85/01/20
بسم الله الرحمن الرحیم
نقد شیخ اشراق بر استدلال مشاء در زیادت وجود بر ماهیت/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /نقد شیخ اشراق بر استدلال مشاء در زیادت وجود بر ماهیت
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
یادآوری استدلال مشاء و اشکال اول شیخ اشراق بر آن
بحث در این بود که وجود در خارج، زائد بر ماهیت است یا عین ماهیت؛ و به تعبیری دیگر، وجود در خارج هست، همانطور که ماهیت هست، یا وجود امر ذهنی است.
مشاء معتقد بودند که وجود در خارج هست، یعنی زائد بر ماهیت است. استدلالی که داشتند این بود که ما ماهیت را تصور میکنیم، ولی در وجودش و عدم وجودش شک داریم؛ و چون معلوم با مشکوک فرق میکند، میفهمیم که وجود با ماهیت فرق دارد. در خارج این دو تا از هم جدا هستند و الا معنا نداشت که یکی معلوم باشد و دیگری مشکوک باشد. متعلق شک و علم نمیتواند یکی باشد؛ پس وجود و ماهیت که در اینجا یکیشان متعلق علم و یکیشان متعلق شک شده است، نمیتواند یکی باشد. نتیجتاً دو تا هستند؛ پس وجود زائد بر ماهیت است.
این دلیل را شیخ اشراق بر خود مشاء عکس میکند و میفرماید که با همین دلیلی که این آقایان گفتند، ما ثابت میکنیم که وجود در خارج موجود نیست. یعنی میگوییم که ما وجود شیء را تصور میکنیم و میدانیم که وجودی برای شیء هست، و بعد در وجودِ این وجود فی الخارج شک میکنیم که آیا این وجودی که اکنون ما تصور کردیم، در خارج هم وجود دارد یا ندارد. و چون مشکوک با معلوم فرق دارد، کشف میکنیم که وجودالوجود با خود وجود فرق دارد؛ پس برای یک ماهیت لازمهاش این است که دو وجود داشته باشیم: یک وجود و یک وجودالوجود.
دومرتبه در وجودالوجود باز بحث میکنیم؛ او هم با وجودِ وجودالوجود فرق دارد؛ چون وجودِ وجودالوجود، مشکوک میشود، اما وجودالوجود، معلوم میشود؛ و چون مشکوک و معلوم فرق دارند، این دو تا هم با هم فرق دارند و هکذا؛ بالاخره تسلسل لازم میآید. چون تسلسل محال است، ناچاریم که بگوییم وجود با وجودالوجود فرقی ندارد و قهراً وجود با ماهیت فرق نخواهد داشت؛ چون شما از ناحیه اینکه معلوم و مشکوک را متفاوت دیدید، وجود را با ماهیت متفاوت کردید؛ ما دیدیم اگر روی این دلیل بخواهید استوار بمانید، به تسلسل منتهی میشوید. پس معلوم است این دلیل یک مشکلی دارد. دلیلتان را از شما گرفتیم و ثابت کردیم که اگر دلیل شما بخواهد تمام باشد، نتیجه نمیدهد که وجود زائد بر ماهیت است، بلکه نتیجه میدهد که وجود زائد بر ماهیت نیست؛ چون مبتلا به تسلسل میشود.
همانطور که توجه کردید، این یک دلیل الزامی است؛ یعنی از خود مشاء گرفتیم و بر علیه خود مشاء به کار بردیم. این اشکال اولی است که بر این دلیل آقایان وارد میشود؛ یعنی دلیل مشاء اگر تمام باشد، اشکال اولش این است که خودشان را ملزم میکند و مدعای خودشان را رد میکند.
اشکال دوم بر استدلال مشاء: لزوم ترکیب در واجبالوجود
مشکل دوم که اول بحث امروزمان است، این است که لازم میآید یکی از مبانی مهمی که مشاء دارند و خود ما هم به آن مبنا معتقدیم، باطل بشود. و آن مبنا این است که واجبالوجود، وجودش عین ماهیتش است؛ واجب تعالی ماهیتی غیر از وجود ندارد و مثل ممکنات، مرکب از ماهیت و وجود نیست. این مبنایی است که همه قبول دارند؛ ما هم قبول داریم، مشاء هم قبول دارد. در حالی که اگر این دلیل مشاء تمام بشود، لازمهاش این است که خدا هم دارای ماهیت باشد و وجود زائد بر ماهیت.
بیان مطلب این است که ما میگوییم ماهیت خدا معلوم است و بالاخره ماهیتی دارد؛ شک میکنیم که آیا اینچنین مفهومی که... یک موجودی که—اکنون به خدا کار نداشته باشیم؛ اگرچه بر خدا تطبیق میشود، ولی بهطور کلی هم بحث کنیم درست است—موجودی که وجودش عین ماهیت است، که اکنون همان خداست منتها بهطور کلی میگوییم، اینچنین موجودی را ما تصور میکنیم؛ پس این پیش ما معلوم است. بعد شک میکنیم که چنین موجودی در خارج هم هست، یعنی وجود دارد یا وجود ندارد؟ پس در وجود او شک میکنیم، در حالتی که ماهیتش را تصور کردهایم. اگر دلیل شما تمام باشد که میگفتید مشکوک با معلوم تفاوت دارد، اینجا هم جاری میشود و ثابت میکند که مشکوک که وجود واجب است، با معلوم که ماهیت اوست تفاوت دارد و نتیجه میدهد که وجود واجب هم در خارج، زائد بر ماهیتش است؛ یعنی واجب هم مرکب است من الماهیة و وجودی که زائد بر ماهیت است، در حالی که شما خودتان این مطلب را قبول ندارید.
پس معلوم میشود دلیلتان ایراد دارد؛ چون یک بار منتهی به تسلسل شد و یک بار هم موجب بطلان قاعدهای و مطلبی شد که همهمان به آن معترف هستیم. پس دلیلتان ایراد دارد. اکنون ایرادش کجاست، کار نداریم؛ ما موظف بودیم که دلیل را نقض کنیم و نقضش کردیم. من یادم رفت که نقض اجمالی را هم قرار بود بگویم، اکنون انشاءالله بعداً بیان میکنم.
دلیل را ما خواستیم نقض بکنیم و اکنون دلیل نقض شد؛ یعنی خواستیم بگوییم که دلیل شما در جایی جاری میشود و نتیجهاش مقبول خود شما نیست. این کار را ما در جلسه گذشته انجام دادیم، پس دلیل نقض شد. اکنون هم گفتیم دلیل شما در یک جایی جاری میشود و نتیجهاش برداشتن یک قاعده و یک مطلب مقبول پیش خود شماست. پس دلیلتان از دو جهت نقض میشود؛ یعنی دلیل در چند جا جاری است، ولی مدلول مورد اعتراف شما نیست؛ این نقض میشود که البته برای نقض، بیانی هم داریم که بیان میکنم. اکنون چون این قسمت را گفتم، بخوانمش؛ بعداً بیان نقض را بیان میکنم. اول باید میگفتم، یادم رفت؛ امروز هم یادم نبود که در جلسه گذشته نگفتم.
