات اوست—یعنی ذاتی—چون حتی در تصور جداشدنی نیست. اما انسان را بدون وجود میتوانیم تصور کنیم؛ پس معلوم میشود که وجود نه ذات ماهیت است و نه ذاتی ماهیت، بلکه عارض بر ماهیت است. عارض که شد یعنی زائد است، و وجود در خارج زائد بر ماهیت میشود؛ چون مشاء میخواهد بگوید وجود در خارج زائد بر ماهیت است و اکنون زیادت را درست کرد.
میگوید که حیوانیت را نمیشود زائد بر انسانیت گرفت؛ چون هرگاه ما انسانیت را تصور میکنیم، میبینیم حیوانیت هم در ذهن ما آمده است. میفهمیم که حیوانیت از انسانیت جداشدنی نیست؛ اگر جداشدنی نیست، یا ذات انسانیت است یا ذاتی انسانیت. این وضع درباره وجود صدق نمیکند و وجود نسبت به انسان این حکم را ندارد؛ یعنی ما انسان را تصور میکنیم و میبینیم از وجودش میتوانیم قطع نظر کنیم. میفهمیم که وجود نه ذات ماهیت است و نه ذاتی ماهیت؛ چیزی که ذات و ذاتی نیست، عارض است و عارض یعنی زائد است؛ پس وجود زائد بر ماهیت است.
ایشان دو جواب میدهد. جواب اولش این است که بله، زائد بر ماهیت است؛ ولی چه کسی گفت در خارج؟ شما ثابت کردید که وجود زائد بر ماهیت است، اما نتوانستید ثابت کنید که در خارج زائد است. کافی است که در ذهن زائد باشد، و ما هم که زیادت در ذهن را قبول داریم. پس آنچه که دلیل شما افاده کرد، زیادت وجود علی الماهیه بود و این زیادت را ما قبول داریم؛ اما ثابت نکرد که این زیادت فی الخارج است. کافی است که فی الذهن باشد، که فی الذهن هم مقبول ماست. بنابراین آنچه را که شما اثبات کردید، ما را رد نمیکند و مدعای شما را هم اثبات نمیکند. این جواب اول. جواب دوم، بحث تناقضش را انشاءالله بیان میکنم.
«و اعلم أن أتباع المشائین قالوا: إنا نعقل الإنسان دون الوجود»؛ میتوانیم انسان را با قطع نظر از وجودش تعقل کنیم، اما «لا نعقل الإنسان» را «دون نسبة الحیوانیة»؛ بدون نسبت حیوانیت و خالیاً من نسبة الحیوانیة نمیتوانیم تعقلش کنیم. حیوانیت نسبت به انسان، غیر از وجود نسبت به انسان است؛ حیوانیت ذاتی انسان است، ولی وجود ذاتی انسان نیست و ذات انسان هم نیست؛ پس باید خارج باشد.
«و کذا دون...»؛ ایشان میفرماید تنها حیوانیت نیست، ناطقیت هم هست یا هرچه که ذاتی انسان است. هرچه که ذاتی انسان است، نمیشود در تصور از انسان جدایش کرد؛ یعنی نمیتوانید انسان را بدون انسانیت، بدون ناطقیت و بدون حیوانیت تعقل کنید. مصنف فقط حیوانیتش را گفت؛ اکنون شما ناطقیت را اضافه کنید و حتی انسانیت را اضافه کنید؛ ذات و ذاتی را حتی در تصور نمیشود از شیء جدا کرد. «و کذا دون نسبة غیرها»، یعنی لا نعقل الإنسان را، «دون» یعنی خالیاً من «نسبة غیرها من أجزاء الإنسان إلیه»؛ «إلیه» متعلق به «نسبة» است. در حالی که باقی اجزاء را به انسان نسبت ندهیم، نمیتوانیم انسان را تصور کنیم. اگر بخواهیم انسان را تصور کنیم، باید همه اجزای ذاتش و همه ذاتیاتش را به آن نسبت بدهیم و همه ذاتیاتش را تعقل کنیم.
