85/01/19
بسم الله الرحمن الرحیم
دلایل عدم زیادت وجود بر ماهیت در خارج و بیان استحاله تسلسل وجودات/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /دلایل عدم زیادت وجود بر ماهیت در خارج و بیان استحاله تسلسل وجودات
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
تقریر استدلال بر نفی زیادت وجود بر ماهیت در خارج
بحث در این داشتیم که وجود در خارج زائد بر ماهیت نیست و به تعبیر دیگر، وجود در خارج موجود نیست.
در تتمه استدلال به اینجا رسیدیم که گاهی میبینیم سواد معدوم است؛ در آن حالت میگوییم وجود سواد هم معدوم است. و از اینکه وجود سواد را معدوم میدانیم، معلوم میشود که این وجود میتواند متصف به موجود بشود و میتواند متصف به معدوم بشود.
مفهوم وجود غیر از مفهوم موجود است؛ اگر غیر هم نبودند، ما نمیتوانستیم غیر از موجود را و مقابل موجود را بر وجود حمل کنیم. از این که مقابل موجود، یعنی معدوم، بر وجود حمل میشود، به دست میآید که وجود با موجود یکی نیست؛ بلکه گاهی میتواند موجود باشد و گاهی هم میتواند موجود نباشد.
و در دنبالش گفتیم که اگر این سواد موجود بشود، گفته میشود که برای وجودش که تا حال حاصل نبود، حصولی پیدا شد. این وجود تا حال حاصل نبود، حالا حاصل شد. حاصل شد یعنی موجود شد؛ موجود شد یعنی برایش وجود تحقق گرفت؛ پس برای وجود، وجود تحقق گرفت.
دوباره نقل کلام در آن وجودی میکنیم که برای این وجود تحقق میگیرد و این وجود را موجود میکند؛ او هم برای موجود شدنش احتیاج به وجود دیگر دارد و هکذا فیتسلسل.
میفرماید که در واقع این وجودها صفت هستند برای ماهیات؛ ولی یک صفت، ماهیت را موجود نمیکند با این توضیحی که داده شد. اگر بخواهد این صفت در خارج موجود باشد، چون تکرار لازم میآید، باید با وجود مکرر این ماهیت موجود بشود، نه با یک وجود؛ و این وجود مکرر هم وجودی است که نهایت ندارد؛ تسلسل است دیگر، تسلسل نامتناهی است. پس بنابراین صفاتی بینهایت بر هم مترتب میشوند و این صفات میخواهند بر موصوف واحدی که ماهیت است تکیه کنند. گفتیم که صفات بینهایت، مثل علل و معالیل بینهایت، ممکن نیست؛ چون اینها بر هم ترتب دارند و تمام شرایط استحاله تسلسل در آنها جمع است.
پس ناچاریم که بگوییم وجودها مترتب نمیشوند. اگر وجودها مترتب نمیشوند، باید بیاییم سراغ آن اولین وجود و بگوییم در خارج نیست؛ چون اگر در خارج باشد، لازمهاش همین تکرار و عدم تناهی است که عرض کردیم. برای اینکه تکرار و عدم تناهی لازم نیاید، ناچاریم که بگوییم اولین وجودی که مال ماهیت است، این در خارج نیست؛ یعنی وجود زائد بر ماهیت نیست فی العین و در خارج، و این مطلوب ما بود که ثابت شد.
خب، این قسمت دیروز باقی مانده بود و نتوانستیم بخوانیم؛ حالا از رو تطبیقش میکنم.
تطبیق و شرح عبارت «ثم إذا قلنا وجد السواد...»
میآییم خط آخر صفحه ۱۸۱:
«ثم إذا قلنا وجد السواد الذی کنا قد أخذناه معدوما و کان وجوده غیر حاصل ثم حصل»[1] ؛
بعد اگر بگوییم وجد سوادی که ما او را معدوم فرض کرده بودیم و وجودش حاصل نبود و بعداً این وجود حاصل شد، اگر اینطور بگوییم:
«فحصول الوجود غیره»[2] ، یعنی غیر الوجود؛ حصول وجود در این صورت غیر وجود میشود، در حالی که حصول خود وجود است؛ پس بنابراین وجود، غیر وجود میشود؛ یعنی برای وجود، یک وجود دیگری لازم میآید. یعنی آن حصولی که برای وجود هست، غیر از خود وجود است؛ و چون حصول به معنای وجود است، پس وجودی که برای وجود هست، غیر از خود وجود است؛ یعنی یک وجود دیگری برای این وجود هست، نه خودش برای خودش باشد، بلکه وجود دیگری برایش هست. «فیلزم أن یکون للوجود وجود آخر و للوجود الآخر باز وجود آخر و هکذا فللوجود وجود».
«و یعود الکلام إلی وجود الوجود»، باز در وجودِ وجود هم نقل کلام میکنیم؛ او هم احتیاج دارد به یک وجود سومی که با این دو وجود فرق دارد؛ سومی احتیاج دارد به وجود چهارمی که با هر سه وجود فرق دارد، و هکذا. «فیذهب إلی غیر النهایة»، این صغری.
کبری این است که: «و الصفات المترتبة الغير المتناهية اجتماعها محال»؛ صفاتی که مترتب باشند—که در اینجا هم ترتب هست—غیرمتناهی باشند—در اینجا هم همانگونه که توجه کردید غیرمتناهی هم هستند—اینچنین صفاتی اجتماعشان محال است. نتیجه این است که پس اجتماع این وجودات هم محال است.
پس توجه کردید صغری را در همین سه چهار خط اثبات کردیم که لازم میآید وجودهای بینهایتی مترتب باشند، و چون این وجودهای مترتب صفت هستند، از این کبری استفاده میکنیم که «و الصفات المترتبة الغير المتناهية اجتماعها محال»؛ نتیجه میگیریم پس این وجودهای غیرمتناهی، مترتب غیرمتناهی هم اجتماعشان محال است. اگر اجتماعشان محال است، پس باید یک وجود بیشتر نداشته باشیم؛ آن وجود هم باید در خارج نباشد، چون اگر بخواهد در خارج باشد، دوباره گرفتار همین اجتماع محال خواهیم شد. پس ناچاریم که این وجودها را در خارج قرار ندهیم، وجود را در خارج قرار ندهیم و بلکه در ذهن بگیریم؛ و این همان مدعای ما را اثبات میکند که وجود در خارج زائد بر ماهیت نیست.
«لما عرفت»، دلیل صحت کبراست.
«لما عرفت من استحالته»، یعنی استحاله چنین اجتماعی؛ اجتماع صفات مترتبه غیرمتناهیه محال است. قبلاً هم این را دانستید که در آخر بحث مقدمه، قبل از اینکه وارد حکومت بشویم، بحث تسلسل را مطرح کردیم؛ آنجا گفتیم صفاتی که مترتب باشند و غیرمتناهی باشند، اجتماعشان محال است.
«فما أدی إلیه هو هم یکون محالا»، اگر این اجتماع صفات مترتبه غیرمتناهیه محال است، آنچه که منجر به محال میشود، باز خودش هم محال است. چه چیز منجر به محال میشود؟ همین که گفتیم: «هو کون الوجود زائدا علی الماهیة فی الأعیان»؛ اگر وجود بخواهد در خارج زائد بر ماهیت باشد، لازمهاش همین است که اجتماع صفات مترتبه غیرمتناهیه لازم بیاید؛ و چون اجتماع صفات مترتبه غیرمتناهیه باطل است، پس زائد بودن وجود بر ماهیت فی الأعیان باطل است.
این خلاصه استدلال بود که با دیروز تمام میشد.