نقد کلام شیخ اشراق بر اساس مبانی حکمت متعالیه
پرسش: موجودی که وجودش عین ماهیت است، باز دوباره در وجودش شک میکنیم؟ بعد از اینکه معلوم میشود، باز در وجودش میشود شک کنیم؟
پاسخ: البته من نظرم این بود که فقط مطلب را توضیح بدهم و الا این بیان ایشان خیلی اشکال دارد. اولاً ما ماهیتی را که عین وجود است تصور نمیکنیم و پیش ما معلوم نیست که شما میگویید ماهیت پیش ما معلوم است و وجودش پیش ما مشکوک است؛ مگر همانطور که خودتان تعبیر میکنید، مفهومی از این ماهیت داشته باشیم. آن مفهوم با وجودش فرق دارد، مسلم است؛ ولی اینکه خود ماهیت خارجی با آن وجود خارجی فرق دارد، با این دلیل معلوم نمیشود.
گذشته از این، همانطور که بیان کردم ما برای وجود دیگر وجود لازم نداریم، همانطور که در جلسه گذشته گفتیم و دلیل قبلی و نقض قبلی ایشان را باطل کردیم. ایشان میگوید یلزم که برای وجود هم وجود باشد؛ وجود که وجود ندارد! خودش هم متوجه اشکال بود و به اجزای زمان هم اشکال کرد؛ گفت این وجود، نظیر اجزای زمان است؛ همانطور که تقدم اجزای زمان بالذات است، وجودِ وجود هم بالذات است. وجود بقیه چیزها بهوسیله وجود است، وجودِ خود وجود دیگر بهوسیله وجود نیست. خود ایشان اشکال کرد ولی جواب داد؛ جوابش را توجه کردید تکرار مدعا بود، جوابی نداد.
اکنون این اشکالها بر ایشان وارد است؛ ما رد نمیکنیم به اعتماد اینکه مطلب روشن است و دیگر توضیح نمیدهم. ایشان هرجا میخواهد در این مسائل تسلسل درست کند، ایراد دارد. بله، تسلسل در جایی درست میشود که مثلاً در مثل وحدت درست نمیشود؛ چون وحدت دیگر وحدت لازم ندارد، عینالوحدة است. وجود، وجود لازم ندارد، عینالوجود است. ایشان قاعده دارد که هر چیزی که از وجودش، تکرارش لازم بیاید، اعتباری است. این قاعده خیلی خوبی هم هست، قاعده درستی هم هست و ملاصدرا هم قبولش دارد که هر چیزی که از وجودش، تکرار لازم بیاید، اعتباری است؛ یعنی خارجیت ندارد و وجودش ذهنی است. منتها این قاعده مقبول را ایشان بر وجود و وحدت هم پیاده میکند؛ این پیاده کردنش درست نیست. چون در وجود، از وجودش در خارج تکرار لازم نمیآید، چون عینالوجود است؛ از وحدت هم در خارج تکرار لازم نمیآید، چون عینالوحدة است. لازم نمیآید که برای وجود، وجود باشد و برای وحدت، وحدت باشد، چون عین هم هستند؛ اگر عین است، تکرار لازم نمیآید. پس قاعده را ایشان درست تطبیق نکرده است و الا قاعده درست است.
این قانون در ذهنتان باشد؛ کل مطالبی که ایشان در اینجاها میگوید مبتلا به همین اشکال است که ایشان وجودِ وجود را زائد بر وجود میگیرد، در حالی که این درست نیست؛ وجودِ وجود، عین وجود است. تکرار که لازم میآید در صورتی است که شیئی عینالوجود نباشد و عینالوحدة نباشد؛ آنوقت اگر ما بخواهیم وحدتش را در خارج درست کنیم، باید وحدت برایش ثابت بشود. آنوقت دوباره دیگر نقل کلام در وحدتش نمیکنیم؛ چون وحدت که ثابت شد، وحدت هست؛ دیگر لازم نیست که برای وحدتش هم وحدت باشد و برای وجودش هم وجود باشد.
تطبیق اشکال دوم با متن کتاب
این اشکالات را دیگر من دوباره تکرار نمیکنم؛ چون مطمئنم که روشن است و بیشتر کسانی که اینجا میآیند حکمت متعالیه را خواندهاند و این مسائل را در باب اصالت وجود شنیدهاند.
«و تبین بهذا البیان»[1] ؛ به این بیانی که برای رد استدلال مشائین ذکر کردیم، روشن شد که «أنه لیس فی الوجود ما عین ماهیته الوجود».
«تبین بهذا البیان»؛ «هذا البیان» را بهتر است اینطور معنا کنیم: به این بیانی که مشاء گفتند—نه به بیانی که ما علیه مشاء گفتیم، به همین بیانی که مشاء گفتند—که ماهیت معلوم است و وجود مشکوک است، معلوم غیر مشکوک است، پس وجود و ماهیت غیر همدیگر هستند؛ به این بیان روشن میشود که ما «فی الوجود»، یعنی در جهان خارج، چیزی را نداریم که «عین ماهیته الوجود»؛ عین ماهیتش وجود باشد، وجودش عین ماهیتش باشد و وجودش زائد بر ماهیتش نباشد. همه موجودات باید وجودشان زائد بر ماهیت باشد به دلیلی که مشاء گفته است.
«کالواجب لذاته»؛ «کالواجب لذاته» مثال برای منفی است، مثال برای نفی نیست. نه آنی که نداریم را میخواهد مثال بزند؛ آنی را که گفتند داریم میخواهد نفی کند. «کالواجب لذاته» یعنی موجودی که ماهیتش عین وجود است کالواجب لذاته، که لازمه حرف مشاء این است که این را هم نداشته باشیم. لازمه حرف مشاء این است که این را نداشته باشیم. «علی ما ذهب إلیه المشاؤون»، باز قید همین منفی است؛ یعنی چنانکه مشاؤون معتقد شدند که «ما عین ماهیته الوجود» داریم، لازمه حرفشان این است که آنی که به وجودش معتقد شدند، ما نداشته باشیم.
پس «تبین بهذا البیان»، یعنی به بیانی که مشاء گفتند و به استدلالی که آنها کردند، روشن میشود که در جهان خارج چیزی که «عین ماهیته الوجود» باشد نداریم؛ چیزی که ماهیتش عین وجود باشد «کالواجب لذاته» بنا بر نظر مشاؤون، که ما هم قبول داریم که ماهیت واجب همان وجودش است.
چرا بیان مشاء باعث میشود که ما چنین موجودی نداشته باشیم؟
زیرا که «فإنا بعد أن نتصور مفهومه قد نشک فی أنه هل له الوجود»؛ زیرا ما بعد از اینکه مفهوم چنین موجودی را تصور میکنیم—«مفهومه» یعنی مفهومِ «ما عین ماهیته الوجود»، چیزی که ماهیتش وجود باشد—آن را ما مفهومش را تصور میکنیم و تعقل میکنیم؛ پس این مفهوم پیش ما معلوم است و یک چنین موجودی پیش ما معلوم است. اما «قد نشک فی أنه هل له الوجود أو لا»؛ شک میکنیم که آیا برای او وجود هست—وجود یعنی حصول فی الخارج؛ اکنون در ذهن ما که وجود پیدا کرده است و مفهومش را ما درک کردهایم، پس در ذهن ما آمده است—شک میکنیم که آیا در خارج هم حاصل است، یعنی وجود دارد یا نه، «أو لا».
