85/01/21
بسم الله الرحمن الرحیم
ادله پنجم و ششم شیخ اشراق در نفی زیادت وجود بر ماهیت/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /ادله پنجم و ششم شیخ اشراق در نفی زیادت وجود بر ماهیت
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
تبیین کلی وجه پنجم: نفی جوهریت و عرضیت از وجود
وجه پنجمی که مصنف برای اثبات عدم زیادت وجود بر ماهیت در خارج اقامه میکنند این است که وجود اگر در خارج حاصل باشد، جوهر نیست؛ و اگر جوهر نیست، پس حتماً عرض است؛ و اگر عرض است، یا قبل از وجود موضوعش موجود است، یا هنگام وجود موضوعش موجود است و یا بعدش موجود است؛ و هر سه حالت باطل است. و چون خارج از این سه حالت نداریم، پس عرض بودنش باطل است. جوهر بودنش را هم که فرض کردیم منفی است؛ پس اصلاً حاصل نیست. چیزی که نه جوهر است و نه عرض، حاصل نیست.
جوهر نیست، با فرضی که داریم و استدلال هم میکنیم؛ پس عرض است. عرض هم که باشد خالی از سه حالت نیست و هر سه حالت باطل است، پس عرض بودنش هم باطل است. وقتی جوهر بودنش باطل شد و عرض بودنش هم باطل شد، دیگر چه هست؟ پس چیزی در خارج نیست؛ آنچه که میخواهد در خارج باشد یا باید جوهر باشد یا عرض.
این دلیل پنجم ایشان و خلاصه دلیل است.
اما تفصیل دلیل؛ تفصیل دلیل این است که:
• اولاً باید ثابت کنیم که چرا جوهر نیست؛
• ثانیاً باید ثابت کنیم که اگر جوهر نیست، چرا حتماً عرض است و شاید چیز دیگر باشد؛
• ثالثاً وارد آن سه قسم بشویم که اگر عرض است، چرا نمیتواند قبل از موضوع، مع الموضوع و بعد الموضوع حاصل باشد و چرا اینطور نیست. و دیگر احتیاج نداریم که ثابت کنیم که امر منحصر در این سه تاست و عرض اگر میخواهد موجود بشود یا قبل از موضوعش، یا مع الموضوعش و یا بعد الموضوعش موجود است؛ چون مشخص است که غیر از این سه تا نداریم. دیگر قبل و بعد و مع را اگر برداریم، چیزی باقی نمیماند. پس این دیگر احتیاج به اثبات ندارد؛ ما همه را اثبات میکنیم به جز این اخیری که بدیهی است.
اثبات عدم جوهریت وجود و تعین عرضیت آن
اما اثبات این مطلب که وجود جوهر نیست؛ این را با یک قیاس اقترانی شکل ثانی تبیین و اثبات میکنیم. آن قیاس این است که: وجود اگر بخواهد در خارج باشد، صفت است للماهیّات؛ این مقدمه اول و صغری.
مقدمه دوم: «لا شیء من الجوهر کذلک»[1] ؛ هیچ جوهری نمیتواند صفت باشد، صفت همیشه عرض است. این هم کبری که بدیهی هم هست.
نتیجه: «فلا شیء من الوجود بجوهر». همانطور که توجه کردید این شکل ثانی است که از لحاظ کیف، اختلاف در مقدمتین هم دارد. نتیجه گرفتیم که هیچ وجودی جوهر نیست. خب با این تبیین که ما داشتیم، جوهر بودن وجود را نفی میکنیم.
اما اکنون ادعای بعد درست میشود که بعد از اینکه جوهر بودن نفی شد، عرض بودن متعین میشود. چرا متعین میشود؟ ممکن است اکنون فرض سومی هم ما داشته باشیم که وجود نه جوهر باشد و نه عرض؛ چرا با نفی جوهریت، عرضیت را متعین میکنید؟
باز اینجا استدلال میکنند. استدلال این است که هرچه که در خارج موجود است یا جوهر است یا عرض، و وجود جوهر نیست، پس متعیناً عرض است؛ چون هرچه که در خارج است یکی از این دو تاست. اگر وجود بخواهد در خارج باشد—اگر نباشد که هیچ—اگر بخواهد در خارج باشد، چون از این دو قسم بیرون نیست، با فرض اینکه قسم اول یعنی جوهر نیست، متعیناً باید قسم دوم یعنی عرض باشد. این تبیین و این مطلب هم ثابت شد. پس تا اینجا ما نتیجه گرفتیم که وجود، عرض و به قول ایشان «هیئت» شد. اکنون میخواهیم وارد آن بحث بعدی بشویم.
پرسش: اینکه میگوید هرچه در خارج موجود است یا جوهر است یا عرض، این را...؟
پاسخ: این درست نیست، ولی خب اکنون اعتقاد ایشان است؛ این را قبلاً هم گفتم.
پرسش: اثبات هم نمیکند؟
پاسخ: نه، اثبات نمیکند؛ این را دیگر بدیهی میگیرد که آنچه در خارج هست یا جوهر است یا عرض.
پرسش: بر اساس مبنای خودش است؟
پاسخ: بر اساس مبنای خودش است؛ در حکمت متعالیه وجود در خارج هست، جوهر هم نیست و عرض هم نیست. لازم نیست هر ماهیتی که در خارج باشد یا جوهر است یا عرض، ولی هرچه که در خارج است لازم نیست. یک مقداری شیخ اشراق عامتر از آنچه که باید بحث میکرده، بحث کرده است؛ یعنی نباید میگفته است کل شیئی که در خارج موجود است، باید میگفته است کل ماهیتی که در خارج موجود است.
پرسش: در واجبالوجود چطور؟ اینکه هرچه در خارج است یا وجود است یا عرض، در واجب چطور میشود؟
پاسخ: در واجب البته بحث است؛ ایشان در واجب میآید، که آنجا اصلاً ماهیت نیست و فقط وجود است و خالصه وجود است؛ باز میگوید وجود اصیل است. ایشان اگر وجود را اصیل میگرفت، این مشکل برایش پیش نمیآمد. چون وجود را اصیل نگرفته و ماهیت را اصیل گرفته است، گفته است خب هرچه در خارج است ماهیت است دیگر، وجود که نیست؛ و هر ماهیت هم یا جوهر است یا عرض است، پس هرچه که در خارج است یا جوهر است یا عرض. طبق مبنای خودش درست گفته است؛ چون ماهیت را اصیل گرفته است، یعنی آنچه که در خارج است فقط ماهیت است و وجود که در خارج نیست؛ آنوقت این ماهیت هم یا جوهر است یا عرض، پس آنچه که در خارج است یا جوهر است یا عرض.
به واجب که رسیده است، گفته است واجب وجود و وجود محض است؛ که بعد ملاصدرا اشکال میکند که تو که اصالت را با ماهیت میدادی، چرا اینجا که رسیدی گفتی واجب فقط وجود است و ماهیت را کنار گذاشتی؟ خب اگر ایشان قبول میکرد که بقیه موجودات هم در جهان خارج وجود دارند و وجود را خارجی میگرفت، دیگر معتقد نمیشد به اینکه آنچه در خارج است فقط جوهر و عرض است؛ میگفت اگر از اقسام ماهیت باشد یا جوهر است یا عرض است، یا اگر از مصادیق وجود باشد هیچکدام از این دو تا نیست. این را میگفت، چنانکه ملاصدرا گفت.
پرسش: در مورد نفس و مافوق آن هم میگوید که انیات صرفه هستند؟
پاسخ: اینها را و «النفس و ما فوقها إنیات صرفة»، این را بعداً بحث میکنیم انشاءالله؛ به جایش که رسیدیم اینها را بحث میکنیم، فعلاً از بحث ما بیرون است.
پرسش: پس فقط در واجبالوجود نیست؟
پاسخ: واجب و عقول و نفوس، بله؛ اکنون تا بعد ببینیم که ایشان چه میگوید و در آنجاها حرفش چیست؛ انشاءالله وقتی رسیدیم بیان میکنم.