علت تکرار استدلال در قالب فرض سواد معدوم
«و یمکن أن یقال»، تتمه بحث است: چرا مصنف بعد از اینکه اصل مطلب را اثبات کرد، دو مرتبه این مطلب را در یک سوادی که اولاً فرض کرد معدوم است و بعداً فرض کرد موجود است، دوباره در آنجا تکرار کرد؟ اصل مطلب را ایشان گفته بود؛ گفته بود که اگر وجود در خارج موجود باشد، «یلزم التسلسل، یلزم أن یکون للوجود وجود و هکذا»، تسلسل لازم میآید که خواندیم قبلاً. بعد دو مرتبه برای تأکید بحث وارد این قسمت شد که اگر سواد معدوم باشد، بعد موجود باشد، گفته میشود وجودش هم معدوم بود و بعداً وجودش موجود شد؛ یعنی قبلاً برای وجودش وجودی نبود، حالا برای وجودش وجود هست، که تسلسل دو مرتبه در همین مثال تکرار شد. چرا این کار را ایشان کرد؟ چرا مثال زد به معدومی که قد وجد؟
میفرماید برای اینکه بفهماند که اگر چیزی معدوم باشد و بخواهد وجودش هم در خارج باشد، هرگز موجود نمیشود؛ همانطور که جلسه گذشته بیان کردم. چون این شیء اگر بخواهد موجود بشود، باید قبلش وجودهایی که مترتب هستند همه بیایند، نوبت به آن وجود اخیری که میخواهد این ماهیت را موجود کند برسد، بعد آن ماهیت با این وجود اخیر موجود بشود؛ و فرض این است که قبل از این وجود، وجودهای نامتناهی هستند. این وجودهای نامتناهی تمام نمیشوند که نوبت را به این وجود اخیر بدهند تا این وجود اخیر بیاید ماهیت را موجود کند. بنابراین چیزی که وجودش متوقف است بر گذر و گذشت امور نامتناهی، آنچنان شیئی هرگز موجود نمیشود؛ چون آن اشیاء نامتناهی تمام نمیشوند تا نوبت به وجود این برسد.
پس مصنف که خواست این مثال را بزند و این مثال را زد، نخواست تکرار کند؛ خواست بفهماند علاوه بر اینکه تسلسل لازم میآید که خودش محال است، علاوه بر این لازم میآید که هیچیک از ماهیات در خارج موجود نباشند؛ چون وجود هرکدامشان متوقف است بر وجودات بینهایت، که وجودات بینهایت تحقق پیدا نمیکنند تا اینکه این وجود نوبتش برسد و ماهیت را موجود کند؛ فیلزم که هیچ ماهیتی موجود نباشد، در حالی که همه ماهیات موجودند، همه ماهیاتی که وجود دارند که داریم میبینیم موجود شدند. پس معلوم میشود نوبت وجودشان رسیده است؛ اگر نوبت وجودشان رسیده است، پس قبلشان وجود نامتناهی نبوده است. بنابراین این وجودشان در خارج نبوده که مستلزم وجود نامتناهی بشود و این محذور را لازم بیاورد. توجه کردید که علت اینکه مصنف وارد این مثال شد، این بود که بفهماند محذور تأکید میشود، محذور شدید میشود.
تبیین اشکال دوم بر زیادت وجود بر ماهیت و پاسخ به چرایی تکرار مثال سواد معدوم
«و يمكن أن يقال: إنّما مثّل بفرض معدوم موجودا»، به اینکه معدومی را موجود فرض کند؛ یعنی سوادی را که ابتدا معدوم بود، او را موجود بگیرد. مثالش اینطور بود: اول فرض میکنیم سوادی معدوم است و بعداً فرض میکنیم این سواد موجود شد؛ آنوقت بحث را روی این سوادی که اول معدوم بوده و بعد موجود شده است پیاده میکند.
چرا این کار را کرد؟ «تنبیهاً» بر اینکه «الحوادث توجد»؛ حوادث را ما میبینیم در خارج موجودند، در حالی که اگر وجودشان زائد بر ماهیتشان باشد، لازمهاش این است که «لا توجد».
«و لو زاد»، این حال است مثلاً؛ حال باشد خوب است: حوادث همه موجودند، در حالی که اگر وجودِ وجود بر خود وجود زائد باشد—اگر وجود بر ماهیت زائد باشد، توجه کنید: اگر وجود بر ماهیت زائد باشد، وجودِ وجود هم بر خود وجود زائد است؛ یعنی هرچه تکرار بشود، این وجودهای بعدی هم که میبینید همه در خارجند؛ زائدند یعنی همهشان در خارجند. همانطور که اولین وجود زائد بر ماهیت است، دومین وجود هم زائد بر اولین وجود است، سومین وجود هم زائد بر دومین وجود است و هکذا.
پس اگر زائد بشود وجود الوجود، که وجود دوم است، علی نفس الوجود، که وجود اول است و همراه با ماهیت است، «لما حدث حادث فی زمان»، لازمهاش این است که هیچ حادثی در زمان حادث نشود؛ «إلا و یحدث قبله فیه ما لا یتناهی»، مگر اینکه حادث شود قبل از آن حادث، فیه یعنی در زمان، وجودهایی که نامتناهی هستند. وجودهای نامتناهی باید ابتدا در زمان قبل از این حادث، حادث بشوند تا نوبت به این حادث برسد و این حادث بعد از اینکه نوبتش رسید، وجود پیدا کند.
این یک مقدمه.
مقدمه بعدی خواهیم گفت: و چیزی که متوقف است بر مترتب نامتناهی، وجود نمیگیرد؛ پس یلزم که این حادث وجود نگیرد. اینطور شد پس: حوادث موجودند، در حالی که اگر وجودشان زائد بر ماهیتشان باشد، یلزم که موجود نباشند به این بیانی که گفتیم؛ و تالی که موجود نبودنشان است باطل است بالوجدان، پس مقدم هم که زیادت وجود علی الماهیة است باطل است.
حالا بحث را ادامه میدهیم که چرا لازم میآید اگر وجود بر وجود زائد باشد، لازم میآید که حادثی حادث نشود مگر اینکه قبلش ما لا یتناهی بگذرد؟ «إذ لا یحصل الوجود للشیء إلا بأن یوجد الفاعل وجود وجوده أولا»؛ با این فرض که وجود اول متوقف است بر وجود دوم، وجود اول حاصل نمیشود—«لا یحصل الوجود للشیء» یعنی وجود اول—وجود اول حاصل نمیشود مگر اینکه فاعل ایجاد کند «وجود وجوده أولا»، یعنی وجود دوم را. این وجود اول، این وجود مباشر ماهیت، حاصل نمیشود مگر اینکه وجود دوم که قبل از آن است حاصل بشود؛ آن وجود دوم حاصل نمیشود مگر اینکه قبلیاش حاصل بشود، چون بالاخره متوقفند بر همدیگر. اگر متوقف است باید آن صدرش را ایجاد بکنند تا بعداً نوبت به این پایینیها برسد؛ «و هکذا صاعداً إلی غیر النهایة».
این صغری؛ این «لو زاد»، ببینید: «لو زاد وجود الوجود علی نفس الوجود»، این مقدم؛ «لما حدث حادث فی زمان إلا و یحدث قبله فیه ما لا یتناهی»، این تالی. این «إذ لا یحصل الوجود» میخواهد تلازم مقدم و تالی را ثابت کند. آنوقت این که میخواهد تلازم مقدم و تالی را ثابت کند، یک مقدمهاش این است که حادث متوقف است بر وجودات بینهایت مترتبه؛ این یک مقدمه که الان خواندیم: «إذ لا یحصل الوجود للشیء إلا بأن یوجد الفاعل وجود وجوده أولا و هکذا صاعداً إلی غیر النهایة» که این میفهماند ترتب وجودات را.