«و عند هذا نقول»؛ اکنون که یک چنین وضعی پیش میآید که ما مفهوم یک چنین موجودی را تعقل میکنیم و بعد در وجودش شک میکنیم، این را صغری قرار میدهیم و کبرایش را میگوییم که: «الوجود المشکوک لا یخلو إما أن یکون عین المتصور أو غیره». این را به این صورت من از خارج بیان نکردم؛ اضافهای کرده است که خودش هم میگوید این اضافه چون روشن بوده است، مصنف ذکر نکرده است. من حرف مصنف را گفتم؛ ایشان یک چیزی اضافه کرده است و بعد هم گفته است چون مطلب روشن بوده است، مصنف دیگر این تکه را نگفته است.
ایشان دو شق کرده و گفته است: اکنون که ما این وضع را پیدا کردیم که نسبت به مفهوم چنین موجودی اعتقاد داشتیم و این مفهوم پیش ما معلوم بود—معلوم بود که «ما عین ماهیته الوجود» یعنی چه—ولی در وجود خارجیاش شک کردیم؛ اکنون که یک چنین وضعی پیش آمده است، دو احتمال هست: یکی اینکه این وجودی که مشکوک است با آن ماهیتی که معلوم است، عین هم باشند؛ دوم اینکه این وجود مشکوک به خاطر مشکوک بودنش، با آن ماهیت معلوم به خاطر معلوم بودنش، متفاوت باشند؛ چون معلوم و مشکوک متفاوت هستند، پس وجود و ماهیت هم متفاوت باشند. پس دو فرض و دو احتمال در اینجا هست.
احتمال اول که هر دو عین هم باشند باطل است؛ زیرا لازم میآید که مشکوک عین معلوم باشد، و واضح است که مشکوک عین معلوم نیست. پس نمیتوانیم بگوییم وجود عین ماهیت است. دیگر احتمال اول باطل است و این را مصنف نگفته است به خاطر اینکه بطلانش روشن بوده است.
اما احتمال دوم؛ احتمال دوم این است که بگوییم وجود زائد بر ماهیت است؛ زیرا که وجود مشکوک است و ماهیت معلوم است، و چیزی که مشکوک است غیر از معلوم است، پس وجود هم غیر معلوم است. اگر این را بگوییم که خب مبنای مشاء درباره واجبالوجود باطل میشود. حرف درست میشود، یعنی مشکوک غیر معلوم میشود و واقعاً هم مشکوک باید غیر معلوم باشد؛ ولی مبنایی که مشاء دارند از دستشان گرفته میشود. مبنایشان این بود که واجبالوجود ماهیتش عین وجودش است، یا بالاخره چیزی داریم که ماهیتش عین وجود باشد و او واجبالوجود است؛ اکنون ما با این بیان ثابت کردیم که چنین موجودی نداریم. چون هرچه از این موجودات را که شما بخواهید ادعا بکنید، میگوییم ماهیتش را ما تعقل میکنیم، معلوم میشود؛ در وجودش شک داریم، مشکوک میشود؛ و چیزی که مشکوک باشد با چیزی که معلوم باشد متفاوت است، پس وجود این شیء هم با ماهیتش متفاوت است؛ یلزم که هم وجود داشته باشد و هم ماهیت داشته باشد و وجودش عین ماهیتش نباشد. هر موجودی را که بخواهید وجودش را عین ماهیتش بگیرید، دلیل شما را در موردش جاری میکنیم و نتیجه میگیریم که وجودش عین ماهیتش نیست.
پس اینطور شد که اگر دلیل شما تمام بشود، یلزم که آنچه ادعا میشود وجودش عین ماهیتش هست، مجرای دلیل شما قرار بگیرد؛ و وقتی دلیل شما در مورد چنین موجودی جاری شد، یا ما مدعی میشویم که باز هم وجودش عین ماهیتش است، که در این صورت یلزم که مشکوک و معلوم عین هم باشند که این باطل است؛ یا نه، در اینجا دیگر دست از مبنا برمیداریم و میگوییم این وجودش با ماهیتش متفاوت است، چون دلیل این اقتضا را دارد که یکی مشکوک و یکی معلوم است و باید متفاوت باشند؛ اگر این باشد، لازم میآید ما اصلاً موجودی که ماهیتش عین وجودش باشد نداشته باشیم؛ یعنی واجب مثل بقیه ممکنات مرکب از وجود و ماهیت باشد، در حالی که این را نه شما میگویید و نه ما میگوییم.
«و عند هذا»، یعنی در وقتی که ثابت شد که «ما عین ماهیته الوجود» معلوم است و حصول و وجودش فی الخارج مشکوک است، «نقول: الوجود المشکوک لا یخلو»؛ یا عین آن متصورِ معلوم است، یعنی عین آن ماهیت است، «أو غیره». هر دو باطل است. اولی باطل است: «لأنه إن کان عینه فیکون المشکوک عین المعلوم»؛ اگر این وجود عین آن متصور باشد، لازمهاش این است که مشکوک عین معلوم باشد، «و هو ظاهر الفساد»؛ واضح است که مشکوک با معلوم نمیتواند یکی باشد. چون شک و علم مقابل هم هستند، پس مشکوک و معلوم هم مقابل هم هستند و دو مقابل با هم جمع نمیشوند؛ «و لهذا»، چون ظاهرالفساد بوده است، «لم یتعرض له».
«و إن کان غیره»؛ و اگر این وجودِ مشکوک غیر از آن معلوم باشد، «فیکون لـ» چنین موجودی «وجود زائد»؛ چنین موجودی یعنی موجودی که میگوییم وجودش عین ماهیتش است، لازم میآید که وجودش زائد باشد «علی الوجود الأول الذی هو نفس الماهیة». یک وجود دارد که شما میگویید عین ماهیت است، و یک وجود دیگری باید داشته باشد که او به آن وجود داده باشد. این وجود دیگری که او را موجود کرده است، باید با آن وجود دیگری که عین ماهیتش است فرق داشته باشد؛ پس او مرکب میشود از یک وجودی که ایجادش کرده است و یک وجودی که عین ماهیتش است؛ یعنی مرکب از ماهیت و وجود میشود: یک وجودی که عین ماهیتش است که از آن به ماهیت تعبیر میکنیم، و یک وجودی که این ماهیت را موجود کرده است که زائد بر این ماهیت است. وقتی مرکب شد، دیگر ما شیئی که ماهیتش عین وجودش باشد نخواهیم داشت.