خب پس رسیدیم به اینجا که اگر وجود جوهر نبود، حتماً باید هیئت یعنی عرض باشد. بعد وارد تشقیق مطلب میشوند: اگر وجود عرض باشد، یا قبل از موضوعش—موضوعش چیست؟ ماهیت است دیگر؛ موضوع وجود، ماهیت است—یا قبل از موضوعش موجود است، یا مع الموضوعش موجود است و یا بعد الموضوعش موجود است. چون بالاخره این در خارج هست؛ جوهر که نیست، عرض است؛ عرض که هست موضوع دارد، یعنی موصوف دارد و موصوفش هم همان ماهیت است. این اگر بخواهد موجود بشود، بالمقایسه به ماهیت یکی از سه حالت را دارد و حالت چهارم هم دیگر تصور نمیشود: یا قبل از این ماهیت موجود است، یا مع الماهیة موجود است و یا بعد الماهیة موجود است؛ یکی از این سه حال است. هر سه حال اشکال دارد که اشکالهایش را تکتک عرض میکنم. وقتی ثابت شد که هر سه حال اشکال دارد، عرض بودن وجود باطل میشود؛ جوهر بودنش هم که در ابتدا مفروغعنه شد که منفی است؛ پس وجود نه جوهر است و نه عرض. و چون در خارج چیزی که جوهر نباشد و عرض نباشد نداریم، پس وجود در خارج نداریم. وجود در خارج نیست یعنی زائد بر ماهیت نیست؛ همان مدعای ایشان است که با این بیان ثابت میشود.
پرسش: اینکه میگویند وجود جوهری و وجود عرضی، یعنی موجودی که ماهیتش جوهر است و وجودش در خارج است؟
پاسخ: این را به که میگویید؟ به شیخ اشراق میگویید یا به ملاصدرا؟
پرسش: در کلمات حکما این تعبیر است که میگویند وجود جوهری؟
پاسخ: وجود جوهری و وجود عرضی حرف ملاصدرا است؛ به ایشان اگر میگویید، ایشان میگوید هیچچیز! میگوید این اعتبارات ذهن شماست؛ فقط ماهیت، ماهیت جوهری و ماهیت عرضی. ملاصدرا که وجود را اصیل میداند، میگوید وجود جوهری یعنی وجودی که مجاورش، یعنی ماهیتش، جوهر است؛ وجود عرضی یعنی وجودی که مجاورش عرض است. خود وجود نه جوهر است و نه عرض؛ اینکه میگوییم وجود جوهری و وجود عرضی، به لحاظ مجاورش است. این به نظر ملاصدرا است که وجود را اصیل میداند. به نظر ایشان، وجود جوهری و وجود عرضی یک حرف تسامحی، مجازی و اعتباری است؛ آنچه که هست جوهر است و عرض. ما وجود جوهری و عرضی نداریم و اینها انتزاعات ماست.
«وجه آخر: هو أن الوجود إذا کان حاصلاً فی الأعیان و لیس بجوهر فتعین أن یکون هیئة»؛ اگر وجود در خارج باشد، با این فرضی که «لیس بجوهر»، حتماً و متعیناً باید هیئت یعنی عرض باشد. اکنون «و لیس بجوهر» را شارح اثبات میکند که چرا وجود جوهر نیست؟ عرض کردم طبق قیاس اقترانی شکل ثانی: «إذ الوجود یصح»، یعنی یمکن، «أن یکون صفة للماهیّات»؛ این صغری. «و لا شیء من الجوهر کذلک»، یعنی یصح أن یکون صفة للماهیّات. نتیجه: «فلا شیء من الوجود بجوهر».
استدلال روشن است و احتیاج به تبیین ندارد.
مقدمتین هر دو بدیهی هستند: اینکه وجود اگر در خارج باشد صفت است للماهیّات، بدیهی است؛ «لا شیء من الجوهر بصفة» هم بدیهی است؛ دیگر «فلا شیء من الوجود بجوهر» از دو مقدمه بدیهی نتیجه گرفته میشود بدون اینکه خللی داشته باشد.
خب وقتی که وجود در خارج هست و جوهر هم نیست، «فتعین أن یکون هیئة»، یعنی عرضاً فی الشیء. اکنون چرا «تعین أن یکون هیئة»؟ اگر جوهر نبود چرا حتماً باید عرض باشد؟ آیا فرض سومی نداریم؟ جواب این است که: «لأن الممکن الموجود إما جوهر أو عرض فإذا لم یکن جوهراً تعین أن یکون عرضاً». هر موجودی و هرچه ما در خارج داریم یا جوهر است یا عرض است؛ خب اگر ثابت شد که چیزی جوهر نیست، حتماً آن چیز باید عرض باشد. بنابراین وقتی ثابت شد که وجود جوهر نیست، پس وجود باید عرض باشد. خب تا اینجا مطلب تمام شد که از خارج عرض کرده بودم؛ که وجود را تا اینجا ما نتیجه گرفتیم که اگر بخواهد در خارج باشد حتماً باید عرض باشد و نمیتواند جوهر باشد. اکنون اگر عرض بود: «و إذا کان عرضاً فلا یخلو حصوله...»
پرسش: در یک نسخهای بعد از اینکه میگوید «فلا شیء من الوجود بجوهر»، این عبارت را دارد: «فإن سلمت الکبری و إلا فبإجماع المنازعین»؟
پاسخ: بله، آن هم خوب است. میگوید اگر با این دلیل قبول کردی که وجود جوهر نیست، فبها؛ اگر هم قبول نکردی، متوجه باش که منازعین و متنازعین که ما هستیم و مشاء، هر دو قبول داریم که وجود جوهر نیست. هم ما قبول داریم که وجود جوهر نیست و هم مشائی که منازع ما هستند قبول دارند که وجود جوهر نیست؛ پس مفروغعنه است که وجود جوهر نیست. وقتی مفروغعنه است، «فتعین أن یکون هیئة». آن عبارت بد نیست، اکنون ما این عبارت را نداریم؛ که اگر این کبری را قبول کردی، این دلیلی که ما آوردیم تمام است؛ اگر هم قبول نکردی، اجماع منازعین—یعنی هم مشاء و هم ما که اشراقی هستیم—بر این منعقد شده است که وجود جوهر نیست. پس عدم جوهریت وجود یا مستفاد از این دلیل است و یا مستفاد از اجماع است؛ که البته اجماع هم یعنی چون همه حکما قبول دارند، معلوم میشود دلیل عقلی در کار است و الا اجماع در مسائل عقلی به نفس اجماع بودنش اعتباری ندارد؛ از اینکه همه قبول دارند پیداست که طبق عقل هم هست.
بررسی سه فرض درباره حصول عرض و ابطال فرض اول (حصول قبل از محل)
خب، «و إذا کان عرضاً»، اگر این وجود عرض شد و جوهر نبود و عرض بود، «فلا یخلو حصوله»؛ حصولش خالی از این سه حالت نیست: «من أن یکون قبل محله»، یعنی حصولش؛ این حصول وجود یا قبل از حصول محل است—محل وجود بیان کردم ماهیت است—یا مع حصول محل است و یا بعد حصول محل است. بالاخره غیر از این سه حالت پیدا نمیشود؛ «فلا یخلو حصوله»؛ یا این حصول قبل از محل این وجود است، یا مع المحل است و یا بعد المحل است؛ یعنی یا قبل از وجود محل موجود است، یا با وجود محل و یا بعد از وجود محل. «و الأقسام الثلاثة باطلة»؛ هر سه قسم باطل است.
وقتی سه قسم باطل شد، «فکذا کون الوجود زائداً»؛ شارح عجله کرده است! بعد از اینکه این سه تا باطل شد، زیادت وجود باطل نمیشود، بلکه هیئت بودن وجود باطل میشود؛ بعد چون هیئت بودنش باطل شد و جوهر بودنش هم که باطل بوده است، پس موجودیت وجود در خارج یعنی زیادتش علی الماهیة باطل میشود. توجه کردید یک چیزی را در اینجا شارح به خاطر وضوحش انداخته است؛ که وقتی این ثلاثه باطل شد، یکدفعه نتیجه نمیگیریم که وجود زائد نیست، بلکه نتیجه میگیریم که وجود هیئت نیست. بعد هیئت نبودن را با جوهر نبودنی که مفروغعنه بوده است ضمیمه میکنیم و ثابت میکنیم که وجود نه هیئت است و نه جوهر، و چیزی که نه هیئت است و نه جوهر، وجود ندارد؛ پس وجود، وجود ندارد یعنی زائد بر ماهیت نیست. «فکذا کون الوجود زائداً» باطل میشود.
«و إلیه الإشارة بقوله»؛ یعنی به همین که این سه قسم باطل است، مصنف به قول خودش اشاره کرده است که سه مطلب پشت سر هم میآید و این سه مطلب را باید بحث کنیم:
مطلب اول اینکه ما فرض کنیم وجود قبل از ماهیت موجود است. این باطل است؛ به جهت اینکه وجود عرض است و اگر بخواهد قبل از ماهیت که موضوعش است موجود باشد، یلزم که عرض قبل از موضوعش به وجود استقلالی وجود داشته باشد؛ و این خلف فرض است و با عرضیت شیء نمیسازد. چیزی که عرض است نمیتواند وجود استقلالی داشته باشد؛ باید موضوعش قبلاً موجود باشد یا لااقل در رتبه قبل موجود باشد؛ یا در زمان و رتبه قبل، و یا فقط در رتبه قبل موجود باشد. عرض بالاخره احتیاج به وجود موضوع دارد و نمیتواند مستقل باشد. اگر فرض کنید که وجود قبل از موضوع حاصل شده است، لازمهاش این است که عرض قبل از موضوعش موجود شده باشد؛ و این مشکل دارد و مشکلش خلف فرض است.