مقدمه دوم: «و المتوقف علی ما لا یتناهی مترتبا لا یحصل أبدا». آنی که متوقف بر ما لا یتناهی است، حادثی که متوقف بر ما لا یتناهی است، هرگز حاصل نمیشود.
خب پس لازمهاش این است که اگر وجود زائد باشد، اصلاً حادثی حادث نشود؛ که بعدش میگوید: «فلو زاد لما حدث حادث». این «فلو زاد لما حدث حادث»، این خلاصهگیری از حرف قبل است؛ یعنی مقدم و تالی قبل را اگر ملاحظه کنید همین میشود که: «لو زاد الوجود علی الحوادث لما حدث حادث». چرا؟ چون باید وجودات بینهایت قبلاً حاصل بشوند تا نوبت به این وجود اخیر برسد و این وجود اخیر این حادث را حادث کند، در حالی که نوبت به وجود اخیر نمیرسد؛ نامتناهی تمام نمیشوند که نوبت به این اخیر برسد.
تصحیح و بررسی عبارت «و المتوقف علی ما لا یتناهی...»
عبارت دارد: «و المتوقف علی ما لا یتناهی مترتبا غیر حاصل بعد أن یحصل أبدا». آن کتاب دیگر هم همینطور دارد؛ ولی عبارت به این صورت معنا نمیشود، یعنی اگر هم معنا میشود من نتوانستم معنایش را بفهمم.
پرسش: غیر حاصل جوابش باشد؟
پاسخ: جواب چه باشد؟
پرسش: [نامفهوم] وجود نیاید...
پاسخ: جواب نمیتواند باشد، مگر خبر باشد برای «و المتوقف علی ما لا یتناهی مترتبا غیر حاصل بعد»، بعد «أن یحصل أبدا» به کجا میخورد؟ بله، راهش این است که باید بگوییم: «غیر حاصل بعد، لا یحصل أبدا»؛ این «أن» را اگر برداریم تبدیل به «لا» کنیم، عبارت درست میشود: «و المتوقف علی ما لا یتناهی مترتبا غیر حاصل بعد»؛ متوقف بر ما لا یتناهی در حالی که این ما لا یتناهی مترتب است و در حالی که این ما لا یتناهی هنوز حاصل نشده است—چون بالاخره سلسله نامتناهی باید بگذرد و نمیتواند بگذرد و هنوز حاصل نشده است—چنین متوقف بر ما لا یتناهائی «لا یحصل أبدا»، هرگز حاصل نمیشود.
این را هم میتوانیم بگوییم، یک جور دیگر هم میتوانیم بخوانیم: «و المتوقف علی ما لا یتناهی مترتبا غیر حاصل، بعد أن یحصل أبدا»، که البته «بعد» هم «بعید است که حاصل بشود»، یک حالت شک را دارد مثل اینکه اگر گفته بشود، در حالی که «لا یحصل أبدا»، نه اینکه بعید است حاصل شود. ولی خب بالاخره حالا وقتی آدم نسخه نداشته باشد، ناچار است به یک صورتی درست کند. شاید حالا یک نفر بیشتر فکر کند و خود همین عبارت را به همین صورت که هست درست کند، ولی من هرچه فکر کردم نتوانستم درستش کنم؛ احتمال میدهم یک ایرادی داشته باشد، بله؟
پرسش: یا «بعد» اینها اضافه میشود، یعنی: «غیر حاصل أن یحصل أبدا»؟
پاسخ: باز هم صاف نمیشود؛ مگر اینطوری بگوییم که یک چیزی افتاده باشد: «و المتوقف علی ما لا یتناهی مترتبا غیر حاصل بعد، لا یمکن أن یحصل أبدا»؛ «لا یمکن» هم بگذاریم که اصلاً چیزی را خط نزنیم و فقط یک چیز اضافه کنیم. همه اینها میشود، اما حالا نسخه کدام است باید مراجعه کرد؛ متأسفانه هر دو کتاب هم مثل هم است.
نتیجهگیری از قیاس استثنائی و اثبات عدم زیادت عینی وجود
«و لو زاد لما حدث حادث»، بیان کردم این تکرار همان مقدم و تالی قبلی است: اگر زائد شود وجود بر حادث، «لما حدث حادث»، لازمهاش این است که هیچ حادثی حادث نشود؛ «و المقدم کالتالی باطل»، یعنی «و التالی باطل فالمقدم مثله». ایشان به جای اینکه آنجوری حرف بزند، اینطوری گفته است: «و المقدم کالتالی باطل»؛ همانطور که تالی، که حادث نشدن حوادث است، باطل است، مقدم هم که زیادت وجود علی الماهیة است باطل است؛ «فالوجود غیر زائد عینا»، یعنی در خارج زائد بر ماهیت نیست و هو المطلوب.
این دلیل دوم بود ظاهراً، بله؛ دلیل اول این بود که وجود یک امر عام است، یعنی کلی است، و کلی در ذهن است و خارجیت ندارد، این دلیل اول بود. دلیل دوم، دلیل مفصلی بود که به صورت یک قیاس استثنائی بود که الان تمام شد. حالا میخواهیم وارد دلیل سوم بشویم.
طرح دلیل سوم: وجه الزامی و نقض استدلال مشاء بر زیادت وجود
حالا میخواهیم وارد دلیل سوم بشویم. دلیل سوم یک وجه الزامی است. وجه الزامی یعنی اینکه ما از مشاء دلیلی را شنیدیم، بعد همان دلیل را علیه خودشان به کار میگیریم. آنها برای اینکه ثابت کنند وجود زائد بر ماهیت است فی العین، دلیلی گفتند که ما با همان دلیلشان وارد میشویم و ثابت میکنیم که وجود در عین زائد بر ماهیت نیست. میگوییم اگر شما به این دلیل ملتزمید، به لوازم این دلیل هم باید ملتزم بشوید. این دلیل همانطور که درباره ماهیت جاری میشود، درباره خود وجود هم جاری میشود به بیانی که خواهیم گفت؛ و نتیجهاش این میشود که وجود در خارج زائد بر ماهیت نباشد، یعنی علیالعکس همان که شما نتیجه گرفتید.
این دلیل میشود دلیل نقضی؛ یعنی ما دلیل شما را—توجه کنید دلیل نقضی را چگونه معنا میکنند—دلیل شما را در موردی جاری میبینیم، ولی دلالت دلیلتان را در آن مورد تمام نمیدانیم. دلیل در موردی جاری میشود، ولی تخلف میکند؛ این را اصطلاحاً میگویند نقض. البته نقض معنای دیگر هم دارد؛ قبلاً هم توضیح دادم: نقض اجمالی و تفصیلی و معارضه، اینها همه را قبلاً گفتم، حالا دو مرتبه در جایش بیان میکنم در همین بحث که میآید انشاءالله.
ولی الان مقدمتاً روشن باشد: دلیل را در یک جا پیاده میکنیم، نتیجه را در همان جا میگیریم، شما به نتیجهاش ملتزم نیستید. دلیل را در یک جا پیاده کردید، نتیجه را گرفتید، علیه ما هم حرف زدید؛ ما دلیل را میآییم یک جای دیگر پیاده میکنیم، نتیجهای میگیریم، شما به آن نتیجه ملتزم نمیشوید؛ این معلوم میشود دلیل نقض میشود.