پرسش: دو وجود از کجا آمد؟
پاسخ: یک وجودش همان ماهیتش است؛ یک وجود همان ماهیتش است که ما مثلاً اینجور تصور کردیم که چیزی که ماهیتش عینالوجود است؛ ماهیتش عینالوجود است یعنی ماهیتش همان وجودش است. خب اکنون شک میکنیم که این در خارج هست یا نیست؛ یعنی در خارج همین وجودی که عین ماهیت است وجود دارد یا ندارد؟ یعنی در وجود دیگری برای این وجود شک میکنیم. اگر مشکوک با معلوم فرق دارد، پس این وجودی که ما در آن شک داریم با آن وجودی که عین ذات اوست فرق دارد؛ اگر فرق دارد، پس دو تا هستند. یعنی او یک ماهیتی دارد عینالوجود، و یک وجود دیگری هم غیر از آن ماهیتی که عینالوجود است آمده و آن ماهیتِ عینالوجود را موجود کرده است. پس دو وجود هست: یک وجود که عین ذاتش است و یک وجود هم که باعث موجود شدنش است؛ دو وجود میشود.
ادامه تطبیق اشکال دوم با متن کتاب
اگر دو وجود شد، لازمهاش این است که این مرکب بشود من الوجود و الماهیة که او هم یک وجود دیگری است. آنوقت دوباره میتوانیم اگر اینطور بشود، در وجودش نقل کلام بکنیم که خود همین وجودی هم که برایش آمده است، آیا عین ماهیتش است یا زائد بر ماهیتش است؟ اگر عین ماهیتش است که خب لازمهاش این است که دست از مبنا برداریم؛ اگر زائد بر ماهیتش است، لازم میآید که برای این وجود دوم هم وجود سومی باشد؛ دوباره در وجود سوم نقل کلام میکنیم و هکذا فیتسلسل.
«و یتسلسل کما مر تقریره غیر مرة» که تسلسل را اکنون توضیح دادم.
«و هذا محال و هو إنما لزم من فرض ما عین ماهیته الوجود»؛ این محال چرا لازم آمد؟ چون ما موجودی را فرض کردیم که ماهیتش عین وجود بود؛ چون ماهیتش عین وجود بود، تکرار وجود لازم آمد و ما آن وجود را دوباره تکرارش کردیم و تا بینهایت رفتیم و تسلسل شد. اگر مشکل از ناحیه چنین موجودی پیش آمده است که ماهیتش عین وجود است، نتیجه میگیریم که «فلیس فی الوجود مثله»؛ در عالم خارج ما مثل چنین موجودی نداریم. وقتی اینطور شد، اشکال حاصل است که لازم میآید از مبنایتان دست بردارید؛ مبنای شما این است که یک چنین موجودی ما در خارج داریم که وجودش عین ماهیتش است، اما شما با این بیانی که کردید منتهی شدید به اینکه اینچنین موجودی را منکر بشوید. خب زیاد اشکال ندارد.
پرسش: در عالم هستی که فقط یک موجود هست که وجودش عین ماهیتش است؟
پاسخ: یک وجود است دیگر، همان وجود است. اینها را تشکیک ندیده است، اینها را بیان کردم؛ بله، بیان کردم که ما کلی بحث میکنیم، منتها بر واجب تعالی تطبیقش میکنیم؛ بحث را بهطور کلی نفی میکنیم، آنوقت به آن صورتی که گفتند در مورد واجب تعالی هم نفی خواهد شد. بعد هم توضیح دادم که اینجا وجودش عین ذاتش است و توضیحات دیگر گذشت؛ انشاءالله خودتان فکر میکنید روشن میشود.
خب، مباحث بعضیهایش آسان است؛ آنهایی که آسان است دیگر توضیح دادنش خیلی سخت میشود. از جمله این مطلب که با دو سه کلمه توضیح داده میشود، بعد هم هرچه میخواهیم بیشتر توضیحش بدهیم و بیشتر بیانش کنیم، میبینیم مشکلترش کردیم؛ بعضی مطالب اینطور است. البته توجه دارید ایشان هم در این قسمتها تا وارد قسم دوم نشدهایم، همهاش مطالبش بحثی است؛ مطالب ذوقی ندارد و مطالب بحثی دارد. یعنی همهاش به روال مشائی است؛ یعنی استدلال میکند و جواب میدهد. اکنون آدم فکر میکند در کتاب مشائی است، نه کتاب اشراقی! از قسم دوم به بعد کتاب اشراقی شروع میشود؛ آنجا دیگر مبانی خودش میآید: نور و ظلمت و دیگر بحثهای اشراقی. اما اینجا همهاش بحثها، بحثهای مشائی است؛ به قول خودش این حکمت، حکمت بحثی است. چون طرف مقابلش مشاء است، ناچار است با آنها به زبان خودشان حرف بزند. بعد که وارد قسم ثانی کتاب شد، آنوقت دیگر حکمت، حکمت ذوقی میشود.
تبیین منطقی اصطلاحات «معارضه»، «مناقضه» و دو معنای «نقض اجمالی»
خب گفتیم که این دلیلی که اکنون ما آوردیم، یک دلیل نقضی است و نقض را هم گفتیم نقض اجمالی است. قبلاً هم مختصراً توضیح داده بودم، اکنون دومرتبه تکرار میکنم شاید فراموش شده باشد که منظور از نقض چیست. این را باید اول بحث میگفتم و یادم رفت، اکنون توضیح میدهم.
سابقاً بیان کردیم که گاهی از اوقات مستدل دلیلی را اقامه میکند؛ خصم این دلیل را قبول نمیکند و میخواهد رد کند؛ مدعای مستدل را قبول ندارد و میخواهد ردش کند. دو جور برایش امکان رد هست:
یکی اینکه به آن دلیلی که مستدل اقامه کرده است توجه نداشته باشد؛ بیاید یک دلیل دیگری در عرض آن دلیلی که مستدل اقامه کرده است اقامه کند که نتیجه این دلیل دوم، خلاف نتیجه اول باشد. مثلاً مستدل یک دلیل اقامه کرده و حدوث عالم را نتیجه گرفته است؛ این خصم که معتقد به قدم عالم است، کاری با آن دلیل ندارد و یک دلیل دیگر اقامه میکند و قدم عالم را نتیجه میگیرد. این دلیل در عرض آن دلیل است و هیچ نیشی به آن دلیل نمیزند. اصطلاحاً این کار را «معارضه» میگویند؛ معارضه یعنی دلیلی در عرض دلیل دیگر اقامه شد و دلیل دیگر با مبنای این باطل شد. سلام علیکم. مستدل که مدعی حدوث عالم بوده است، وظیفهاش در چنین موردی این است که بیاید دلیل خصمش را که بر قدم عالم اقامه شده است باطل کند. دلیل خصم را که باطل کرد، دیگر کارش تمام است و مشکلی دیگر ندارد؛ دلیل خودش به قوت خودش باقی است و حدوث عالم اثبات میشود. پس در وقت معارضه، شخص مستدل باید آن معارضه را از بین ببرد؛ یعنی آن دلیلی که در عرض این دلیل اقامه شده است باطل کند و بعد از ابطال او دیگر کاری ندارد. این معارضه.
یک راه دیگری هم برای خصم هست که بعد از اینکه مستدل دلیلش را اقامه کرد، خصم از این راه وارد بشود و بگوید فلان مقدمه دلیل تو را قبول ندارم. نرود یک دلیل دیگری در عرض دلیل او اقامه کند؛ بیاید سراغ خود دلیلی که مستدل اقامه کرده است و بگوید فلان مقدمهات را، مثلاً صغری یا کبری را قبول ندارم، که این در واقع خدشه کردن در دلیل است. اصطلاحاً این را که میآید سراغ دلیل مستدل و دلیل مستدل را مختل میکند، به آن «مناقضه» میگویند. باز مناقضه دو قسم است: یکی نقض اجمالی و یکی نقض تفصیلی.