«و علی هذا»، بنا بر اینکه وجود را میتوانیم از ماهیت و از انسان جدا کنیم، «لا یکون الوجود جزء الإنسان و لا ذات الإنسان»؛ نه جزء انسان است—یعنی ذاتی انسان است—و نه ذات انسان است؛ نه تمام انسان را تشکیل میدهد و نه جزئی از ذات انسان را تشکیل میدهد که ذاتی بشود. «و إلا»، یعنی اگر ذات بود یا اگر جزء ذات بود، «لما أمکن تعقل الإنسان دون تعقل الوجود». این «إلا» عرض کردم قیاس استثنایی است؛ «و إلا» یعنی اگر این وجود، جزء انسان یا ذات انسان میبود، «تعقل الإنسان دون تعقل الوجود» ممکن نبود و انسان را خالیاً من الوجود نمیشد تعقل کرد، در حالی که تالی باطل است؛ یعنی انسان را خالیاً من الوجود میشود تعقل کرد. فالمقدم هم که وجود، جزء انسان یا ذات انسان باشد، آن هم باطل است. وقتی وجود، جزء انسان و ذات انسان نشد، میشود: «بل زائداً علیه فی الأعیان»؛ زائد بر انسان میشود و هو المطلوب.
شارح میگوید این دلیل را میشود به بیانی دفع کرد، و آن بیان این است که شما زیادت را اثبات کردید و ما هم زیادت را قبول میکنیم، اما ثابت نکردید که این زیادت در خارج است. کافی است که این زیادت در ذهن باشد و ما هم مدعی هستیم که این زیادت در ذهن است. به این جواب، مصنف میتوانست جواب بدهد؛ منتها این جواب را انتخاب نکرد و سراغ جواب دومی رفت که بعداً عرض میکنیم. زیرا که در جواب دوم بیان میشود که کلام مشاء مبتلا به تناقض است؛ و وقتی کلام مبتلا به تناقض باشد، جا دارد که انسان تعجب کند که علمایی که اینهمه درس خواندهاند و خودشان متوجه بودهاند که تناقض محال است، چهجوری گرفتار تناقضگویی شدهاند! این تعجب دارد دیگر. پس مصنف اگر این جوابی را که ما میدادیم ذکر میکرد، جای تعجب نبود و بالاخره میگفت این جواب اینطور است؛ اما چون خواسته است مطلب را با تعجب بیان کند—لذا میگوید: «و العجب أن نسبة...»—چون خواسته است مطلب را با تعجب بیان کند، گفته است بروم سراغ آن اشکال دوم که جای تعجب دارد، نه اشکال اول که جای تعجب ندارد.
«و هذا و إن أمکن دفعه»، این استدلال ولو اینکه ممکن است دفع شود، «بأنه» به اینطور دفع بشود و به جواب اولی که بیان کردم: که «لا یلزم من کون الوجود لیس جزء الإنسان و لا ذاته أن یکون زائداً علیه فی الأعیان»؛ از اینکه وجود جزء انسان نباشد و ذات انسان نباشد، از این مطلب لازم نمیآید که وجود فی الأعیان زائد بر انسان باشد، «لجواز أن یکون زائداً علیه فی الأذهان»؛ چون ممکن است در اذهان زائد باشد و لازم نیست حتماً در اعیان زائد باشد. «هذا»، این استدلال را اگرچه ممکن بود به این دفعی که گفتیم و به این جوابی که گفتیم دفع کنیم، «لکنه»—لکن مصنف—«ما دفعه بهذا الوجه»؛ «ما»، مای نافیه است. یعنی این استدلال مشاء را به این وجهی که گفتیم دفع نکرد، «بل بوجه آخر»، به وجه دیگری دفع کرد. چرا به وجهی دیگر دفع کرد؟ «لاشتمال الکلام»—یعنی کلام مشائین—بر تناقضی که «من حقه» این است که «یتعجب منه». چون مصنف با تعجب وارد بحث شده و گفته است «و العجب»، ایشان میفرماید آن مطلبی که مصنف تذکر داده است تعجب دارد و اینی که ما گفتیم چندان تعجبی ندارد؛ چون مطلب تعجبآور را مصنف میخواسته ذکر بکند، آن دومی را گفته است، «و لذلک قال».
پاسخ دوم (پاسخ شیخ اشراق): لزوم تناقض در استدلال مشاء
توجه کنید که تناقض چطوری در عبارت اینها میآید: مشاء گفتند انسان را خالیاً من الوجود تصور میکنیم، در حالی که وجودش را میتوانیم از آن بگیریم و انسان تنها تصور بشود. مصنف میخواهد ثابت کند که انسان هم وقتی تصور میشود، باید وجودش تصور بشود و ممکن نیست تصور نشود. میآید سراغ استدلالی که آقایان کردهاند؛ میگوید شما گفتید حیوانیت را از انسان نمیتوانیم قطع کنیم؛ ما همینجا وارد بحث میشویم و روی همین مسئله حرفمان را بیان میکنیم. میگوییم که شما میگویید انسانیت را اگر تعقل کردیم، نمیتوانیم حیوانیت را تعقل نکنیم. ما به شما میگوییم که چرا نمیتوانید حیوانیت را تعقل نکنید؟ میگویید چون حیوانیت در انسانیت هست—بالاخره جزء است دیگر—حیوانیت در انسانیت هست؛ چون در انسانیت هست، نمیتوانیم انسانیت را بدون این جزئی که در آن هست تصور کنیم. این حرف شماست دیگر.