مشکل اینکه ماهیت به این وجود موجود نمیشود دیگر در کار نیست، چون وجود اولاً آمده است؛ به محض اینکه ماهیت میآید، وجود سراغش میآید و موجودش میکند. دیگر این ماهیت با وجود دیگری موجود نمیشود و با همین وجود موجود میشود؛ این مشکل را نداریم، ولی مشکلش این است که این وجود قبل از آمدن موضوع پیدا شده است و عرض قبل از آمدن موضوع پیدا نمیشود؛ این مشکل را دارد. این فرض اول که توجه کردید اشکالش خلف فرض است، یعنی اشکالش این است که عرض، عرض نباشد و مستقل باشد.
به عبارت توجه کنید و همانطور که معنا میکنم معنا کنید: «فلا یحصل مستقلاً ثم یحصل محله»؛ اینطور نیست که وجود مستقلاً و ابتداءً به نعت استقلال حاصل بشود و بعداً محلش حاصل بشود. عبارت را اینطوری معنا کنید: اینچنین نیست که وجود مستقلاً حاصل بشود و بعداً محلش پدید بیاید؛ که اول وجود باشد و بعداً محلش، که نتیجهاش این میشود که وجود مستقل میشود. «فیوجد قبل محله»، تفریع است؛ که اگر اولاً مستقلاً پیدا شد و بعداً محلش پیدا شد، «فیوجد» این وجود، قبل از وجود محلش.
این ممکن نیست؛ چرا ممکن نیست؟
به این دلیل: «و إلا لا یکون عرضاً». دلیل، قیاس استثنایی است؛ «و إلا» یعنی و إن حصل قبل المحل، یا و إن حصل مستقلاً ثم یحصل محله، «لا یکون عرضاً»؛ اگر مستقلاً پیدا شد دیگر عرض نیست. ملازمه بین مقدم و تالی روشن است: چیزی که مستقل است عرض نیست. و تالی باطل است؛ اینکه عرض، عرض نباشد باطل است چون خلف فرض است؛ فکذا المقدم که حصول وجود قبل از ماهیت مستقلاً است، آن هم باطل است.
«لاستحالة وجود العرض دون المحل»، این بیان ملازمه است: چرا اگر مستقل پیدا شد دیگر عرض نیست؟ چون اگر عرض باشد محال است که بدون محل پیدا شود، و این بدون محل پیدا شده است؛ پس معلوم میشود عرض نیست.
«و قد فرض کذلک»، یعنی فرض شده است که بدون محل پیدا شده است؛ پس وقتی بدون محل پیدا شده و مستقل است، دیگر عرض نیست. «هذا خلف»؛ اینکه عرض نباشد «هذا خلف»، بطلان تالی است. توجه کردید چه عرض کردم؟ «لاستحالة وجود العرض دون المحل و قد فرض کذلک»، تماماً بیان ملازمه است و «هذا خلف» بیان بطلان تالی است. چرا اگر وجود مستقلاً و بدون محل پیدا شد دیگر عرض نیست؟ «لاستحالة وجود العرض دون المحل و قد فرض» که وجود اینچنین است، یعنی بدون محل پیدا شده است. اکنون چرا عرض نبودنش اشکال دارد؟ زیرا که «هذا خلف»؛ خلف فرض است که چیزی که عرض فرض شده است، عرض نباشد. پس قیاس استثنایی تمام شد و تا اینجا نتیجه گرفتیم که حصول وجود قبل از محل ممکن نیست.
ابطال فرض دوم: حصول وجود مع المحل (همراه با ماهیت)
اکنون میخواهیم حصول وجود مع المحل را که فرض دوممان است رسیدگی بکنیم و آن را ببینیم چهجوری میشود. میفرماید که این هم باطل است که حصول وجود با حصول محل باشد. ما معتقدیم که ماهیت «بالوجود» موجود است، نه «مع الوجود». در خود تعبیر دقت بکنید روشن میشود که بینشان فرق است: ما معتقدیم که ماهیت بالوجود موجود است، یعنی به سبب وجود موجود میشود، نه اینکه با وجود موجود بشود.
اگر با وجود موجود بشود، معلوم میشود متکی بر وجود نیست و با هم موجود شدهاند. با هم موجود شدهاند یعنی متکی بر وجود نیست؛ اما اگر بالوجود موجود بشود متکی بر وجود است، یعنی حصولش متکی بر وجود است. و چون ماهیت بدون وجود موجود نمیشود، پس متکی بر وجود است؛ همیشه ماهیت بالوجود حاصل میشود، نه مع الوجود. اگر بخواهد مع الوجود حاصل بشود، لازمهاش این است که با وجود دیگری حاصل بشود؛ وجود دیگری او را حاصل کرده باشد، آنوقت در کنار این حصول، وجودی هم حاصل شده باشد و این دو تا با هم باشند. ولی اگر میخواهد بالوجود حاصل بشود، دیگر نمیتواند مع الوجود حاصل بشود.
آنوقت لازمهاش این است که ما غیر از این وجودی که اکنون با او معیت پیدا میکند، وجود دیگری برای ماهیت داشته باشیم. آنوقت آن وجود دیگر اگر غیر از این وجود باشد، چنانکه اکنون فرض کردیم، یلزم که ماهیت دو وجود داشته باشد. اگر در آن وجود دیگر نقل کلام کردیم که او چگونه با وجود است—آیا مع الوجود است یا قبل الوجود است—دوباره باز در آن نقل کلام میکنیم و بالاخره تسلسل لازم میآید؛ قبل از آن وجود هم باید ماهیت با یک وجود دیگری موجود بشود تا این با او معیت پیدا کند و هکذا. اگر بگویید نه، دیگر نقل کلام نکنیم، لااقلش این است که ماهیت دارای دو وجود بشود و این اشکال دارد: یک وجودی که بهوسیله او وجود پیدا میکند و یک وجودی که با او معیت دارد؛ این دو وجود میشود، در حالی که مسلماً ماهیت دو وجود ندارد.
پس خلاصه بحث این شد که اگر وجود با ماهیت حاصل بشود، لازمهاش این است که تأثیری در ایجاد ماهیت نداشته باشد؛ هر دو با هم میآیند، پس ماهیت برای خودش میآید و وجود هم برای خودش میآید و هر دو با هم میآیند. پس این وجود تأثیری در حصول ماهیت نداشته است؛ و ماهیت که بدون وجود نمیتواند باشد، پس یک وجود دیگری باید تأثیر کرده و این ماهیت را درست کرده باشد. لازمهاش این است که یک ماهیت دو وجود داشته باشد؛ این در صورتی است که این دو وجود غیر هم باشند. اکنون البته این را دیگر نگفته است و لزومی هم نداشته است بگوید. بله، همان غیر همدیگر هستند؛ اگر در همینجا توقف کنیم ماهیت دو وجوده میشود و اگر توقف نکنیم و نقل کلام کنیم، بینهایت وجود در اینجا حاصل میشود.
پرسش: علت و معلول هم که معیت زمانی دارند، در حالی که معلول وابسته به علت است با هم هم هستند؟
پاسخ: اینجا معیت زمانی مطرح نیست، «مع» مطلق است. اگر با هم هستند، یعنی مطلقاً با هم هستند، نه معیت زمانی.
پرسش: ممکن است با هم بوده باشند و معلول هم باشد؟
پاسخ: خیلی خب، اگر با هم بوده باشند و معلول هم باشد، پس وجود بعد حاصل شده است یا قبل حاصل شده است؟ چهجوری است؟ باز هم به یا قبل و یا بعد برمیگردد؛ دیگر معیت نیست و در شق قبل و بعد میافتد. اکنون فرض میکنیم که وجود با ماهیت است؛ با هم که میگوییم نه یعنی باء زمانی، مطلقاً با ماهیت است؛ اکنون این فرض را بحث میکنیم. شما ما را از این فرض بیرون میبرید و میفرمایید که وجود زماناً با ماهیت است، ولی رتبتاً قبل از ماهیت است؛ گفتیم آن در بحث قبلی بود. در بحث قبلی رفتیم دیگر؛ قبل از ماهیت...