دلیلی که در یک مورد تخلف بکند، اصطلاحاً میگویند نقض شده است؛ یا دلیلی که در کل موارد تخلف کند، باز هم میگویند نقض شده است. البته در ما نحن فیه در یک مورد تخلف میکند، لااقل یک مورد؛ تخلف در کل موارد را نمیگوییم. تخلف در کل موارد آنجاست که دلیل به محال منجر بشود، که در تمام موارد تخلف میکند و اصلاً هیچ وقت صادق نیست؛ آن هم اصطلاحاً نقض است. ولی اینی که الان میگوییم، نقض در مورد خاص است؛ یعنی در یک مورد خاصی ما جاریاش کردیم، نتیجهاش مقبول شما نیست؛ پس معلوم میشود این دلیل تمام نیست. اگر تمام بود، در اینجا هم نتیجه میداد؛ همانگونه که در آنجایی که شما استفاده کردید نتیجه داد، در اینجا هم که ما استفاده میکنیم باید نتیجه بدهد.
تبیین ساختار استدلال مشاء از طریق تفکیک ذهنی ماهیت و وجود
توضیح بحث این است که: مشاء گفتند وجود در خارج زائد بر ماهیت است؛ دلیلشان هم این است. دلیلشان از یک صغری و کبری تشکیل میشود: صغراشان این است که ما وقتی مراجعه میکنیم به ذهن خودمان، میبینیم ذهنمان وجود را جدا تعقل میکند، ماهیت را جدا تعقل میکند؛ یعنی در ذهن ما وجود و ماهیت از هم منفک میشوند، یکی حساب نمیشوند. وجود را ما تعقل میکنیم چیزی، ماهیت را چیزی دیگری؛ تعقل جداست. این صغرای بحث است که مقدمه اول است.
مقدمه دوم، یعنی کبری، این است که هرگاه دو چیزی جدای از هم تعقل بشوند، کشف میکند که اینها در خارج هم جدای از همند، دو تا هستند.
نتیجه میگیریم: پس ماهیت و وجود که در ذهن ما جدا تعقل میشوند، در خارج هم جدا هستند. این استدلال مشاء بر زیادت وجود علی الماهیة فی الأعیان است که از راه تعقل پیش رفتند. گفتند که چون این ماهیت و وجود را ما در ذهنمان دو چیز تعقل میکنیم، پس باید در خارج هم دو تا باشند؛ اگر در خارج دو تا هستند، یعنی وجود در خارج زائد بر ماهیت است. این نتیجه را گرفت.
نحوه کاربست استدلال مشاء علیه خود آنان در مسأله وجود الوجود
اینها دلیل را در وجود نسبت به ماهیت پیاده کردند، ما در وجودِ وجود نسبت به وجود پیاده میکنیم؛ یعنی ماهیت را میگذاریم کنار. به جای ماهیت، آن وجودی را میآوریم که میخواهد ماهیت را موجود کند؛ به جای وجود هم وجودِ وجود را میآوریم. یعنی آنها گفتند که ماهیت با وجودش دو تاست؛ ما میگوییم وجود با وجودش دو تاست. آنها گفتند ماهیت با وجود الماهیة دو تاست؛ ما میگوییم وجود با وجود الوجود دو تاست. یعنی ما بحث را میبریم یک طرف امر را وجود میگیریم، یکی دیگر را وجودِ این وجود میگیریم.
میگوییم در ذهنتان وجود را با وجودِ وجود تفکیک میکنید یا یکی میدانید؟ در ذهنتان وجود با وجودِ وجود تفکیک میشود؛ یعنی در ذهن یک بار وجود تصور میشود، یک بار وجودِ این وجود تصور میشود؛ پس در ذهن تفکیک شد. شما گفتید هر چیزی که در ذهن جدا تعقل بشود، در خارج هم جداست؛ فیلزم که در خارج هم وجود ماهیت با وجودِ وجودِ این ماهیت دو تا باشد.
دوباره میآییم سراغ آن وجودِ وجود. میگوییم: وجودِ وجود با وجودِ وجودِ وجود، در ذهنتان دو تا تصور میشود یا یکی؟ حتماً دو تا؛ وجودِ وجود چیزی است، وجودِ وجودِ وجود چیز دیگری است، یعنی وجود دوم با وجود سوم. اگر دو تا در ذهن، دو تا در خارج؛ پس در خارج باز سه وجود درست کردیم.
میآییم سراغ وجود سوم: وجودِ وجودِ وجود، این در ذهن تصور میشود، و بعد وجودِ وجودِ وجودِ وجود، که چهار تا بشود؛ میبینیم این با آن فرق دارد، پس در خارج هم فرق دارد. همینطور ادامه میدهیم، پس در خارج ما سلسله نامتناهی از وجودات پیدا میکنیم.
و چون سلسله نامتناهی از وجودات، محذور تسلسل را اولاً، و محذور عدم پیدایش حوادث را که الان گفتیم ثانیاً در پی دارند، پس ترتب وجود در خارج باطل است. منشأ این ترتب وجود در خارج که امری است باطل، زیادت وجود الوجود علی الوجود بود—منشأش را اشتباه گفتم—منشأ این مشکل، زیادت وجود الوجود علی الوجود بود. پس زیادت وجود الوجود علی الوجود درست نیست؛ در حالی که دلیل شما میخواست این را ثابت کند که زیادت دارد. دلیل شما همانطور که درباره وجود و ماهیت پیاده شد، درباره وجود الوجود و خود وجود هم پیاده شد؛ اما در این مورد دوم نتیجه نداد. نتیجه داد، نتیجهاش را قبول نکردید؛ نتیجه به جایی برخورد کرد که مشکل درست کرد. پس دلیلتان نقض میشود؛ چون در یک مورد جاری شد و نتوانست نتیجه بدهد، نتیجه درست نداد. از اینجا پیداست که در آن موردی هم که شما پیادهاش کردید و از آن استفاده بردید، در آن مورد هم تمام نبوده است؛ شما بیجهت از آن استفاده کردید. این دلیل دیگر ایشان که دلیل نقضی است، حدود یک صفحه طول میکشد.
و بعد دو مرتبه از همین دلیل نقضی، یک مبنای دیگر مشاء را باطل میکنند؛ مبنایی که کسی نمیتواند باطلش کند. خود شیخ اشراق هم قبولش دارد، آن مبنا را قبول دارد. میگوید اگر دلیل شما درست باشد، آن مبنایی که مقبول خود شماست، مقبول خود من است، مقبول حکمت متعالیه است، مقبول همه است بهجز فخر رازی، باطل میشود؛ فقط فخر رازی آن مبنا را قبول نکرده است و آن اینکه وجود خدا عین ماهیتش باشد یا ماهیت خدا عین وجودش باشد، وجودش زائد بر ماهیتش نباشد. اگر دلیل شما تمام بشود، آن را هم خراب میکند که بعداً خواهیم گفت؛ الان فقط فخر رازی و پیروانش میگویند خدا مرکب است از ماهیت و وجود، و الا بقیه همه میگویند وجود عین ذاتش است و ماهیتش هم عین وجودش است. پس اگر حرف شما تمام بشود و دلیل شما تمام بشود، علاوه بر اینکه در یک مورد دیگری که خودتان قبول ندارید جاری میشود، علاوه بر این، این مطلبی را که مسلم عند الفلاسفه است باطل میکند. این پس وجه دیگری است که بعداً ادامهاش احتمالاً بیفتد برای جلسه بعد.
و بعداً باز مصنف میبیند که این دلیل نقضی خیلی کارگشا نیست؛ دلیل نقضی این است که بالاخره دلیلتان را خراب کردیم. لذا دو مرتبه وارد دلیل چهارم میشود که دلیل حلی است؛ در آنجا هم باز ثابت میکند که وجود زائد بر ماهیت نیست، چون آن دیگر برای بحث جلسه بعد است.