ما میگوییم پس انسانیت وجود دارد، حیوانیت هم در انسانیت وجود دارد! دو وجود است: یکی وجود انسانیت است و یکی وجود حیوانیت در انسانیت است. پس وقتی شما انسانیت را تعقل میکنید و حیوانیت را هم در انسانیت تعقل میکنید، دو وجود را تعقل میکنید؛ یعنی انسانیت موجود را، با حیوانیتی که فی الإنسانیة موجود است. چهجوری میگویید ما انسان را میتوانیم با قطع نظر از وجودش تصور کنیم؟ شما همان وقتی که حیوانیت را تعقل میکنید، دو وجود در ذهنتان هست: یکی وجود انسانیت و یکی وجود حیوانیت. آنوقت چطوری شما انسان را بدون وجود تصور کردید؟ انسان را همراه با حیوانیت تصور کردید، قبول است؛ ولی وقتی همراه با حیوانیت کردید، دو وجود اینجا درست کردید: یکی خود انسان و یکی حیوانیت که در انسان است.
پس از طرفی میگویید که ما انسانیت را خالیاً من الوجود تعقل میکنیم، و از طرفی انسانیت را همراه با حیوانیت تعقل کردید که مستلزم تعقل دو وجود شد؛ پس هم دو وجود را تعقل کردید و هم وجود را تعقل نکردید! تناقض است دیگر. انسانیت را تعقل کردید و وجود را تعقل نکردید؛ ولی انسانیت را کنار حیوانیت تعقل کردید و دو وجود را تعقل کردید! هم وجود را تعقل نکردید و هم دو وجود را تعقل کردید؛ این تناقض میشود. نمیگویم درست است، ولی دقیق بود.
پرسش: البته وجودهای ذهنی است ها؟
پاسخ: وجود ذهنی است؛ انسانیت را تعقل میکنیم، یعنی در ذهن ما وجود میآید.
«و العجب أن نسبة الحیوانیة إلی الإنسانیة»،
نسبت حیوانیت به انسانیت، «لیس» معنای این نسبت—ضمیرها را توجه کنید: «لیس» معنای این نسبت—«إلا کون الحیوانیة موجودة فی الإنسانیة»؛ «فیه» یعنی در انسان. انسانیت یا انسان؛ ضمیر مذکر به اعتبار انسان میرود. اینکه شما نسبت حیوانیت را به انسانیت میدهید، معنایش این است که حیوانیت را موجود فی الإنسان میبینید؛ انسان را موجود میبینید و حیوانیت را هم موجود فی الإنسان میبینید؛ دو وجود. اکنون یا در ذهن یا در خارج، فرق نمیکند؛ مهم این است که بالاخره انسان هست. حیوان در انسان یا ذهناً موجود است یا خارجاً هست؛ هر کدام باشد اکنون مهم نیست. البته هم در ذهن هست و هم در خارج؛ هم در ذهن که انسان را تصور میکنید حیوانیت در آن هست و هم در خارج که وجود دارد حیوانیت در آن هست، فرق نمیکند. ایشان میخواهد بگوید برای ما مهم نیست؛ بالاخره یک وجود داشته باشد کافی است، میخواهد وجود ذهنی باشد و میخواهد وجود خارجی باشد.
«فوضعوا فی نسبة الحیوانیة إلی الإنسانیة وجودین»؛
«وضعوا» یعنی قرار دادند، یعنی قبول کردند و زیر بار این مطلب رفتند که در نسبت حیوانیت به انسانیت که قبولش کردند، دو وجود را قرار دادند. در این نسبت دو وجود قائل شدند: یکی وجود انسانیت که منسوبالیه است و یکی وجود حیوانیت فی الإنسانیة که منسوب است. «أحدهما»، یکی از این دو وجود را برای حیوانیتی که فی الإنسان است؛ دومی را—وجود دوم را قائل شدند—«لما یلزم من وجود الإنسانیة حتی یوجد فیها شیء»، به خاطر آنچه که لازم میباشد. آنچه که لازم میباشد چیست؟ وجود انسانیت است؛ وجود انسانیت لازم است تا بتواند چیزی که عبارت از حیوانیت است در او وجود بگیرد. اگر انسانیت موجود نشد، حیوانیت نمیتواند در او وجود بگیرد؛ پس وجود انسانیت چیزی است که لازم میباشد و باید این وجود انسانیت باشد تا حیوانیت در او وجود بگیرد. پس شما دو وجود قائل شدید: یک وجود برای حیوانیتی که فی الإنسانیة است و یک وجود هم برای انسانیت تا بتواند این حیوانیت را قبول کند. خب چهجوری میتوانید بگویید که ما انسان را بدون وجود تصور میکنیم؟ اکنون که با دو وجود تصور کردید!