پرسش: اگر رتبتاً بعد از ماهیت باشد؟
پاسخ: رتبتاً بعد از ماهیت باشد را بعداً بحث میکنیم. قبل از ماهیت باشد را قبلاً بحث کردیم، بعد از ماهیت باشد را بعداً بحث میکنیم و اکنون بحثمان در مع الماهیة است. از این بحث بیرون نرویم؛ «مع» میخواهد معِ زمانی باشد و میخواهد معِ رتبی باشد؛ بهطور کلی با ماهیت است، این را بحث میکنیم.
پرسش: منظور شیخ اشراق از اصالت ماهیت چیست؟ آیا منظورش این است که ماهیت خودش به نفسه در خارج اصیل و موجود است، یا به انتساب به جاعل؟ اینجا از یک طرف وجود را اعتباری میداند و از یک طرف میگوید محل که همان ماهیت باشد بهوسیله وجود موجود است، یعنی تأثیر را به وجود میدهد؟
پاسخ: نه، اینها در بحث اصالت ماهیت است و اینها را در نهایه خواندید دیگر؛ که خود قائلین به اصالت ماهیت معتقد هستند که ماهیت با وجود موجود میشود، یعنی بالوجود موجود میشود؛ که بعد هم اشکال میکنند اگر وجود خودش موجود نیست، چگونه منشأ وجود ماهیت میشود؟ اینها در اصالت الماهیه معتقد هستند که خود ماهیت فی حد ذاته و من حیث هی هی لیس إلا هی؛ این قانون را قبول دارند و به وجود هم موجود میشود. منتها اکنون وجود چیست؟ اعطای آن فیاض است یا چیز دیگر است یا انتساب به جاعل است، دیگر هرچه هست آن مهم نیست؛ مهم این است که وجود یک امر اعتباری است، ولی ماهیت به همین امر اعتباری موجود میشود. آنوقت اصالت وجودیها اشکال میکنند که چگونه امر اعتباری باعث تحقق یک امر خارجی میشود؟ اکنون آن اشکالش به جای خود، ولی همه اینها حرفشان این است که ماهیت بالوجود موجود میشود.
پرسش: اینکه میگوید ماهیت بالوجود موجود میشود، بر اساس مبنای مشاء است که آنها را ملزم کند، یا حرف خودش هم هست؟
پاسخ: همین درست است دیگر؛ همین است دیگر، چرا؛ ایشان معتقد است که ماهیت بالوجود موجود میشود.
پرسش: این را که خودش قبلاً بیان نکرده است که بگوییم مبنای خودش است؟
پاسخ: چه را بیان نکردیم؟ اصالت ماهیت را؟
پرسش: در اصالت ماهیت، خودش به همین لفظ تعبیر میکند که ماهیت اصیل است اما بالوجود؟
پاسخ: اینها دیگر خودش اکنون از همین حرفها پیداست؛ از همین حرفها پیداست که بالوجود موجود میشود. اکنون اینجا نگفته است، جای دیگر گفته است؛ تا اینجا چون بحثش منطق بوده نگفته است و جای دیگر گفته است. مبنایش را ما در دست داریم و میدانیم که ایشان ماهیت را بالوجود موجود میداند. اصلاً خود همینجا شاهد است؛ خود همینجا شاهد است که میگوید ماهیت باید بالوجود موجود باشد. اکنون جای دیگر هم نگفته باشد، همینجا برایمان کافی است. خودش اکنون در اینجا میگوید مع الوجود موجود باشد کافی نیست، باید بالوجود موجود باشد؛ پس معلوم میشود ماهیت را با وجود موجود میداند، در حالی که قائل به اصالت ماهیت هم هست. اکنون اینکه حرفش اشکال دارد، یک بحث دیگر است.
«و لا أن یحصل محله معه»؛ و باز ممکن نیست و اینچنین نیست که محل این وجود با خود وجود حاصل شود، «إذ یوجد مع الوجود لا بالوجود»؛ زیرا در این هنگام، محل مع الوجود یافت شده است لا بالوجود، در حالی که باید بالوجود یافت بشود. محل باید بالوجود یافت بشود و در اینجا مع الوجود یافت شده است و کافی نیست.
«إذ علی هذا التقدیر»، در این فرضی که این دو تا، یعنی وجود و محل، معیت داشته باشند، «یوجد المحل مع الوجود لا بالوجود»؛ محل با وجود حاصل میشود، «و هو محال لأن المحل یوجد بالوجود لا مع الوجود». قانون و مبنا این است که محل که ماهیت است باید بالوجود حاصل بشود، لا مع الوجود؛ «و إلا»، یعنی اگر بخواهد مع الوجود حاصل بشود، «لزم أن یکون للماهیة وجود آخر غیر الذی کلامنا فیه»؛ غیر از آن وجودی که اکنون مورد بحث ماست یک وجود دیگری داشته باشد که او تأثیر گذاشته و ماهیت را ایجاد کرده باشد.
«و هو محال»؛ محال است که یک وجود دیگری غیر از این وجود در ماهیت تأثیر بگذارد؛ ماهیت دو وجوده میشود و این مشکل دارد، یا ماهیت محل وجودات بینهایت میشود. این فرض دوم هم پس باطل شد که وجود، عرضی مع المحل باشد.
ابطال فرض سوم: حصول وجود بعد از محل (بعد از ماهیت)
فرض سوم این است که وجود بعد از محل پیدا بشود؛ یعنی اول ماهیت پیدا بشود و بعداً وجود. این فرض را هم باطل میکنند؛ میگویند لازمهاش این است که ماهیت قبل از وجود حاصل باشد. سؤال میشود: آیا قبلاً به همین وجودی که بعداً میآید حاصل است، یا به وجود دیگر حاصل است؟ اگر به همین وجود حاصل باشد، این وجود که بعداً میآید چهجوری قبلاً هم بوده است؟ تقدم الشیء علی نفسه لازم میآید؛ یعنی خود وجودی که بعداً هست باید قبلاً هم باشد تا قبلاً ماهیت را موجود کند و بعداً هم خودش موجود بشود؛ این تقدم الشیء علی نفسه میشود که محذور دور است.
اگر آن وجودی که ماهیت را موجود کرده است غیر از این وجودی است که بعداً میآید، در او نقل کلام میکنیم و او هم باید بالاخره بنا بر فرض، بعد الماهیة باشد؛ اگر بعد از ماهیت است، پس قبل از او باز یک وجود دیگری این ماهیت را موجود کرده است و هکذا فیتسلسل. پس اگر بگویید ماهیت قبل از وجود است، لازمهاش این است که ماهیت قبل از وجود حاصل باشد. میگوییم حصولش به چیست؟ حصولش به همین وجودی است که بعداً میآید یا حصولش به وجود دیگری است؟ اگر به همین وجودی است که بعداً میآید، تقدم الشیء علی نفسه یعنی تقدم الوجود علی الوجود لازم میآید؛ اگر حصولش به وجود دیگری است، تسلسل لازم میآید، چون آن وجود دیگر هم باید مسبوق به وجود دیگر باشد و هکذا. و چون دور و تسلسل هر دو باطل است، پس باید گفت این فرض هم که ماهیت قبل الوجود حاصل باشد—یا به تعبیر دیگر، وجود بعد از محلش حاصل بشود—این هم باطل است.
«و لا أن یحصل بعد محله و هو ظاهر»؛ و باز هم ممکن نیست که این وجود بعد از محلش حاصل شود، «و هو» این عدم امکان حصول بعد از محل ظاهر است، «لاستلزامه کون الماهیة موجودة قبل وجودها»؛ چون این فرض مستلزم این است که ماهیت قبل از وجود خودش موجود باشد. آنوقت «فیتقدم الوجود علی نفسه»، در صورتی که همان وجودی که بعداً میآید ماهیت را موجود کرده باشد؛ «أو یکون قبل الوجود وجود آخر»، یا لازم میآید که قبل از این وجودی که بعداً میآید یک وجود دیگری باشد، در صورتی که وجود دیگری ماهیت را موجود کرده باشد.
آنوقت «فیعود الکلام» به این وجودالوجودی که قبل از این وجود هست، «متسلسلاً إلی غیر النهایة. و هما»، یعنی تقدم الوجود علی نفسه، یک؛ و تسلسل، دو؛ «باطلان فکذا ما أدی إلیهما»؛ هرچه هم که منجر إلیهما بشود—یعنی فرض تأخر وجود از ماهیت که منجر به یکی از این دو تا میشود—آن هم باطل است؛ پس فرض تأخر وجود از ماهیت هم باطل است.