قرائت و تطبیق متن مصنف در تقریر استدلال مشاء
فعلاً حالا این قسمت را بخوانیم:
«وجه آخر فی أن الوجود غیر زائد علی الماهیة فی الأعیان»، یعنی در خارج وجود زائد نیست.
«و هو وجه إلزامی»؛ این وجهی که میگوییم وجه الزامی است، یعنی ما با دلیلی که مشاء دارند خودشان را ملزم میکنیم که به این مطلبی که ما میگوییم معترف بشوند.
«و هو أن هؤلاء»، یعنی و هم أتباع المشائین، «استدلوا» بر اینکه وجود زائد علی الماهیة است فی الأعیان، استدلالشان این است:
«بأنا نعقل الماهیة دون الوجود»، این صغری؛ ما ماهیت را تعقل میکنیم، وجود را تعقل نمیکنیم. تعبیرشان هم این است که خواندید در نهایه و جاهای دیگر، که ما گاهی ممکن است ماهیت را تصور کنیم، در اینکه وجود دارد یا ندارد شک بکنیم.
«غیره» مشکوک است، پس ماهیت غیر وجود است. دو چیز در ذهن ما تعقل شد؛ اگر در ذهن ما دو چیز تعقل شد، در خارج هم دو چیز است.
این «إذ ربما شککنا»، اثبات این مقدمه است. مقدمه اولمان این بود که «نعقل الماهیة دون الوجود»، این مقدمه اولمان است؛ این را حالا میخواهیم اثباتش کنیم: «إذ ربما شککنا فی وجودها بعد تعقلها»؛ ماهیت را تعقل میکنیم، پیش ما معلوم میشود، اما ما در وجودش شک میکنیم؛ پس وجود میشود مشکوک، در حالی که ماهیت معلوم است. معلوم با مشکوک فرق دارد، پس ماهیت با وجود فرق دارد. این مقدمه اول و اثباتش.
«کل أمرین»، مقدمه دوم؛ پس استدلال اینطور است: «نعقل الماهیة دون الوجود»، آن بقیهاش دلیل بر اثبات این صغری بود.
کبری این است: «کل أمرین یعقل أحدهما دون الآخر فهما متغایران فی الأعیان»؛ دو چیزی که یکیشان را بتوانیم تعقل کنیم بدون دیگری، یا دیگری را بتوانیم تعقل کنیم بدون اولی، این دو تا معلوم میشود که در خارج متغایرانند؛ «فهما»، با «فاء» باید باشد: «فهما متغایران فی الأعیان». این هم کبری: «لا متحدان فیها»، یعنی فی الخارج، فی الأعیان.
نتیجه این است: «فالوجود مغایر للماهیة و زائد علی الماهیة فی الأعیان».
این دلیلی است که مشاء اقامه کردند برای اثبات زیادت وجود علی الماهیة فی الأعیان.
تقریر وجه الزامی و انطباق آن بر عبارت کتاب
ایشان میفرماید که درست همین دلیل بر خود مشاء منقلب میشود و حرفشان را رد میکند، که از خارج بیان کردم:
«و مخالفوهم ألزموهم بعین هذه الحجة»؛ مخالفین مشاء، مشاء را ملزم کردند که خلاف این نتیجه را قبول کنند به عین همین دلیل؛ به عین همین دلیل، خلاف نتیجه را باید قبول کنند.
«بأن قالوا»، مخالفین اینطور گفتند: «الوجود غیر زائد علی الماهیة فی الأعیان»؛ وجود بر ماهیت زیادت ندارد فی الأعیان، یعنی در خارج موجود نیست.
«و إلا لزم التسلسل»؛ این «و إلا لزم التسلسل» چکیده دلیلی است که از خارج گفتم و خود ایشان تفصیلش را الان شروع میکند؛ اول گفته است. تسلسل را من آخر گفتم، ایشان اول شروع کرده و گفته است: «و إلا لزم التسلسل». چرا تسلسل لازم میآید؟ این تسلسل یعنی تکرار وجود؛ یعنی لازم میآید وجودات بینهایتی در خارج داشته باشیم. چرا لازم میآید؟ آنوقت شروع به استفاده از دلیل مشاء است:
«للزوم کون وجود الوجود زائداً علیه»؛ یعنی وجودِ وجود زائد بر خود وجود است. این را از کجا استدلال میکنید؟ از عین دلیل مشاء. ببینید ایشان برعکس آنچه که من از خارج گفتم وارد شده است؛ آنطوری که من از خارج گفتم واضحتر بود. من از خارج دلیل مشاء را پیاده کردم و این نتیجه را گرفتم؛ بعد که این نتیجه را گرفتم، گفتم تسلسل لازم میآید. ایشان اول میگوید تسلسل لازم میآید، بعد نتیجه را میگیرد و بعد سراغ دلیل مشاء میرود. هر دویش درست است، منتها آن فکر میکنم واضحتر بود.
«للزوم کون وجود الوجود زائداً علیه»؛ چون لازمه حرف شما این است که وجودِ وجود زائد بر خود وجود باشد. به چه دلیل لازم میآید که وجودِ وجود زائد بر وجود باشد؟ «بعین ما ذکرتم»، به عین دلیل خودتان: «لأنها قد نفهم الوجود»... «لأنها» یا «لأنا»؟ بله؟ «لأنا» درست است؛ کتابهای شما با یکی من از رو میخوانم، «لأنا» درست است، «لأنها» درست نیست.
«لأنا قد نفهم الوجود کوجود العنقاء مثلاً و نشک هل هو فی الأعیان حاصل أم لا»؛ ما وجود عنقاء را مثلاً تعقل میکنیم، که این وجود اول است؛ بعد شک میکنیم که این وجود در اعیان حاصل است، یعنی موجود است یا نه؛ پس در وجودِ این وجود شک داریم. خود وجود را تعقل کردیم، ولی در اینکه در خارج هست یا نیست، یعنی وجود دارد یا ندارد، شک داریم؛ پس خود وجود برایمان معلوم است، اما وجودِ این وجود در خارج برایمان مشکوک است. چون چنین است، پس بین وجود و وجود الوجود دوئیت برقرار میشود و تفاوت هست.
«و لو اتحد الوجودان»، اگر دو وجود—یعنی یک: وجود العنقاء، دو: وجود وجود العنقاء—اگر این دو تا متحد بودند، یعنی یکی بودند، «لامتنع تعقل أحد الوجودین مع الشک فی الآخر»، نمیشد یکی را تعقل کنید و در دیگری شک بکنید. از اینکه یکی را تعقل کردیم و در دیگری شک کردیم، معلوم میشود این دو تا متحد نیستند، یعنی متفاوتند؛ یعنی وجود با وجود الوجود فرق دارد، «کما ذکرتم فی أصل الماهیة و وجودها». درباره ماهیت و وجودش هم شما همین دلیل را گفتید، حالا ما درباره وجود و وجود الوجود این دلیل را میگوییم.
آنوقت: «ثم یعود الکلام إلی وجود وجود الوجود». حالا که درباره وجود الوجود مسئله روشن شد، درباره وجودِ وجودِ وجود هم همین مسئله پیاده خواهد شد، و باز هم در وجود چهارم هم همینطور، وجود پنجم هم همینطور، «و هکذا متسلسلاً إلی غیر النهایة مترتباً» که همه این وجودها با هم مترتب میشوند، و همه هم «موجوداً معاً»، یعنی اجتماع در وجود دارند، «و هو محال». این هم محال است که امور نامتناهی مترتب باشند و اجتماع در وجود داشته باشند؛ این را قبلاً گفتیم محال است.