و بیان تناقض این است که «أنهم»—یعنی مشاء—چون قبول کردند که «لا یمکن تعقل الإنسان دون نسبة الحیوانیة إلیه»، این مطلب را قبول کردند که اگر انسان را تعقل کردی حتماً حیوانیت هم باید کنارش تعقل بشود؛ ما همینجا بر آنها ایراد وارد میکنیم. میگوییم اگر انفکاک تعقل حیوانیت از انسانیت نشد، چون تعقل حیوانیت همراه وجود است، انفکاک تعقل وجود از انسانیت هم نمیشود. اگر شما نتوانستید حیوانیت را در تعقل از انسان جدا کنید، وجود را هم که کنار حیوانیت است نمیتوانید جدا کنید. از طرفی میگویید ما انسانیت را با قطع نظر از وجودش تعقل میکنیم، و از طرفی چون اعتراف کردید که حیوانیت از انسان جدا نمیشود، اعتراف میکنید که انسانیت را همراه وجود تعقل میکنید. یکدفعه میگویید انسانیت میتواند بدون وجود باشد و یکدفعه میگویید انسانیت نمیتواند بدون وجود باشد؛ این تناقض میشود.
و بیان تناقض این است که مشاء چون قبول کردند که تعقل انسان بدون نسبت حیوانیت به انسان ممکن نیست، «لکن» از آن طرف ما میبینیم که نسبت حیوان به انسان «لا یمکن» که بدون وجود انسان و حیوان تصور شود؛ زیرا معنای نسبت حیوان به انسان این است که حیوانیت در انسان است، در حالی که «کون الشیء فی الشیء» وجود هر دو شیء را اقتضا میکند. چیزی در چیزی باشد، یعنی هر دو باید موجود باشند، «لاستحالة کون المعدوم فی المعدوم».
«فإذن»، جواب «لما» است. بیان تناقض این است که «أنهم لما سلموا»، چون آنها این مطلب را قبول کردند که نسبت حیوانیت را از انسان نمیشود قطع کرد، از طرفی ما هم با «لکن نسبة الحیوان...» این مطلب را اضافه کردیم که اگر نسبت حیوانیت را نمیشود از انسان قطع کرد، پس نسبت وجودی را که همراه با حیوانیت است نمیشود قطع کرد؛ پس حتماً وجود باید به انسان نسبت داده بشود، «فإذن لا یمکن تعقل الإنسان دون وجوده». انسان را نمیشود بدون وجود تعقل کرد، چون انسان را نمیشود بدون حیوانیت تعقل کرد و حیوانیت هم که همراه وجود است؛ پس انسان را نمیشود بدون وجود تعقل کرد. «و قد قالوا»، در حالی که گفتند: «إنه یمکن»؛ گفتند ممکن است که ما انسان را بدون وجود تعقل کنیم، و اکنون ثابت کردیم که انسان را نمیشود بدون وجود تعقل کرد؛ «هذا خلف محال»، هم خلف فرض است و هم مستلزم تناقض و محال است.
توجه کردید چهجوری به گردنشان گذاشتیم؟
اینها گفتند انسان را بدون وجود تعقل میکنیم ولی بدون حیوانیت تعقل نمیکنیم؛ ما گفتیم بدون حیوانیت تعقل نمیکنید، خود حیوانیت همراه وجود است؛ اگر انسان را بدون حیوانیت تعقل نمیکنید، بدون وجودی که همراه حیوانیت هم هست تعقل نمیکنید. پس انسان بدون وجود تعقل نشد؛ از طرفی میگویید انسان بدون وجود تعقل میشود؛ این تناقض و خلف میشود.
این هم استدلال دیگری که مشاء داشتند برای اینکه زیادت وجود بر ماهیت را ثابت کنند؛ ما اولاً جواب دادیم که زیادت وجود بر ماهیت اثبات میشود، منتها نه در خارج، بلکه کافی است که در ذهن باشد؛ ثانیاً جواب دادیم که استدلال شما اصلاً مخدوش است؛ شما یک بار میگویید از وجود قطع نظر میکنیم، ولی با بیان دیگرتان ثابت میکنید که از وجود قطع نظر نمیکنید.
خب بقیه مطالب انشاءالله برای جلسه بعد بماند.