نتیجه گرفتیم که وجود نه قبل از محلش است، نه مع المحل است و نه بعد المحل. و چون عرض غیر از این سه حالت نمیتواند داشته باشد، پس وجود عرض نیست؛ چون هیچکدام از این سه حالت را ندارد. در ابتدای بحث هم فرض کردیم که جوهر هم نیست؛ پس نتیجه میگیریم که وجود نه جوهر است و نه عرض. و چیزی که نه جوهر است و نه عرض، در خارج نیست؛ پس وجود در خارج نیست.
تبیین کلی وجه ششم: لزوم کیف بودن وجود و تالی فاسدهای آن
«و أیضاً»، دلیل ششم است بر اینکه وجود زائد فی الأعیان نیست. دلیل ایشان این است که—خوب دقت کنید، اول خلاصه دلیل را میگویم همانطور که خلاصه دلیل قبلی را گفتم؛ خلاصه دلیل را میگویم بعد وارد تفصیل میشویم—خلاصه دلیل این است که: اگر وجود زائد بر جوهر باشد، حتماً قائم به جوهر هم هست؛ اگر قائم به جوهر باشد، عرضی از سنخ کیف است، زیرا که تعریف کیف بر او صادق است—اینها همه بیان میشود—فیلزم أن یکون الوجود کیفاً.
و این دو محذور دارد: یک محذورش این است که وجود بر وجود مقدم بشود که بعداً توضیح میدهیم؛ یک محذورش این است که وجود اعمالأشیاء نباشد. در حالی که تقدم الوجود علی الوجود به بداهت باطل است، و اینکه وجود هم اعمالأشیاء نباشد نیز باطل است؛ وجود اعمالأشیاء است و در جای خودش گفتهاند.
پس مطلب این شد که اگر وجود در خارج زائد بر جوهر باشد، قائم به جوهر خواهد بود و عرض خواهد شد؛ عرضی هم که از سنخ کیف باشد، زیرا که تعریف کیف بر او صادق است به بیانی که میآید. و اگر چنین باشد، دو محذور لازم میآید: یکی اینکه وجود بر خودش مقدم شود، و یکی اینکه وجود اعمالأشیاء نباشد. و تالی بکلا قسمیه باطل است؛ هم اینکه وجود اعمالأشیاء نباشد باطل است و هم تقدم الشیء علی نفسه باطل است؛ پس اینکه وجود کیف باشد باطل است. اگر کیف بودنش باطل است، لازمهاش این است که قائم به جوهر و زائد بر جوهر نباشد، و هذا هو المطلوب. این خلاصه دلیل.
اثبات قیام وجود به جوهر و انطباق تعریف کیف بر آن
اما بیان اینکه اگر زائد بر جوهر باشد باید قائم به جوهر باشد: یک مدعایمان این بود که اگر زائد بر جوهر باشد باید قائم به جوهر باشد؛ یک مدعا این بود که اگر قائم به جوهر شد، عرضی از سنخ کیف است؛ یک مدعا این بود که اگر از سنخ کیف باشد دو مشکل لازم میآید: یکی تقدم الوجود علی الوجود و یکی اعم نبودن وجود. این سه مطلب را باید اثبات کنیم.
اکنون میخواهیم اثبات کنیم که اگر زائد بر جوهر بود، قائم به جوهر است. ایشان میفرماید این خیلی مشکلی ندارد؛ چون ما میدانیم که وجود، وصف جوهر است و هر وصفی قائم به موصوف است، پس وجود هم قائم به جوهر است. تعبیر ایشان این است: وجود وصف است و محال است که وصف، قائم به موصوف نباشد؛ پس محال است که وجود قائم به جوهر نباشد. اگر وصف جوهر است، حتماً باید قائم به جوهر باشد.
اما بیان مطلب دوم که چرا اکنون که قائم شد، عرضی از سنخ کیف است؟ ایشان میفرماید عرض بودنش روشن است، چون چیزی که قائم به جوهر باشد عرض است؛ اما از سنخ کیف بودنش، دلیلش این است که تعریف کیف بر آن صادق است:
کیف، عرض است؛ خب این هم عرض است. کیف، عرض قار است؛ اجزایش ثابت است و گذرا نیست، مثل أن یفعل و أن ینفعل نیست که تدریجی هستند؛ خب این وجود هم عرض قار است و مثل أن یفعل و أن ینفعل نیست. کیف، تصورش احتیاج به تجزیه ندارد، برخلاف کم که شما کم را که تصور میکنید تجزی در ذهنتان میآید؛ سطح را که تصور میکنید بالاخره قابلیت تقسیم در ذهنتان پیدا میشود و خط هم همینطور. اما کیف را که تصور میکنید نه، تجزی و تقسیم در ذهنتان نمیآید؛ سواد را که تصور میکنید، گذشته از آن کمی که عارض بر این سواد میشود، میبینید سواد قابل قسمت نیست.
خب پس کیف اینچنین است و سه قید دارد؛ یعنی یک لفظ عامی که به عنوان «عرض» است در ابتدا میآید و سه قید پشت سرش: کیف عرضی است قار، و خالی از تصور قسمت، و خالی از نسبت؛ سوم خالی از نسبت است. در کیف نسبتی نیست؛ نسبت به موضوع هست، اما نسبت به خارج از خودش و موضوع ندارد. به موضوع نسبت دارد؛ هر عرضی به موضوعش نسبت دارد و این را که نمیشود قطعش کرد. هر عرضی چون حلول در موضوع دارد، نسبت به موضوع دارد؛ اما کیف به غیر از خودش و موضوعش به چیز دیگر نسبت ندارد.
برخلاف مثلاً «متی»؛ متی یعنی چه؟ متی یعنی اینکه عرضی به خودش و به معروضش که من هستم نسبت داشته باشد، علاوه بر این به زمان هم که خارج از هر دو تاست نسبت داشته باشد. متی غیر از زمان است ها! متی آن نسبت است. میبینید که در این متی، أین و امثال ذلک، نسبت به امری که خارج از خود عرض و معروضش است حاصل است؛ اما در کیف این نسبت نیست. فقط نسبت به معروض هست و نسبت به غیر معروض در کیف نیست.
خب توجه کردید کیف عبارت از عرضی است که قار باشد، خالی از تجزیه باشد و خالی از نسبت باشد؛ بیان کردم خالی از نسبت به خارج از موضوعش، نه نسبت به موضوع که در همه هست. این تعریف کیف است و این تعریف عیناً بر وجود صادق است: وجود هم بنا بر اینکه قائم به جوهر باشد، عرض است؛ پس آن قید و کلیِ عرض بودن را دارد. دوم، قار است؛ گذرا نیست و مثل زمان و حرکت نیست. سوم، تصور تجزیه در او نمیشود. چهارم، نسبتی جز به موضوع خودش ندارد و به امر سوم نسبت ندارد. پس درست تعریف کیف بر آن صادق شد و به این مناسبت باید کیف هم باشد.
توجه کردید دو مدعا تا اینجا ثابت شد: یکی اینکه وجود اگر زائد بر جوهر باشد، قائم به جوهر است؛ این را اثبات کردیم. دوم اینکه اگر قائم به جوهر شد، عرضی از سنخ کیف میشود؛ این را هم اثبات کردیم. مطلب سوم باقی میماند که اگر کیف شد، دو مشکل لازم میآید: یکی تقدم الوجود علی نفسه، و یکی هم اینکه وجود اعمالأشیاء نباشد. این دو تا را انشاءالله بعداً بیان میکنم.
تطبیق متن کتاب در اثبات قیام وجود و کیف بودن آن
«و أیضاً إذا کان الوجود»، شروع در دلیل ششم است بر اینکه وجود زائد فی الأعیان نیست و در خارج موجود نیست: «و أیضاً إذا کان الوجود فی الأعیان زائداً علی الجوهر»، اگر اینچنین باشد، «فهو قائم بالجوهر»؛ لازم میآید که قائم به جوهر باشد و عرض باشد، آن هم از سنخ کیف که بعداً خواهیم گفت.
چرا اگر زائد بر جوهر باشد قائم به جوهر است؟ با یک قیاس؛ قیاس این است که: وجود «معنی من المعانی التی یوصف بها الجوهر»؛ یعنی صفت جوهر است و یکی از معانیای است که صفت جوهر قرار میگیرد، با این فرض که زائد بر جوهر است. اگر زائد بر جوهر است، ذاتی جوهر نیست و خارج از جوهر و وصف جوهر است. «و استحالة وصف الشیء بما لیس قائماً به»؛ و محال است که شیء به صفتی که قائم به آن شیء نیست موصوف بشود. این عبارت اخرای این است که هر صفتی قائم به موصوفش است؛ به جای اینکه آنطوری بگوید، تأکیداً اینچنین گفته است که محال است موصوفی به صفتی که قائم به آن موصوف نیست متصف بشود.