نقض اجمالی این است که بیاید بگوید که من این مقدمه تو را قبول ندارم؛ مثلاً صغری را قبول ندارم، و هیچچیز دیگر نگوید. نقض تفصیلی این است که بگوید مثلاً این صغری یا کبری را قبول ندارم و دلیل قبول نداشتنم هم این است؛ یعنی یک دلیل بر اینکه صغری باطل است یا کبری باطل است اقامه میکند؛ این نقض تفصیلی میشود.
پس اینطور شد که گاهی مناقضه میکند و مناقضه هم به یکی از این دو صورت است: یا میگوید مقدمه را قبول ندارم، یا میگوید مقدمه را به این دلیل قبول ندارم. خب اکنون مستدل باید چه کار کند؟ در معارضه توجه کردید که فقط وظیفهاش این بود که دلیل خصم را باطل کند و به دلیل خودش کار نداشت؛ دیگر لازم نبود دلیل خودش را اثبات کند، چون دلیل خصم که باطل شد، دلیل خودش مصون میشد. در مناقضه، اگر مناقضه اجمالی باشد، یعنی فقط مقدمه ممنوع شده باشد، موظف است که این مقدمه ممنوع را اثبات کند، همین؛ فقط آن صغرایی را که این خصم رد کرده بود اثبات کند، یا کبری را. اما در نقض تفصیلی که گفته بود مقدمه را قبول ندارم و دلیلی هم بر قبول نداشتنش اقامه کرده بود، کافی نیست که مستدل مقدمه خودش را اثبات کند؛ ابتدا باید دلیل او را باطل کند. دلیلی که خصم بر بطلان مقدمه ذکر کرده بود ابتدا باید باطل بشود، و بعد هم که باطل شد باید دوباره بیاید سراغ مقدمهاش و مقدمهاش را ثابت کند. باز هم ابطال دلیل خصم کافی نیست؛ دو کار باید انجام بشود: هم باید دلیل خصم باطل بشود و هم باید مقدمه ممنوعه اثبات بشود.
با این بیانی که بیان کردم، نقض اجمالی روشن شد: نقض اجمالی عبارت بود از اینکه خصم یکی از دو مقدمه مستدل را منع کند، همین؛ دیگر استدلال نکند و دلیلی بر این منع اقامه نکند؛ این نقض اجمالی میشود. و وظیفه شخص مستدل هم این بود که مقدمه خودش را با دلیل و با استدلال تقویت کند تا منع خصم از بین برود. این یک نقض اجمالی بود.
توجه کردید این نقضی که اکنون بیان کردیم از این قبیل نبود؛ نقضی که اکنون ما در دلیل الزامی که بر علیه مشاء اقامه کردیم گفتیم، از این قبیل نبود. نگفتیم دلیل مشاء این است که ماهیت معلوم است، وجودش مشکوک است، مشکوک با معلوم فرق دارد، پس ماهیت با وجود فرق دارد—این دلیل مشاء بود—هیچجایش را رد نکردیم؛ نه صغرایش را باطل کردیم و نه کبرایش را. ما آمدیم گفتیم اگر این تمام باشد، این دلیل در جای دیگر هم جاری میشود. توجه کردید که از این نقضی که اکنون گفتیم استفاده نبردیم؛ چون نقض اجمالیای که اکنون بیان شد این بود که یکی از مقدمات یا مقدمتین منع بشود، اما ما مقدمهای را منع نکردیم و اکنون مقدمه را قبول داریم.
یک جور دیگر نقض کردیم؛ گفتیم که اگر دلیل شما تمام باشد، در مورد دیگری هم جاری میشود و در آن مورد، مدلولش مقبول شما نیست. دلیل مدلول دارد دیگر و نتیجه میدهد؛ این نتیجه در موردی مقبول شما نیست، در حالی که اگر دلیل تمام باشد در همه موارد جریانش باید نتیجه مطلوب بدهد. اگر دیدیم در یک مورد نتیجه داد و در یک مورد نتیجه نداد، میفهمیم دلیل ناقص است. ما از این نقض استفاده کردیم؛ این هم یک نوع نقض است و این هم نقض اجمالی است. نقض اجمالی به بیان دوم این است که بگوییم دلیل در موردی جاری شده و در آن مورد نتیجه مقبول نداده است؛ نتیجه داده است، اما نتیجهاش مقبول نبوده است. این هم نقض اجمالی میشود. در چنین مورد و در چنین وضعی، مستدل باید نقض را از بین ببرد؛ اگر نقض را از بین برد، دلیلش به قوت خودش باقی میماند.
پس توجه کردید نقض اجمالی دو اطلاق و دو معنا دارد: یکی به معنای اینکه مقدمهای از مقدمتین دلیل مستدل بدون استدلال منع بشود؛ دوم اینکه ثابت بشود که دلیل مستدل در جای دیگری هم جاری میشود، ولی در آنجا نتیجه مطلوب نمیدهد. در این دو صورت، نقض ما اجمالی است. در صورت اول وظیفه مستدل این است که مقدمه ممنوعه را اثبات کند و در صورت دوم وظیفه مستدل این است که نقض را جواب بدهد. این دو تا نقضی هم اکنون همهشان از همین سنخی است که اکنون گفتیم؛ جواب نقضی یعنی اشکال نقضی. اشکال نقضی یعنی همین که بیان میکنم: دلیل شما اگر تمام بشود، در جای دیگر جاری است و نتیجه مطلوب نمیدهد، این است.
ادامه بحث درباره ماهیت اشکال نقضی
پرسش: گاهی اوقات میگوییم دلیل شما در جایی باید جاری بشود ولی جاری نمیشود؛ نه، یعنی در جایی جاری میشود و نتیجهای میدهد که خلاف است؟
پاسخ: یعنی باید جاری بشود یعنی همین دیگر؛ یعنی در جایی جاری میشود و نتیجه نمیدهد. ما جاریاش میکنیم و نتیجه نمیدهد. جایی که جاری بشود یعنی مصداق ندارد؟ خب مصداق ندارد جاری نمیشود. شما در جایی دارید که دلیل شما در جایی جاری نمیشود؟
پرسش: بله، جاری نمیشود؛ یعنی دلیل اگر بخواهد درست باشد باید همه موارد و همه افراد را بگیرد، در حالی که یک فرد یا دو فرد یا سه فرد را نقض میزنیم که نمیگیرد؟
پاسخ: خب، یعنی چه نگیرد؟ یا در صغری داخل نبود، یا در کبری داخل نبود، یا نتیجهاش درست نشد. اگر در صغری و کبری داخل نباشد که اصلاً ما توقع نداریم دلیل او را بگیرد! حتماً نتیجهاش درست نبوده است؛ مورد نقضی برای این حرف که کردید پیدا نمیکنید. اگر جایی ما اشکال نقضی کنیم، معنایش این است که دلیلتان و بیانتان اینجا آمده و نتیجه مطلوب نداده است، فقط همین؛ نه اینکه در اینجا را شامل نمیشود. دلیل شامل نشد که ما توقع نداریم دیگر؛ وقتی شامل نشد، شامل نشد دیگر! یک وقتی مقدمه صغری و کبری طوری است که اصلاً به اینجا ربطی ندارد، خب کسی هم توقع ندارد این دلیل اینجا بیاید؛ اگر نه، مربوط به اینجا میشود و جاری میشود، باید نتیجه بدهد؛ آنوقت اگر نتیجه نداد نقض است.