پس از حقانیت دلیل شما لازم میآید که وجودِ وجود زائد بر وجود باشد؛ و از اینکه وجودِ وجود زائد بر وجود باشد، با نقل کلامی که در خود وجود الوجود میکنیم، یلزم التسلسل و تسلسل باطل است. پس اینکه وجود الوجود زائداً علی الوجود باشد باطل است؛ و اگر این باطل است، دلیل شما باطل است، لذا نمیتواند نتیجه بدهد که وجود زائد بر ماهیت است. این خلاصه نقضی است که برایشان کردیم.
توجه کردید دلیل را آوردیم در یک مورد دیگر اجرا کردیم، در آن مورد به محال رسیدیم، فهمیدیم در این مورد دلیل نمیتواند اجرا بشود؛ و بعد از اینجا پی بردیم که دلیل در آن مورد هم که آن آقایان اجرایش کردند، نمیتوانسته است اجرا بشود. خود دلیل را باطل نکردیم؛ وارد نشدیم بگوییم این دلیل این مقدمهاش خراب است و آن مقدمهاش خراب است؛ اجرای دلیل را از کار انداختیم. یعنی ثابت کردیم که این دلیل نمیتواند در فلان مورد جاری بشود، و بعد هم کشف کردیم در آن مورد هم که شما جاری کردید نمیتوانسته است جاری بشود. حالا ایرادش کجاست، نمیدانیم؛ ولی بالاخره اگر میخواست ایراد نداشته باشد، در همه موارد جاری میشد. از اینکه در یک مورد تخلف کرده است، معلوم میشود ایراد ندارد. این یک نقض خاصی است که توجه میکنید کاری به مقدمات نداریم؛ نمیگوییم اینجای دلیلت خراب است، میگوییم دلیلت در جایی که باید جاری بشود، جاری نشد؛ باید جاری بشود و جاری نشد، پس معلوم میشود آنجا هم که جاری شده خلل داشته است، تو متوجه خللش نبودی که اجرایش کردی؛ یعنی دلیل بهطور کلی باطل است. این را اصطلاحاً میگویند نقض؛ نقض اجمالی هم میگویند. حالا نقض اجمالی اصطلاحات دیگر هم دارد و اصطلاح دیگر هم دارد، انشاءالله اینها را بعداً توضیح میدهم. قبلاً هم بیان کردم، منتها چون مطلب کم به گوش میخورد ممکن است گاهی فراموش بشود و گاهی هم من تکرار میکنم؛ تکرارش شاید بعضی وقتها بیفایده نباشد.
طرح اشکال از سوی مشاء: تفاوت میان وجود الماهیة و وجود الوجود
معترض اعتراض میکند، میگوید که دلیل مشاء در آن موردی که اجرا شده، بهجا اجرا شده است؛ در آن موردی که شما اجرا کردید، بیجا اجرا شده است. موردی که شما اجرایش کردید با موردی که مشاء اجرا کرده است فرق میکند؛ پس اگر در مورد شما تخلف کرد، کشف نمیشود که در موردی هم که مشاء اجرا کرده تخلف دارد، چون دو مورد با هم فرق دارند.
موردی که مشاء اجرایش کرده، مورد وجود الماهیة بوده است، که وجود الماهیة مسلماً غیر از ماهیت است. موردی که شما اجرایش کردید وجود الوجود بوده است، و وجود الوجود غیر وجود نیست؛ وجود عین وجود است. همه چیز اگر بخواهد موجود بشود به وجود موجود میشود؛ وجود اگر بخواهد موجود بشود دیگر به وجود موجود نمیشود، خودش موجود است. درست مثل اجزاء زمان میماند: همه زمانیات اگر بخواهند مقدم و مؤخر زمانی بشوند، به اجزاء زمان مقدم و مؤخر میشوند؛ خود اجزاء زمان اگر بخواهند مقدم و مؤخر بشوند، دیگر به اجزاء زمان مقدم و مؤخر نمیشوند، خودشان مقدم و مؤخرند. شنبه خودش مقدم بر یکشنبه است، نه اینکه یک ظرف دیگری او را بر یکشنبه مقدمش کرده باشد.
پس فرق است بین وجود الوجود و وجود الماهیة؛ وجود الوجود عین وجود است، ولی وجود الماهیة عین ماهیت نیست. پس دلیل آنها در جایی جاری شد که حق جریان داشت؛ شما آوردید در جایی جاریاش کردید که حق جریان و اجرا نداشتید، حق اجرایش را نداشتید. اینجا تخلف میکند به خاطر اینکه جایش نبوده است، نه به خاطر اینکه دلیل خلل داشته باشد. دلیل خلل ندارد؛ اینجایی که شما جاریاش کردید جا نداشته است جاری بشود. پس از اینجا کشف نمیکنیم که آنجایی که مشاء جاری کرده باطل است؛ آنجایی که جاری کرده به حق جاری شده است. اشکالی که طرف میگیرد، اشکال خوبی هم هست؛ اشکال بهجایی است، اشکال خوبی است. حالا ببینیم جواب چه میدهد:
«فإن قیل: وجود الوجود غیر زائد علی الوجود لأن الوجود لا ذات له وراء الوجود»، یعنی عین وجود است؛ چیزی غیر از وجود نیست که بگوییم با وجود موجود میشود. «فذات الوجود نفس الوجود فهو بذاته موجود»[3] ؛ هی هم تأکید میکند: «فهو بذاته موجود، و غیر الوجود» که عبارت از ماهیاتند، «به موجود»، بهوسیله وجود موجود میشوند؛ «کما أن الزمان بذاته یتقدم و یتأخر و غیر الزمان من الأشیاء» بهوسیله زمان «یتقدم و یتأخر». این اشکال را وارد کرد.
پاسخ مصنف به اشکال مشاء بر اساس کلیت کبرای استدلال
ایشان جواب میدهد؛ جواب میدهد که حرفها درست است، نمیشود ردش کرد. تقدم و تأخر اجزاء زمان بالذات است، این حرف درستی است؛ وجودِ وجود هم بالذات است، حرف درستی است. ولی مهم این است که شما از چه مقدمهای استفاده کردید؟ از مقدمه اینکه در تعقل دو چیز را جدای از هم دیدیم؛ یکی شد مشکوک، یکی شد معلوم، و اگر دو چیزی یکیاش مشکوک شد و یکیاش معلوم شد، حتماً این دو چیز در خارج دو تا هستند و جدا هستند. ما همین را که شما در آنجا پیاده کردید، در وجود پیاده میکنیم. کاری به این حرفها نداریم، این حرفها به جای خود درست؛ ولی ببینید دلیلی که شما اجرا کردید، آن کبرای کلیای که پذیرفتید، آن کبرای کلی اینجا هم میآید. چرا آنجا مقبول باشد و اینجا مقبول نباشد؟ کبرای کلی شما این بود که اگر دو چیز را ما تصور کردیم، یکیاش را تصور کردیم بدون دیگری، یا یکی را معلوم دیدیم و دیگری را مشکوک دیدیم، اینها دو تا هستند. خب این دیگر اختصاص به ماهیت و وجود ندارد؛ هر جا این کلی بیاید صادق است. شما در ماهیت و وجود پیادهاش کردید، ما در وجود و وجودِ وجود پیادهاش میکنیم.