پس اگر این جوهر متصف به وجود است، حتماً وجود باید قائم به او هم باشد؛ چون هر صفتی قائم به موصوف است.
«فیکون»؛ اکنون که قائم شد، «فیکون کیفیة عند المشائین»؛ عند المشائین عرض است و از سنخ کیف هم هست. چرا عرض و کیف است؟ «لأنه هیئة»، یعنی لأن تعریف کیف بر آن صادق است؛ خلاصه مطلب این است. تعریف کیف چیست؟ این است که: «هیئة قارة لا یحتاج فی تصورها إلی اعتبار تجزؤ و إضافة إلی أمر خارج». چهار مطلب داریم: یکی «هیئة» است، یکی «قارة» است، یکی «لا یحتاج فی تصورها إلی اعتبار تجزؤ» است و آخریاش هم «إضافة إلی أمر خارج» است. «هیئة» به عنوان و به منزله جنس در تعریف است؛ آن سه تای دیگر قید هستند که هرکدامشان چیزی را خارج میکنند و آخر سر، مجموعه تعریف به کیف اختصاص پیدا میکند.
«هیئة أی عرض، و هو» این کلمه هیئت «بمنزلة الجنس للأعراض»، همه اعراض را شامل میشود. «قارة» یعنی «یوجد أجزاؤها معاً»؛ همه اجزاء با هم یافت میشوند. مثل حرکت نیست که اجزایش به تدریج یافت بشود و مثل تکلم یا مثل زمان نیست که اجزایش به تدریج یافت بشود؛ بلکه اجزایش با هم یافت میشود، به خلاف زمان، به خلاف حرکت و به خلاف أن یفعل یا أن ینفعل؛ که أن یفعل یعنی تأثیر تدریجی و أن ینفعل یعنی تأثر تدریجی. آتش تأثیر تدریجی در آب میگذارد و آب تأثر تدریجی از آتش میپذیرد؛ اینها تدریج هستند و اجزایشان با هم یافت نمیشود و هیچکدامشان کیفیت قار نیستند. پس با این قید «قارة»، بعضی از امور و تدریجیها همه خارج شدند.
قید بعدی: «لا یحتاج فی تصورها إلی اعتبار تجزؤ»؛ در تصور اینچنین هیئتی احتیاجی به اعتبار تجزؤ نداریم؛ یعنی وقتی این هیئت را تصور میکنیم، تقسیمپذیری را با آن تصور نمیکنیم و تقسیمپذیری در آن تصور نمیشود، «بخلاف الکم» که در آن تقسیمپذیری تصور میشود. پس با این قید، کم خارج شد.
قید بعدی: «و إضافة إلی أمر خارج عنها و عن محلها»؛ و همچنین این هیئت اضافه ندارد به امری که خارج از خودش و خارج از محلش باشد. گفتیم همیشه این هیئت، اضافه به محل خودش دارد و در همه عرضها این قانون هست؛ منتها اگر اضافه به غیر خودش و غیر محلش هم داشت، یعنی به امر خارج از این دو تا اضافه شد، عرض نسبی میشود؛ مثل متی، مثل أین، مثل جده و مثل خود اضافه. اینها اعراض نسبی هستند؛ اعراض نسبی علاوه بر اینکه به محل خودشان ارتباط دارند، به یک چیز دیگری خارج از محلشان هم نسبت دارند. این هیئتی که اکنون مورد بحث ماست از این سنخ نیست که اضافه داشته باشد إلی أمر خارج عنها و عن محلها، «بخلاف الستة الباقیة من الأعراض». «الستة» دارید؟ «بخلاف الستة الباقیة من الأعراض»؛ به خلاف آن شش عرض دیگری که باقی میمانند که آنها اضافه به امر خارج دارند.
پرسش: اعراض که نه تا هستند؛ یا اینکه ایشان مقولات را کمتر میداند؟
پاسخ: نه، ایشان اکنون طبق مبنای مشهور حرف میزند. از عرض اگر کیف و کم را خارج کنیم، هفت تای دیگر را اعراض نسبی میگویند.
پرسش: فعل و انفعال چطور؟
پاسخ: فعل و انفعال هم اعراض نسبی هستند و همه را اعراض نسبی میگیرند. ایشان در اینجا شش تا گرفته است: «بخلاف الستة الباقیة من الأعراض».
پرسش: أن یفعل و أن ینفعل که قبلاً با قید «قارة» خارج شدند؛ با کم و خود کیف چهار تا میشود، که با شش تای باقیمانده ده تا میشود و با جوهر یازده مقوله میشود!
پاسخ: شش تا باقی میماند که ده تا بشود؟ نه، خب بالاخره پس «الستة» خیلی صاف نیست؛ یا خمسه باقی است و یا که عرض میکنم هفت تای باقی. هفت تا نسبی هستند دیگر و هفت تا را خارج میکند؛ یعنی «إضافة إلی أمر خارج»، أن یفعل و أن ینفعل را هم خارج میکند، چون ممکن است یک چیزی دو بار خارج بشود: با آن قید قار، أن یفعل و أن ینفعل خارج بشود و با قید «إضافة»، هم این أن یفعل و أن ینفعل خارج بشود و هم آن پنج تای دیگر خارج بشود. چون ظاهرش این است که ما هفت عرض نسبی داریم و این قید اخیر هر هفت تا را خارج میکند؛ اکنون ایشان چرا شش تا گفته است، نمیدانم. «بخلاف الستة الباقیة من الأعراض»؛ شاید خود اضافه را حساب نکرده است؛ چون دیده است اضافه...
پرسش: چون اضافه وجود خارجی ندارد؟
پاسخ: اضافه را ایشان نمیداند، ولی خب طبق مبنای مشهور حرف میزند. ظاهرش این است که بگوییم اضافه را ایشان حساب نکرده است؛ چون اضافه را ممکن است اصلاً بعضیها برایش قائل به وجود خارجی نباشند؛ ایشان هم وجود خارجی برایش قائل نباشد، از اینجا جزء اعراض نیاورده باشد.
«و کل ما کان کذلک فهو کیفیة»؛ این کبرایی است که صغرایش از آن «لأنه هیئة» شروع شد. چرا کیف است؟ «لأنه هیئة قارة لا یحتاج فی تصورها إلی اعتبار تجزؤ و إضافة إلی أمر خارج»؛ این صغری: چون وجود چنین هیئتی است؛ و کل هیئتی که «کان کذلک فهو کیفیة»، این کبری؛ فالوجود کیفیة. این «و کل ما کان کذلک فهو کیفیة»، کبری است که صغرایش از اولِ «لأنه هیئة» تا اینجا ادامه داشت. «کما ذکروه فی حد الکیفیة»[2] که در حد کیفیت گفتهاند: «من أنها هیئة کما ذکرناها»؛ هیئتی است که قار است و کذا تا آن آخر، همان که ما ذکر کردیم.
بیان دو محذورِ کیف بودن وجود: تقدم شیء بر نفس و خروج وجود از اعمالأشیاء بودن
خب تا اینجا مطلب تمام شد و دو مطلب را تا اینجا اثبات کردیم: یکی اینکه وجود قائم به جوهر است؛ و اگر قائم به جوهر باشد، حتماً هیئت یعنی عرضی از سنخ کیف میشود؛ اینها همه را ثابت کردیم و تمام شد. دو مطلب دیگر باقی مانده است: یکی اینکه اگر عرضی از سنخ کیف بود، لازم میآید که شیء مقدم بر خودش بشود؛ دوم اینکه لازم میآید که وجود اعمالأشیاء نباشد. این دو محذوری را که از خارج بیان کردم اکنون میخواهیم اثباتش کنیم.
میفرماید که همهجا گفتهاند محلِ عرض، مقدم بر عرض است ولو رتبتاً؛ اکنون یا زماناً مقدم است، مثل اینکه دیواری سفید نباشد و بعداً سفیدش کنید؛ یا رتبتاً مقدم است، یعنی از اول این دیوار سفید چیده شد، منتها رتبه دیوار مقدم است. علیایحال فرق نمیکند؛ محل عرض باید مقدم بر عرض باشد، اکنون یا رتبتاً تنها و یا رتبتاً و زماناً. اگر وجود، کیف و عرضی از سنخ کیفیت باشد—یعنی بهطور کلی اگر عرض باشد—پس محلش باید قبل از خودش باشد. محلش چیست؟ ماهیت است؛ یعنی ماهیت باید قبل از وجود، موجود باشد؛ اکنون یا قبلِ رتبی و یا قبلِ رتبی و زمانی. فیلزم أن یکون الماهیة قبل الوجود.