آنی که شما میفرمایید فکر نمیکنم در جایی باشد، مگر یک چیز دیگر باشد؛ و الا اشکال نقضی به این صورت نیست. اشکال نقضی این است که دلیل شما اینجا آمده و جواب نداده است. مثلاً فرض کنید که میگویند اگر تباین وجودات درست باشد، مفهوم واحد را چطوری از این متباینات بیرون میآوریم؟ مفهوم واحد از متباینات قابل استخراج نیست. طرف نقض میکند؛ میگوید ما مفهوم واحد را از اوصاف... بله، در واجب تعالی مفهوم واحد را ما انتزاع میکنیم—اکنون من نقضش یادم نیست، در اسفار آن را گفته است—
پرسش: میگویند واجب که عین ذات است، چطور مفاهیم متعدد از آن انتزاع میشود؟
پاسخ: بله، آن متعدد است، برعکس است؛ برعکس این است که در اسفار آن را گفته است.
پرسش: نقضش این است که مفهوم ماهیت و شیئیت را از ده مقوله که متباینات هستند انتزاع میکنیم، در حالی که میگویید از متباینات نمیشود مفهوم واحد انتزاع کرد؛ عکسش این میشود که پس از یک چیز واحد هم نمیتوانیم مفهوم کثیر انتزاع کنیم؟
پاسخ: بله، اکنون به عکسش کار نداریم؛ همین که ایشان میفرماید الآن مد نظر من است که چهجوری از ماهیتهای مختلف، ما مفهوم واحد میگیریم؟ اگر از امور متعدد نمیتوانیم واحد را استخراج کنیم، چهجوری از این ماهیت انسان و فرس و شجر که ماهیات مختلف هستند، ما عنوان واحد را به نام «ماهیت» انتزاع میکنیم؟ این نقض است و اکنون باید نقض را جواب بدهیم. یعنی همان دلیلی که شما گفتید که از متباینات، مفهوم واحد قابل انتزاع نیست، ما آمدیم در جای دیگر این متباینات را دیدیم و مفهوم واحدِ انتزاعشده را هم دیدیم و گفتیم اگر حرف شما تمام باشد اینجا هم باید تمام باشد، در حالی که اینجا تمام نیست. نقض معنایش این است که در جایی آن حرف و آن دلیل بیاید، ولی آن برداشتی که ما از آن حرف کردیم یا نتیجهای که از آن دلیل گرفتیم نیاید؛ این را نقض میگویند. اکنون مثالش را هم اگر من درست گفتم یا غلط گفتم مهم نیست، بالاخره حرف همین است که بیان کردم.
ناکافی بودن ابطال دلیل برای ابطال اصل مدعا
خب مطلب بعدی؛ ایشان میفرماید که مصنف با این استدلالی که اکنون کرد، درست است که مبنای مشاء را باطل کرد، ولی یک دلیل نقضی و یک دلیل الزامی بود. دلیل الزامی اگرچه مدعا و مطلوب را سست میکند، اما مطلوب را از بین نمیبرد. فرض کنید که ما دلیل آقایان را باطل کردیم: اکنون مشاء ادعا کرد که وجود زائد بر ماهیت است و دلیل اقامه کرد به اینکه وجود مشکوک است، ماهیت معلوم است، مشکوک غیر از معلوم است، پس وجود غیر از ماهیت است. این دلیلش بود؛ ما آمدیم با این نقض، دلیلش را باطل کردیم. دلیل که باطل شد، مدعا که باطل نمیشود! ممکن است برای این مدعا ما بتوانیم دلایل متعددی اقامه کنیم؛ یک دلیلش باطل شد. بطلان دلیل، حاکی از بطلان مدعا نیست.
مصنف اکنون این کار را کرد و دلیل را باطل کرد؛ یعنی گفت دلیل شما نقض میشود، پس دلیل باطل شد. در حالی که مصنف میخواهد مدعا را باطل کند و نمیخواهد به دلیل کار داشته باشد؛ دلیل را باطل میکند که بعد برود سراغ مدعا. و این بیانی که از جلسه گذشته شروع کردیم و اکنون تمامش کردیم، تنها هنرش این بود که دلیل مشاء را باطل کرد؛ و اگر دلیلی باطل بشود، مدعا باطل نمیشود، زیرا که مدعا ممکن است مبتنی بر دلیل دیگر باشد. پس وظیفه مصنف این است که با دلیل دیگری برود سراغ مدعا؛ اکنون که دلیل را باطل کرد، برود سراغ مدعا و مدعا را هم باطل کند. به این جهت مصنف وارد «وجه آخر» میشود و دلیل دیگری برای ابطال اصل مدعا میآورد، نه ابطال دلیل مشاء. دلیل مشاء را که باطل کرد با این نقض، اما اکنون میخواهد خود مدعایشان را هم باطل کند. با این ابطال نقضی، مدعا باطل نمیشود و فقط دلیل باطل میشود و کار مصنف تمام نمیشود؛ مصنف برای اینکه کارش تمام بشود باید مدعا را هم باطل کند. لذا وارد دلیل بعدی میشود و «وجه آخر» را ذکر میکند تا خود مدعا را که زیادت وجود علی الماهیه است باطل کرده باشد؛ اگرچه بر این مطلب قبلاً هم دلیل اقامه کرده است.
پرسش: این دلیل معارضه است؟
پاسخ: دلیل معارضه هم اکنون نمیشود اسمش را گذاشت؛ شاید بتوانید اسمش را دلیل معارضه بگذارید. میخواهد برود سراغ مدعا، بله؛ دیگر به دلیل کار ندارد و میرود سراغ مدعا؛ دلیل معارضه بفرمایید، بله.
«و لما زيف الحجة التي هي معتمد القائلين»؛ چون تضعیف کرد حجتی را که معتمد قائلین بود. حجت چه بود؟ بله، بعد از «بأن» در کتاب ما دو نقطه گذاشته است که دو نقطهاش خیلی خوب نیست؛ «بأن» متعلق به «القائلین» است: معتمدِ «القائلین بأن للوجود صورة فی الأعیان زائدة علی الماهیة المتصفة بها». این «بأن» متعلق به «القائلین» است؛ کسانی که قائل هستند به اینکه للوجود صورتی است در خارج، زائد بر ماهیتی که متصف به وجود است، قول و معتمد این قائلین را باطل کرد.