اگر کبرایتان کلی است، چرا در یک مورد خاصی پیادهاش میکنید؟ در کل موارد پیادهاش کنید! اگر در کل موارد پیادهاش کنید، در این مورد نقض میشود، پس دوباره اشکال برمیگردد. حرفهایتان درست است، ولی ببینید مستمسک شما در دلیل چه بود؛ آن مستمسکتان عام است، آن در همه جا میآید؛ همانطور که در ماهیت و وجود میآید چنانکه خودتان گفتید، در وجود و وجود الوجود هم میآید چنانکه ما گفتیم. اگر کبری کلی است، چرا استثناء میکنید؟ چرا موردی را که ما اجرا کردیم استثناء میکنید؟ اگر نمیتوانید استثناء کنید که باید اشکال را قبول کنید؛ اشکال وارد میشود.
«قلنا: کما دل تعقل الماهیة مع الشک فی وجودها علی زیادة الوجود علیها»؛
همانطور که تعقل ماهیت با شک در وجودش—که ماهیت معقول است و وجود مشکوک است—این دلالت میکند بر زیادت وجود علی الماهیة—که یکی مشکوک میشود و یکی معلوم میشود، و معلوم است که معلوم با مشکوک فرق دارد، از اینجا شما کشف کردید که ماهیت و وجود دو تاست—«کذلک یدل تعقل الوجود»ای که مضاف به ماهیت است، یعنی وجود اول که میخواهد ماهیت را موجود کند، با شک در وجودِ این وجود، یعنی دوم، یعنی وجود دوم؛ تعقل میکنید وجود اول را و شک دارید در وجود دوم، این دلالت میکند بر اینکه «زیادة الوجود علی الوجود الأصلی». «الوجود»، الف و لامش الف و لام عهد ذکری است؛ یعنی این وجود اخیری که گفتیم که «وجود ذلک الوجود» باشد، وجود دوم، زائد است بر وجود اصلی، یعنی آن وجود اول. پس «یدل» آن تعقل وجود مضاف تا آخر، «علی زیادة الوجود»، یعنی همین وجودی که گفتیم در عبارت «فی وجود ذلک الوجود»، یعنی وجود الوجود؛ «زیادة الوجود» یعنی وجود الوجود، یعنی همان وجود الوجودی که گفتیم زیادت دارد بر وجود اصلی، یعنی همان وجود اولی که به ماهیت میچسبد و وصف ماهیت میشود و ماهیت را موجود میکند.
خب پس قانون کلیای که شما گفتید، اگر بخواهد به کلیتش باقی بماند—که باید هم باقی بماند—همانطوری که در موردی که شما از آن استفاده کردید جاری میشود، در موردی هم که ما استفاده کردیم جاری میشود. پس آنجا نتیجه داد، اینجا هم باید نتیجه بدهد؛ نتیجه اینجا خراب میشود، معلوم میشود نتیجه آنجا هم خراب است، که تمام اشکال دوباره برگشت؛ این اعتراضی که «إن قیل» کرد وارد نشد.
نقد استاد بر پاسخ مصنف و تبیین خروج تخصصی وجود الوجود از قاعده مشاء
پرسش: اصل اشکال را پذیرفته است؟
پاسخ: بله؟
پرسش: اصل اشکال را پذیرفته است؟
پاسخ: اصل اشکال را پذیرفته است، یعنی کلیت کبری را از بین نبرده است. من انتظار داشتم که در جواب ایشان بالاخره یک اشکالی بشود؛ جواب ایشان درست نیست. مستشکل ببینید چه گفت؛ مستشکل طوری حرف زد که جواب ایشان قانعش نمیکند. مستشکل گفت اصلاً مورد جریان این قاعده نیست؛ موردی که شما جاریاش کردید مورد جریان نیست، یعنی تخصص است. یعنی اصلاً این موردی که شما جاریاش کردید مورد جریان قاعده نیست؛ نه اینکه قاعده را ما از کلیت انداختیم، قاعده به کلیت خودش باقی است؛ این موردی که شما جاریاش کردید استثناء نیست، این تخصص است، اصلاً اینجا جاری نمیشده است. یعنی در جایی جاری میشود که ما بتوانیم دوئیت را قبول کنیم؛ اینجا اصلاً دوئیت قبول نمیشود. در آنجایی که شما جاریاش کردید که وجود و وجود الوجود باشد، اصلاً دوئیتی ما نداریم. آن کبرای کلی اصلاً مجرا ندارد، جریانش بیجا بوده است. توجه میکنید؟ نه اینکه جاری بشود و نتیجه بدهد؛ ما میگوییم جاری نمیشود چون جریانش بیجا بوده است، شما میگویید چون کلیت دارد باید جاری بشود! کلیت دارد، در موردهایی که میتواند شامل بشود جاری میشود، نه در موردی که نتواند شامل بشود. در ما نحن فیه اصلاً تخصصاً خارج است، یعنی در آن جاری نمیشود؛ پس دلیل ایشان باطل است و حرف مشاء درست است. منتها من تصمیمم بر این نیست که دلیلهای ایشان را رد کنم؛ چون تا حال همه را رد کردیم، ولی تصمیم این نیست که رد کنیم؛ تصمیم این است که بالاخره عبارت را روشن بشویم دیگر.
پرسش: مسلماً وجود، ماهیتی غیر از وجود ندارد، این که مسلم است دیگر؛ شما میفرمایید...؟
پاسخ: بله، بله دیگر؛ وجود را نمیشود گفت با وجود موجود است، آن دیگر واضح است و جزء بدیهیات است.
تحلیل مغالطه در مثال «وجود العنقاء» و نفی تعدد وجود
پرسش: در تعقل وجود العنقاء با همدیگر شک میکنیم که در اعیان هست یا نه؟
پاسخ: نخیر، نخیر؛ حالا این هم فرمایش خوبی بود. ببینید ایشان میگوید ما وجود سیمرغ را تعقل میکنیم، بعد در اینکه این وجود در خارج هست یا نه شک میکنیم؛ پس این وجود، وجود عنقاء، میشود معلوم، اما وجود داشتن این وجود در خارج مشکوک است. حرف این است که وجود العنقاء معلوم است یعنی چه؟ یعنی وجودش در خارج معلوم است؟ وجود العنقاء معلوم است یعنی چه؟ یعنی میدانیم وجود العنقاء معنایش چیست. بعد در وجود داشتن این وجود شک میکنیم؟ نه، در وجود داشتن این وجود شک نمیکنیم؛ شک در این است که اینی که در ذهن ما هست در خارج هم هست یا نه، نه در اینکه این وجود، وجود دارد. حالا ما در ذهنمان یک وجود تصور کردیم، این متیقن ماست؛ متیقن است که در ذهنمان داریم، شک داریم که این در خارج هم هست یا نه؛ نه اینکه در خارج وجودی برای این وجود هست یا نه. شک میکنیم که همینی که در ذهن ما تصویر شده در خارج هم هست یا نه؛ اصلاً دو تا وجود نمیشود. یک وجود در ذهنمان است و آن معین است، مشخص است، معلوم است؛ معلوم است چون ما تصورش کردیم. اما همین متصور ما—نه وجودِ این متصور ما—همین متصور ما در خارج هست یا نه؛ دو تا وجود نمیشود. اگر میگفتیم اینی که ما در ذهنمان آوردیم، این در خارج وجود دارد—یعنی همین ذهنی میآید در خارج وجود پیدا میکند—اگر این باشد بله، وجود الوجود میشود؛ اما این را نمیگوییم. ما میگوییم همینی که در ذهن ما الان هست، همین بدون اضافه، در خارج هم هست یا نه؛ یعنی وجود العنقاء. وجود العنقاء الان در ذهن ما هست، در خارج هم هست یا نه؟
به تعبیر دیگر، الان ما میگوییم وجود العنقاء در ذهن ما هست، یعنی عنقاء در ذهن من موجود است؛ وقتی میپرسیم در خارج هم هست یا نه، نمیگوییم وجود عنقاء در خارج هست یا نه، میگوییم عنقاء در خارج هست یا نه؛ نه اینکه وجودش در خارج هست یا نه، خود عنقاء در خارج هست یا نه. یک وجود بیشتر نداریم و تکرار نمیشود. نمیگوییم وجود عنقاء در خارج هست یا نه، میگوییم خود عنقاء در خارج هست یا نه. در ذهن ما خود عنقاء هست و تصور شده است؛ در خارج هم خود عنقاء هست؟ نه اینکه وجودش هست.