خب وقتی قبل از وجود است، پس موجودی است که قبل از وجود است؛ با چه وجودی موجود است؟ اگر با همین وجودی که بعداً برایش عارض میشود موجود است، یلزم أن یکون الوجود متقدماً علی نفسه؛ که وجودی که بعداً میخواهد بیاید باید قبلاً آمده باشد و ماهیت را موجود کرده باشد و بعداً دوباره بیاید! این تقدم الشیء علی نفسه میشود. اگر با وجود دیگر موجود است که تسلسل لازم میآید که قبلاً همین مطلب را گفتیم. پس اشکال این است که اگر وجود، کیف شد، مثل بقیه اعراض اقتضا میکند که محلش قبل از خودش موجود باشد؛ پس وجود باید اقتضا کند که ماهیت قبل از او موجود باشد؛ ماهیت باید قبلاً موجود باشد و بعداً وجود بیاید. اکنون ماهیتی که قبلاً موجود است به چه وجودی موجود است؟ اگر به همین وجودی که بعداً میآید موجود است، تقدم الشیء علی نفسه میشود و اگر به وجود دیگر موجود است، تسلسل میشود. این یک اشکال که اکنون سریع بخوانمش:
«و قد حکموا»، شروع در ابطال تالی است. دلیل این است: اگر وجود زائد بر جوهر باشد، یلزم أن یکون قائماً بالجوهر، یعنی یلزم أن یکون عرضاً و کیفاً؛ و تالی باطل است. اینکه یلزم أن یکون عرضاً و کیفاً را تا اکنون بیان کردیم که چرا یلزم؛ و تالی باطل است که عرض و کیف باشد. چرا باطل است؟ به این دو دلیل: به دلیل اینکه اولاً تقدم الوجود علی الوجود لازم میآید، و ثانیاً اینکه وجود اعمالأشیاء نباشد که اشکال دوم را بعداً نگفتهام. اگر تالی باطل است، فالمقدم هم که زیادت وجود علی الجوهر باشد باطل است.
بیان کردم «و قد حکموا» بیان بطلان تالی است: «قد حکموا مطلقاً»—«مطلقاً» را بعداً معنا میکنیم؛ مطلقاً یعنی چه در کیف و چه در غیر کیف—حکم کردهاند که محل، تقدم بر عرض دارد، «من الکیفیات و غیرها»؛ چه این عرض از کیفیات باشد و چه از غیر کیفیات. این همان بیان «مطلقاً» است؛ مطلقاً یعنی در همه انواع اعراض، محل باید مقدم بر عرض باشد.
خب اکنون در اینجا هم اگر اینچنین بود و وجود عرض بود، محلش که ماهیت است باید مقدم بر خودش باشد؛ یعنی ماهیت باید جلوتر از وجود، موجود باشد. آنوقت «فیتقدم الموجود علی الوجود»؛ یعنی ماهیت که موجود است، بر وجود خودش مقدم میشود. «و ذلک ممتنع»، زیرا مستلزم تقدم وجود بر خودش است؛ این در صورتی است که آن وجودی که این ماهیت را موجود کرده باشد، عین همین وجودی باشد که بعداً میخواهد بیاید. اما اگر غیرش باشد دیگر تقدم الشیء علی نفسه لازم نمیآید و یک محذور دیگر لازم میآید که به آن محذور با این عبارت اشاره میکند: «أو أن یکون قبل الوجود وجود آخر إلی آخر ما قدمناه»؛ یا قبل از این وجود، وجود دیگر باشد که تسلسل لازم میآید. پس اگر وجود عرض باشد، تالی فاسد اولش این است که محلش مقدم بر خودش میشود، و تقدم ماهیت بر وجود مستلزم احد المحذورین است: مستلزم این است که یا وجود بر خودش مقدم باشد و یا تسلسل در وجود لازم بیاید. این محذور اول که بیان کردیم.
محذور دوم این است که لازم میآید وجود اعمالأشیاء نباشد. بیانش این است: وجود، کیف شد؛ آیا کیف منحصر به وجود است یا ما کیفهای دیگر هم داریم؟ مسلماً کیفهای دیگر هم داریم؛ سواد هم کیف است، بیاض هم کیف است، شجاعت هم کیف نفسانی است، آن رنگ هم کیف مبصر است و ما خیلی کیفها داریم که یکیاش وجود است. پس وجود تحت یک جامع عامی به نام کیفیت یا عرضیت داخل میشود و لذا از عمومیت میافتد. وجود اعمالأشیاء است یعنی مافوق ندارد؛ اکنون مافوق پیدا کرد! یعنی عنوان کیفیت یا عنوان عرضیت مافوقش شد و این تحت عنوان کیفیت و تحت عنوان عرضیت داخل است و یکی از مصادیق کیفیت است. کیفیت که منحصر به وجود نیست؛ کیفیت شامل وجود میشود و شامل چیزهای دیگر هم میشود؛ پس کیفیت اعم از وجود شد، در حالی که اعمالأشیاء وجود است و وجود اجازه نمیدهد چیزی فوقش باشد. خب پس محذور دوم این است که اگر وجود، عرض یا کیف باشد، یلزم که دیگر اعمالأشیاء نباشد و اعمالأشیاء چیزی باشد که وجود مشمول و مصداق اوست.
«ثم لا یکون الوجود أعم الأشیاء مطلقاً»؛ بعد مشکل دیگر هم پیش میآید؛ نه تنها مشکل تقدم موجود علی الوجود که محذور دور یا تسلسل را دارد پیش میآید، بلکه محذور دیگر پیش میآید: «ثم لا یکون الوجود أعم الأشیاء مطلقاً»؛ بعد دیگر وجود مطلقاً اعمالأشیاء نخواهد بود؛ مطلقاً یعنی از همه اشیاء. وجود اعم از همه اشیاء است و هیچچیز مافوق وجود نداریم، در حالی که بنا بر این فرض لازم میآید که مافوق وجود، عنوان عرضیت و کیفیت را داشته باشیم.
«علی ما هو المشهور و الحق المتفق علیه بین المتنازعین»؛ مشهور و حقی که هر دو متنازع یعنی مشاء و اشراق بر آن توافق دارند این است که وجود اعمالأشیاء است. لازم میآید که این امر مشهور و این حق متفقعلیه از بین برود و کسی به آن معتقد نباشد؛ لازم میآید که «بل الکیفیة و العرضیة أعم من الوجود من وجه»؛ به لحاظی لازم میآید که کیفیت و عرضیت اعم باشد، «لانقسام الکیفیة إلی الوجود و غیره». چون کیفیت به وجود و غیر وجود قسمت میشود، پس وجود مصداق برای کیفیت میشود؛ اگر مصداق شد، پس کیفیت اعم میشود. «و کذا العرضیة»؛ وجود مصداقی برای عرضیت است و خیلی چیزهای دیگر هم مصداق برای عرضیت هستند؛ پس عرضیت عام است، هم وجود را شامل میشود و هم چیزهای غیر وجود را شامل میشود و اعم از وجود میشود.
پرسش: «علی ما هو المشهور» قید برای کلمه «أعم» است؟
پاسخ: بله، اعم مطلق است.
پرسش: و «الحق» عطف بر چیست؟
پاسخ: «علی ما هو المشهور و علی ما هو الحق المتفق علیه بین المتنازعین»؛ «و الحق» عطف بر «المشهور» است.
توضیح قید «مطلقاً» و «من وجه» و پاسخ به اشکال درباره نسبت عموم و خصوص من وجه
خب دو مطلب مانده است که من در همین عبارت توضیح بدهم: یکی قید «مطلقاً» و یکی قید «من وجه». هر دو اینها قید «أعم» هستند: «أعم الأشیاء مطلقاً» یعنی اعم مطلق است؛ «أعم من الوجود من وجه» یعنی اعم من وجه است. اعم مطلق و اعم من وجه روشن است و در جای خودش خواندهاید و خیلی توضیح مستوفی لازم ندارد: چیزی که علی أی حال اعم است و هرجور ملاحظهاش کنید اعم است، اعم مطلق میشود؛ چیزی که به لحاظی اعم است و به لحاظی اخص است، اعم من وجه میشود. مثلاً ابیض نسبت به حیوان اعم من وجه است؛ به وجهی ابیض اعم است، زیرا که ابیض هم شامل حیوان میشود و هم شامل غیر حیوان، پس اعم از حیوان است؛ به وجه دیگری حیوان اعم است، چون حیوان هم شامل ابیض میشود و هم شامل غیر ابیض میشود. پس ابیض اعم مطلق نیست. ولی حیوان اعم مطلق از انسان است؛ یعنی به هر وجهی نگاه کنید حیوان از انسان اعم است و یک وجه پیدا نمیکنید که انسان را اعم کند. پس اعم مطلق یعنی به تمام وجوه اعم است، و اعم من وجه یعنی به لحاظی اعم است و به لحاظی اعم نیست.