چهجوری باطل کرد؟ «بنقضها»؛ «بنقضها» متعلق به «زیف» است. این دلیل را تضعیف کرد بهوسیله نقض این حجت، آن هم نقض اجمالی؛ اولاً آن را نقض اجمالی کرد، ثانیاً «و باستلزامها خلاف مذهبهم»؛ که حجت شما مستلزم خلاف مذهبتان است، یعنی باعث میشود که شما موجودی که وجودش عین ماهیتش است نداشته باشید، در حالی که مدعی هستید یک چنین وجودی که عبارت از خداست دارید. پس به دو چیز حجت اینها را باطل کرد: یکی «بنقضها إجمالاً»، و یکی «باستلزامها خلاف مذهبهم» که نقض اجمالیشان را در جلسه گذشته خواندیم و استلزامشان خلاف مذهبشان را امروز خواندیم.
جواب «لما»: چون دلیل قائلین به این مطلب را با نقض اجمالی و با خلف مذهب باطل کرد، «أتبعها بما یدل علی بطلان تلک المقالة فی نفس الأمر»؛ به دنبال این حجت، چیزی را آورد که دلالت کند بر اینکه اصل این مقاله فی نفس الأمر باطل است. اکنون به دلیلش کار نداریم، خود مدعا و مقاله باطل است؛ علاوه بر اینکه دلیلش باطل است، خود مقاله هم باطل است.
پرسش: «اتبعها» است یا «أتبعها»؟
پاسخ: «أتبعها» چرا؛ «أتبعها» یعنی به دنبالش آورد. «أتبعها بما یدل علی بطلان تلک المقالة فی نفس الأمر»، یعنی به دنبال این حجت مطلبی را آورد که دلالت بر بطلان این مقاله فی نفس الأمر کند؛ فی نفس الأمر یعنی واقعاً باطل است، چه دلیل داشته باشی و چه نداشته باشی.
«تنبیهاً» بر اینکه «لا یلزم من إفساد حجة مذهب ثبوت ما یناقض ذلک المذهب»؛ این را از خارج بیان کردم: اگر ما دلیل مذهبی را باطل کردیم، خلاف آن مذهب ثابت نمیشود. اگر یک مذهبی را ما دلیلش را باطل کردیم، خلاف آن مذهب را نمیتوانیم نتیجه بگیریم؛ چون آن مذهب ممکن است با دلیل دیگر درست باشد. اگر بخواهیم خلاف مذهبی را نتیجه بگیریم، بعد از ابطال دلیلش باید برویم سراغ خود مذهب و خود مذهب را هم باطل کنیم تا بتوانیم خلاف آن مذهب را نتیجه بگیریم. «تنبیهاً»، این کار را کرد برای اینکه ما را آگاه کند بر اینکه از افساد حجت مذهبی، «ثبوت ما یناقض ذلک المذهب» لازم نمیآید و مذهب مخالف ثابت نمیشود. اگر ما دلیل یک مذهبی را باطل کردیم، مذهب مخالف ثابت نمیشود؛ زیرا جایز است که آن مذهب حق باشد و احتجاج علیه فاسد باشد و ما استدلالش را باطل کرده باشیم.
«و لذلک»، چون چنین وضعی هست که گاهی ممکن است اصل مذهب حق باشد و دلیلش باطل باشد، مصنف خواست بفهماند که نه، در اینجا اصل مذهب هم باطل است؛ نه تنها دلیلش باطل است، اصل مذهبشان هم باطل است. «لذلک لم یقتنع» مصنف «بنقض حجتهم و قال: وجه آخر»؛ دنبال مطلب گفت که وجه دیگری داریم که با وجه دیگر میخواهیم اصل مقاله و اصل مذهب را باطل کنیم؛ ولو اینکه دلیل را قبلاً باطل کردیم، اکنون اصل مذهب را باطل میکنیم.
وجه آخر (دلیل چهارم) بر امتناع زیادت وجود: تسلسل در نسبت وجود به ماهیت
دلیلی که اکنون ذکر میکنند که ظاهراً دلیل چهارمشان بر مسئله است، این است که اگر وجود زائد بر ماهیت باشد، وصف ماهیت میشود؛ و وصف به موصوف نسبتی دارد، پس وجود هم به ماهیت نسبتی دارد. پس وجودی داریم، ماهیتی داریم و نسبت بینهمایی داریم. این نسبت، برای ماهیت وجود دارد؛ همانطور که وجود برای ماهیت وجود داشت، بینهما یک نسبتی است که آن نسبت هم برای ماهیت وجود دارد؛ چون اگر نسبت وجود نداشته باشد، بین طرفین و بین وجود و ماهیت که رابطه نمیشود! این نسبت هم برای ماهیت وجود دارد و هم برای وجود، وجود دارد؛ پس این نسبت برای ماهیت هم هست.
خب، پس وقتی که این نسبت برای ماهیت وجود داشت، باز نسبت برای ماهیت وجود دارد، یعنی این نسبت وجود دارد للماهیة؛ خود همین وجودِ نسبت را ملاحظه میکنیم. یک بار وجود ماهیت را ملاحظه کردیم و بینشان یک نسبت درست شد؛ اکنون این نسبت هم برای ماهیت موجود است، یعنی این نسبت وجود دارد. توجه کنید: نسبت وجود دارد؛ پس همانطور که وجود برای ماهیت ثابت بود، برای این نسبت هم ثابت است. پس باید برای این وجود که برای نسبت ثابت است، بین این وجود و نسبت، یک نسبت دیگری هم باشد که وجود را به نسبت ربط بدهد. یک نسبت بود که وجود را به ماهیت ربط داد؛ و چون خود این نسبت هم وجود داشت، پس یک نسبت هم باید باشد که این وجود را به نسبت ربط بدهد. دوباره یک نسبت بین نسبت و وجود برقرار میشود. آن نسبت را دوباره بیرون میآوریم؛ آن هم وجود دارد، پس وجودی برای نسبت دوم لازم است. اگر این وجود برای نسبت دوم حاصل است، یک نسبت سومی این وجود را به نسبت دوم ربط میدهد. آن نسبت سوم را دوباره بیرون میآوریم و همین بلا را سرش درمیآوریم و هکذا یتسلسل.
یلزم که در ارتباط وجود به ماهیت، نسبتهای بینهایتی واسطه بشود؛ که یک نسبت اول را درست کردیم و آن نسبت اول موجود بود، دوباره برای ارتباط وجود به این نسبت اول، احتیاج به یک نسبت دوم داشتیم و هکذا نسبتهای متعددی پیدا میشود. پس بین ارتباط وجودی به ماهیتی باید نسبتها و ربطهای بینهایتی فاصله بشود. این در صورتی است که شما بگویید وجود زائد بر ماهیت است و به ماهیت نسبت دارد؛ اما اگر گفتید عین ماهیت است و وجود در خارج نیست، چون نسبتی در خارج نیست دیگر تکرار لازم نمیآید.
نقد دلیل چهارم: اعتباری بودن تکرر نسبتها در ذهن
اینجا توجه کنید: آن قاعدهای که بیان کردم: «ما یلزم من فرض وجوده فی الخارج تکرر نوعه فهو أمر اعتباری»؛ هر چیزی که در خارج فرض وجودش بکنیم و تکرارش لازم بیاید، امر اعتباری میشود. وجود و وحدت و امثال اینها را گفتیم که ایشان معتقد است که مبتلا به همین قانون و مشمول همین قانون است و بنابراین همهشان امر اعتباری هستند. عرض کردیم که این قانون در غیر وجود و در غیر وحدت درست است؛ در وجود و وحدت و امثال وجود و وحدت که ذاتشان عین همان است که میخواهد تکرار بشود، درست نیست.