پرسش: در قبل ثابت کردند حصول وجود غیر از وجود است؟
پاسخ: حصول وجود غیر از وجود است؟ آنجا را هم من جواب ندادم. شوری نمک غیر از نمک است؟
پرسش: [نامفهوم] همان را خواستم تحلیل کنید.
پاسخ: نه خب دیگر، من آنجا جواب ندادم؛ ولی حصول وجود غیر وجود است یعنی چه؟ وارد بحثش نشدیم.
پرسش: در خارج میگوید، نه اینکه چیزی در ذهن میگوییم و بیاییم که در ذهن و در خارج هست یا نه؟
پاسخ: نه، نمیگویم خارج؛ آن حرف اخیری که زدم جواب شما را هم داد. من متوجه شدم که ممکن است شما یک همچین اشکالی بکنید: نگفتم این وجودی که در ذهن من است در خارج هم هست یا نه—که شما بگویید این وجود اگر بیاید در خارج، میشود حصول الوجود—نه، همین عنقائی که در ذهن من موجود شده است، در خارج هم موجود است یا نه؛ اصلاً بحث وجود نمیکنیم. همین عنقائی که در ذهن من وجود گرفته است—که وجود العنقاء در ذهن من درست شد—همین عنقاء در خارج موجود است که وجود العنقاء در خارج هم درست بشود یا نه؟ اصلاً کاری به وجودِ وجود نداریم، کاری به حصول وجود نداریم که بفرمایید حصول وجود با وجود فرق دارد. البته حصول وجود با وجود فرق ندارد؛ بر فرض هم فرق داشته باشد، کاری ما اصلاً به آن نداریم. ما میگوییم این وجود العنقاء در ذهن ما آمد، یعنی عنقاء در ذهن ما آمد و در ذهن ما موجود شد؛ آیا این عنقاء در خارج هم موجود است؟ نه اینکه وجودش در خارج موجود است؛ خودش در خارج موجود است؟ شکمان این است. یقینمان این است که این عنقاء در ذهن موجود است؛ شکمان این است که در خارج موجود است یا نه. این کاری به وجود الوجود ندارد.
پرسش: پس قیاس مع الفارق است؟
پاسخ: بله.
قرائت و تطبیق عبارت شارح در تبیین وجه الزامی و نظم منطقی نقض اجمالی
«و إلی ما ذکرنا أشار بقوله»، چیزی نداریم؛ یعنی خواندم و تا «تبیّن» را یکسره بخوانم. تمام مطالب گفته شده است، دوباره بخواهم تکرارش کنم مشکل داریم.
«و إلی ما ذکرنا أشار بقوله: و هو»—یعنی این وجه الزامی—این است که «مخالفی هؤلاء»، یعنی أتباع المشائین، «فهموا الوجود»، گفتند ما وجود را میفهمیم، «و شکوا فی أنه هل هو فی الأعیان حاصل أم لا»؛ وجود عنقاء را تصور میکنیم، اما نمیدانیم این وجود در خارج حاصل است یا نه. ببینید اصلاً بحث را مغالطه کرده است: «این وجود در خارج حاصل است یا نه»؛ ما این شک را نداریم، شک داریم که عنقاء در خارج هست یا نه. ایشان میگوید شک میکنیم که این وجودی که تصور کردیم در خارج هست یا نه، که برای وجود حصول است یا نه. خب اگر اینطور است، پس معلوم میشود یکی مشکوک است و یکی معلوم است؛ وجود عنقاء معلوم است، وجودِ این وجود در خارج مشکوک است.
این الزامی است که بر مشاء وارد است، که این الزام گرفته شده از بحثی که دارند: «کما کان فی أصل الماهیة»؛ یعنی استدلالشان را در اصل ماهیت پیاده کردند، ما از این استدلالی که در اصل ماهیت پیاده کردند ملزمشان میکنیم که در وجود هم همین استدلال را بپذیرند.
توجه کردید ایشان از آخر بحث آمد اول؛ یعنی اول وجه الزامی را گفت که وجه الزامیای که آنها را ملزم میکند چیست، بعد حالا منشأ الزام را میگوید که منشأ الزام این است که خود اینها استدلال کردند و استدلال را در ماهیت پیاده کردند: «کما کان فی أصل الماهیة»، چنانکه همین وضع در اصل ماهیت بود «عند أتباع المشائین حیث» که این ماهیت را میفهمیدند و در وجودش شک میکردند؛ و چون ماهیت را میفهمیدند و در وجودش شک میکردند، گفتند پس ماهیت و وجود فرق دارد. حالا ما هم اصل وجود را میفهمیم و در وجودِ این وجود شک داریم؛ پس اصل وجود با وجود الوجود فرق میکند. اگر اینطور است، «فیکون للوجود وجود آخر».
این «فیکون للوجود وجود آخر»، متفرع بر «کما کان فی أصل الماهیة» نیست، متفرع بر قبل است: «فهموا الوجود و شکوا فی أنه هل هو فی الأعیان حاصل أم لا»، نتیجه این حرفشان این است که باید برای وجود هم وجودی باشد؛ زیرا که وجود الوجود با خود وجود فرق میکند، پس باید دو تا باشند؛ اگر دو تا هستند، پس وجود برای وجود هم هست، برای وجود الوجود هم دوباره وجود است و هکذا؛
«فیکون للوجود وجود آخر زائد» بر این وجود آخر، کما اینکه للماهیة، «کما کان للماهیة وجوداً زائداً»... این کتابهای قدیمی «وجوداً زائداً» دارد... «وجوداً زائداً» دارید؟ بله.
نه، «وجودٌ آخرُ زائدٌ علیه کما کان للماهیة وجوداً زائداً»...
دیگر حالا پس وجود را باید در تقدیر بگیریم: «کما کان» آن وجود «للماهیة زائداً علی الماهیة عندهم»؛ «کما کان للماهیة وجوداً زائداً علی الماهیة عندهم»، یک «وجوداً» را باید از اینجا حذف کنیم. «فیلزم التسلسل»، خب تمام شد.
«و هو فی الحقیقة»، این وجه الزامی—«هو» یعنی این وجه الزامیای که مصنف در اینجا اقامه کرده است—فی الحقیقة نقض اجمالی است؛ نقض اجمالی را بعداً توضیح میدهم. گرچه توضیح مختصرش را هم دادم، ولی کاملتر انشاءالله توضیح میدهم.
«و نظمه»، نظم این وجه یا نظم این نقض اجمالی، یعنی صورت منطقیاش این است که گفته شود: «لو صح ما ذکرتم من الدلیل»، دلیلی که شما گفتید اگر تمام باشد، «لزم التسلسل الممتنع» به بیانی که توضیح دادیم، و تالی که تسلسل است «باطل، فالمقدم مثله»؛ مقدم هم که صحت «ما ذکرتم من الدلیل» است، او هم باطل است یعنی صحیح نیست دلیلتان.
حالا آنچه که شما از من طلب دارید این است که نقض اجمالی یعنی چه؟
اگرچه مختصرا توضیح دادم ولی یادآوری کنید انشاء الله در جلسه بعد مفصل تر توضیح بدهم.