در اینجا ایشان میگوید که مشهور این است که وجود اعم من وجه نیست، بلکه اعم مطلق از همه اشیاء است؛ ولی یلزم که کیفیت اعم من وجه باشد و وجود هم اعم من وجه باشد؛ وجود به لحاظی اعم باشد و کیفیت به لحاظ دیگری اعم باشد. و این هم با مشهور مخالف است؛ مشهور میگوید وجود اعم مطلق است و اعم من وجه بودن وجود را قبول ندارد؛ چیزی نمیتواند از وجود اعم باشد، حتی اعم من وجه تا چه برسد به اعم مطلق.
پس خلاصه مطلب این شد، من مطلب را جمع کنم: دلیل اخیرمان این شد که اگر وجود زائد بر جوهر باشد، قائم به جوهر میشود؛ و اگر قائم به جوهر شد، حتماً هیئت یعنی عرضی از سنخ کیف میشود؛ و اگر از سنخ کیف شد، از باب اینکه هر موضوعِ عرضی بر عرض مقدم است، یلزم که جوهر بر وجود مقدم باشد، یعنی ماهیت بر وجود مقدم باشد و این مستلزم تقدم وجود بر وجود است؛ و همچنین از باب اینکه این وجود مصداقی برای کیفیت است، یلزم که وجود از اعمالأشیاء بودن خارج بشود، و هر دو محذور است. پس کیف بودن وجود محذور دارد و ممنوع است؛ اگر کیف بودنش ممنوع شد، قائم بودنش به جوهر و نتیجتاً زائد بودنش بر جوهر باطل است، و هذا هو المطلوب. دلیل هفتممان که آخرین دلیل است برای جلسه بعد میافتد.
پرسش: چرا فرمودید بین کیفیت و وجود عموم و خصوص من وجه است؟
پاسخ: کیفیت اعم من وجه است! کیفیت اعم من وجه از وجود است، که البته باز وجود هم اعم من وجه از کیفیت میشود؛ زیرا که شامل جواهر هم میشود و بالاخره موجوداتی هستند که کیف نیستند.
پرسش: بالاخره خود وجود اگر جایی بر جوهر عارض شد، کیف هم در آنجا صادق است دیگر؛ فرض این است که کیف و عرض صادق است؟
پاسخ: کیف صادق است، ولی ببینید این وجود همهجا مصداق کیف هست، ولی در بعضی جاها اعم از کیف است؛ اعم از کیف است یعنی شامل چیزهایی میشود که کیف نیستند.
پرسش: اگر در هر دو جا صادق باشد که عموم و خصوص من وجه نمیشود؛ چطور میفرمایید هم شامل کیف میشود و هم شامل غیر کیف؟
پاسخ: خودش کیف است، ولی شامل چیزهایی میشود که کیف نیستند. بله، هم کیف را ایجاد میکند و هم غیر کیف را، اگرچه خودش کیف است. اگرچه خودش کیف است، ولی از جهتی اعم است و منحصر به کیفها نیست و در غیر کیف هم میآید، اگرچه خودش کیف است.
پرسش: بالاخره هرجا وجود بیاید کیف صادق است؛ ما در عموم و خصوص من وجه میگوییم که هرجا این مفهوم بیاید آن یکی هم در بعضی موارد صادق است و در بعضی موارد یک طرف بدون دیگری صادق است...؟
پاسخ: نه، ببینید در ابیض با حیوان، هرجا ابیض میآید ابیض که صادق است، اما ممکن است حیوان صادق باشد و ممکن است صادق نباشد؛ از آن طرف هم گاهی از اوقات حیوان میآید، حیوان صادق است اما ممکن است ابیض صادق باشد و ممکن است ابیض صادق نباشد.
پرسش: آنجایی که میگوییم حیوان صادق است به چه اعتباری است؟ فقط به اعتبار حیوانیت بودن است دیگر؛ و آنجایی که میگوییم اگر حیوان باشد و سفید هم باشد ابیضیت صادق است به اعتبار ابیضیت است. اکنون اگر ما فرض را بر این گرفتیم که وجود کیف است، هرجا وجود بیاید کیف صادق است؟
پاسخ: بله، ببینید ایشان کیف را اعم من وجه میگوید؛ اعم من وجه یعنی...
پرسش: آقا در کلام ایشان اشکال است! صحبت در این است که وجود، کیف شد دیگر؛ اگر وجود کیف شد، بین وجود و کیف عموم و خصوص مطلق است؛ هرجا وجود هست کیف صادق است و جایی هم داریم که کیف صادق است و وجود نیست؟
پاسخ: بله، ولی خب ایشان میگوید که وجود گاهی از اوقات چیزی را که غیر کیف است ایجاد میکند؛ اعم من وجه میشود دیگر، کیفیت و عرضیت اعم من وجه میشود.
پرسش: طبق تعریف، عموم و خصوص مطلق صادق است؟
پاسخ: اکنون «من وجه» را غیرِ «أعم» نگیرید؛ به لحاظی بالاخره اعم میشود، به لحاظ اینکه وجود مصداق او میشود. بله، وجود هم به لحاظ دیگری اعم است؛ به لحاظ دیگری اعم است یعنی به لحاظ اینکه همه اشیاء را میتواند موجود کند، هم کیف را و هم غیر کیف را. به این لحاظ است؛ آن اعم من وجهِ منطقی را نگیرید. بالاخره صادق است دیگر؛ «من وجه» یعنی از این جهت که این مصداق کیف است، کیف اعم است؛ و از این جهت که این میتواند غیر کیف را هم ایجاد کند، این اعم است. عیبی ندارد؛ اکنون نمیخواهد به حیوان و ابیض تنظیرش کنید که بگویید آنجا اینجور است و اینجا اینجور؛ ولی بالاخره صادق است که من وجه این اعم است و همین کافی است.
پرسش: در عبارت دارد: «بل الکیفیة و العرضیة أعم من الوجود من وجه»؟
پاسخ: بله، یعنی این دو تا که اعم هستند، من وجه هستند و آن طرفش هم باز بالاخره وجود اعم من وجه است. آیا مطلب بنده روشن شد یا روشن نشد؟ شما با آن یکی، یعنی بیاض و ابیض و حیوان مقایسهاش نکنید؛ لزومی ندارد هر «من وجه» آنجوری باشد، خب این هم درست است دیگر.
پرسش: ما میگوییم وجود به اعتبار اینکه میتواند هر چیزی، حتی کیف را موجود کند اعم است؛ اگر اینطور لحاظ کردیم که چون همهجا میآید و هر چیزی حتی کیف را میتواند موجود کند اعم است، پس دیگر اعمالأشیاء بودنش از بین نمیرود؛ اعمالأشیاء بودنش زمانی از بین میرود که یک جایی را شما بیاورید که کیف باشد...؟
پاسخ: بله، همین را فرمود دیگر؛ اعمالأشیاء بودنش از این جهت از بین میرودکه وجود گاهی از اوقات چیزی را که غیر کیف است ایجاد میکند؛ اعم من وجه میشود دیگر، کیفیت و عرضیت اعم من وجه میشود.
پرسش: ما میگوییم وجود به اعتبار اینکه میتواند هر چیزی، حتی کیف را موجود کند اعم است؛ همین را فرمودید دیگر؟ وجود را میگوییم از این حیث اعم است که هر چیزی را میتواند موجود کند حتی کیف را. اگر اینطور آمدیم لحاظ کردیم و این حرف را بخواهیم بگوییم که اعمالأشیاء بودنش از بین میرود، نه، اعمالأشیاء بودنش از بین نمیرود؟
پاسخ: اعمالأشیاء بودنش من وجه از بین میرود.
پرسش: به نظر من زمانی اعمالأشیاء بودنش از بین میرود آقا، که یک جایی را شما بیاورید که کیف باشد و وجود نباشد؛ ولی شما اعمیت وجود را به این معنا گرفتید که هر شیء را میتواند موجود کند؟
پاسخ: نه، بیان بنده روشن نشد. بیان بنده روشن نشد؛ ببینید، همانطور که گفتم، کیف من وجه اعم است؛ یعنی به لحاظی نگاه کنید اعم است، چون وجود مصداق اوست؛ از این جهت کیف اعم است.