اکنون نمونهاش را توجه کنید در آن که غیر وجود است و حرفش را قبول میکنیم: میگوید وجود برای ماهیت موجود است، پس بینهما نسبت است؛ این را قبول داریم. بینهما نسبتی است، چون وجود میخواهد به ماهیت رابطه پیدا کند و رابطه یعنی نسبت؛ پس بین وجود و ماهیت نسبت است. و خود همین نسبت هم وجود دارد، «فیلزم أن یکون لوجود النسبة إلی النسبة نسبة»؛ پس نسبت تکرار میشود. دوباره تکرار شد؛ میآییم سراغ وجودِ نسبت، دوباره این وجود نسبت به نسبت ارتباط دارد و امر اعتباری میشود.
تا وقتی ما سراغ خود نسبت باشیم، میتوانیم تکرارش کنیم؛ بیاییم سراغ وجود، دیگر به نظر حکمت متعالیه تکرار نمیشود. چون وجود عین ذاتش است؛ دیگر وجود برای خود وجود، نسبت ندارد؛ یعنی بین وجود و وجود دیگر نسبت نیست که این بخواهد تکرار بشود. ولی نسبت تکرار میشود؛ نسبت که تکرار میشود، امر اعتباری است. یعنی در ذهن شما هی تکرارش میکنید و الا در خارج یک نسبت بیشتر نیست. در خارج یک وجود است، یک ماهیت و یک نسبت؛ نسبتهای دیگر در ذهن شما تکرار میشود. این حرف درستی است و امر اعتباری است؛ یعنی وقتی که میبینید تکرار نوع لازم میآید، آنجایی که تکرار لازم میآید اعتباری میشود، ولی تا وقتی تکرار نشده است حقیقی است.
در وجود گفتیم اصلاً تکرار لازم نمیآید؛ به محض اینکه آمدیم سراغ وجود، تکرار قطع میشود. وجود به خود وجود دیگر نسبت ندارد؛ وجود، خود وجود است. بله، وجود به نسبت، نسبت دارد و دوباره یک نسبت دیگر دارد؛ اینها در ذهن ما انجام میشود. اینکه وجود به نسبت، نسبت دارد و باز به نسبتش نسبت دارد، اینها همه مطالبی در ذهن ماست. نسبتها تکرار میشود؛ ولی چون تکرار در ذهن است و تکرار غیر وجود است، نسبتهای بعدی امر اعتباری میشود؛ اما در خود وجود اصلاً تکرار لازم نمیآید. این توضیح را خواستم عرض کنم که روشن باشد حرف ایشان، یعنی آن قاعدهای که گذاشته است، در غیر وجود، در غیر وحدت و در غیر چیزهایی که عین ذات خودشان هستند حرف ایشان درست است، ولی در مثل وجود و وحدت حرفش درست نیست. تسلسل نسبت اشکال ندارد؛ تسلسل نسبت چون تسلسل در ذهن است اشکال ندارد.
تطبیق وجه آخر با متن کتاب
«وجه آخر» که دلالت بر بطلان مذهب مشاء میکند؛ یعنی دلالت بر بطلان دلیلشان نمیکند، بلکه دلالت بر بطلان مذهبشان میکند: «هو أنه إذا کان الوجود وصفاً للماهیة»، اگر وجود زائد بر ماهیت باشد و وصف ماهیت باشد، یعنی زائد بر ماهیت باشد و عین ماهیت نباشد، «و زائداً علیها فی الأعیان علی ما هو الفرض»[2] که فرض همینطور بود، «فله نسبة إلی الماهیة»؛ وجود نسبت به ماهیت پیدا میکند.
«و للنسبة» هم وجود است؛ خود نسبت را هم مستقلاً میبینیم وجود دارد، همانطور که ماهیت وجود دارد نسبت هم وجود دارد؛ «أی حصول و ثبوت فی الخارج علی ما هو زعم المشائین». چون نسبت هم خودش یک ماهیت است دیگر؛ آن هم اگر بخواهد وجود داشته باشد باید حصول در خارج داشته باشد. نسبت دیگر امر اعتباری نیست و حصول در خارج دارد.
پرسش: نسبت همان اضافه است؟
پاسخ: بله، اضافه است.
«و لوجود النسبة نسبة إلیها»؛ پس نسبت وجود دارد و این وجودِ نسبت هم به خودِ نسبت، نسبت دارد؛ «و لوجود النسبة نسبة» به خود نسبت. یعنی همانطور که وجودِ ماهیت به ماهیت نسبت داشت، وجودِ نسبت هم به نسبت، نسبت دارد.
پرسش: ضمیر «إلیها» باز به نسبت برمیگردد؟ در نسخه ما «إلی النسبة» است؛ بعد از «إلیها» بر چه حمل میشود؟
پاسخ: بله، به نسبت برمیگردد. درست است دیگر، ببینید: «لوجود النسبة»، یعنی وجودِ نسبت هم به خود نسبت، نسبت دارد. همانطور که وجود ماهیت به خود ماهیت نسبت داشت، وجود نسبت هم به خود نسبت، نسبت دارد. به جای نسبت، ماهیت را بگذارید: وجود ماهیت به ماهیت نسبت داشت؛ وجود نسبت هم به نسبت، نسبت دارد. چون وصف است دیگر؛ هر وصفی به موصوفش نسبت دارد. وجودِ نسبت، وصفِ خود نسبت است؛ پس این وجود نسبت به خود نسبت، نسبت دارد. پس «لوجود النسبة نسبة إلی النسبة»؛ وجود نسبت هم باید به خود نسبت، نسبت داشته باشد، همانطور که وجود ماهیت به ماهیت نسبت داشت.
«و یتسلسل وجودات النسبه»؛ نسبت متسلسل میشود «إلی غیر النهایة و هذا محال». این تسلسل محال است و ناشی شده است «من أخذ الوجود زائداً علی الماهیة عیناً»؛ از اینکه ما وجود را بر ماهیت زائد قرار دادیم.
«عیناً» یعنی فی العین؛ «عیناً» مربوط به «زائداً» است، یعنی زیادت فی العین را قبول کردیم. «فالوجود غیر زائد علیها عیناً بل ذهناً»؛ وقتی که این «أخذ الوجود زائداً علی الماهیة عیناً» ما را منتهی به محال کرد، معلوم میشود که خودش هم محال است؛ یعنی «أخذ الوجود زائداً علی الماهیة عیناً» درست نیست. اگر درست نیست، خلافش درست است؛ خلافش این است که «فالوجود غیر زائد علی الماهیة عیناً»؛ در خارج زائد بر ماهیت نیست، بلکه ذهناً زائد بر ماهیت است که این مدعای ماست. مدعای ما این بود که وجود زائد بر ماهیت است ذهناً و عین ماهیت است عیناً.
خب، وجه دیگری ایشان دارد که وجه پنجمش است؛ انشاءالله در جلسه بعد بیان میکنم.