85/01/18
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی اصالت و زیادت وجود بر ماهیت در خارج و ذهن/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /بررسی اصالت و زیادت وجود بر ماهیت در خارج و ذهن
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
بررسی اصالت و زیادت وجود بر ماهیت در خارج و ذهن
در اولین حکومتی که ایشان مطرح کردند، به این مسئله پرداختند که وجود در ذهن زائد بر ماهیت است، ولی در خارج زائد بر ماهیت نیست؛ و به تعبیر دیگر، وجود در خارج موجود نیست و آنچه در خارج موجود است، ماهیت است.
در استدلال بر این مدعا، یک قیاس استثنائی اقامه کردهاند که تالیش منفصله، به نظر خودشان، حقیقیه بود. بله، تالیش منفصله مانعةالجمع بود. جمع این دو شق جایز نبود، ولی رفع هر دویشان ممکن بود؛ بلکه به نظر ایشان رفع هر دویشان لازم بود.
و آن این بود که اگر وجود، زائد فیالأذهان و غیر زائد فیالأعیان نباشد، یکی از دو حال دیگر را دارد؛ بیان کردیم یکی از سه حال را دارد، ولی چون حالت سوم که عکس این است که ما بگوییم، قائل ندارد و اصلاً نمیشود هم کسی به آن قائل بشود، مطرحش نمیکنند.
میفرمایند اگر این صورتی که بیان کردیم درست نباشد، دو صورت دیگر اتفاق میافتد: یا اینکه هم در ذهن و هم در خارج عیناً—یعنی وجود در خارج عین ماهیت است، در ذهن هم عین ماهیت است—یا اینکه در هر دو زائد بر ماهیت است.
اینکه در هر دو عین ماهیت باشد و زائد بر ماهیت نباشد ، این را که جلسه گذشته بیان کردیم و تمام شد. اما این دومی که در خارج و در ذهن هر دو زائد باشد، این را داشتیم مطرح میکردیم.
بیان کردم که این، دو تا ادعا دارد: یکی اینکه در خارج وجود زائد است، یکی اینکه در ذهن زائد است. ادعای دوم که وجود در ذهن زائد است، آن را خودمان هم قبول داریم و دیگر بر علیه ش استدلال نمیکنیم. پس این قول، فقط این بخشش مورد قبول ما نیست که وجود در خارج زائد باشد؛ و بر این بخشش میخواهیم استدلال کنیم که وجود در خارج، زائد فیالأعیان نیست.
ابطال جوهر بودن وجود
دوباره اینجا به صورت یک قیاس استثنائی دلیلی اقامه میکنیم و میگوییم که این وجود اگر زائد بر ماهیت باشد، یا اینکه جوهر است و یا اینکه عرض است؛ حالا به تعبیر ایشان یا قائم فیالجوهر است یا مستقل است، که به تعبیر رایج میگوییم یا جوهر است یا عرض است.
جوهر بودنش را جلسه گذشته بیان کردیم که ممکن نیست؛ عرض بودنش را هم حالا میخواهیم بگوییم ممکن نیست، و بعد نتیجه میگیریم که مطلقاً ممکن نیست، زائد بودنش ممکن نیست؛ چون اگر بخواهد زائد باشد یا باید جوهر باشد یا باید عرض باشد، جوهر بودنش ممکن نیست، عرض بودنش هم ممکن نیست، پس اصلاً زائد بودنش ممکن نیست.
به نظرم میرسد که آن جوهر بودنش را هم دوباره تکرار کند که چرا جوهر نیست، ولو اینکه جلسه گذشته بیان کرده بودم. مختصراً از خارج میگویم، بعد هم از رو بعضی قسمتهایش را تطبیق میکنم.
اما اینکه وجود جوهر نیست، دلیلش این است: اگر وجود عرض باشد، اختصاص پیدا میکند به همان جوهری که در او حلول کرده و نسبتش به همه موجودات علیالسواء نمیشود، بلکه نسبتش به همان موضوع خودش اقرب است و نسبتش به دیگران ابعد است. اما اگر جوهر باشد، نسبتش مساوی است؛ چون جوهر دیگر تعلقی به جوهری و عرضی دیگر ندارد، پس بنابراین نسبتش مساوی است؛ یعنی نسبتش به جوهر و عرض مساوی است، دیگر کار نداریم به اشخاص جوهر و به اشخاص عرض، نسبتش به جوهر و عرض مساوی است.
یعنی همانطور که جوهری میتواند موصوف به این جوهر بشود، عرض هم میتواند موصوف به این جوهر بشود. وجود که جوهر است، هم میتواند عرض را وجود بدهد، هم میتواند جوهر را وجود بدهد؛ هم میتواند وصف جوهر قرار بگیرد، هم میتواند وصف عرض قرار بگیرد.
خب، اما وصف عرض قرار گرفتنش محال است، پس وصف جوهر قرار گرفتنش که مساوی با عرض است نیز محال است. مدعای ما این است که وصف جوهر قرار گرفتنش محال است، منتها میرویم سراغ عرض، آن را باطل میکنیم، بعد وصف جوهر قرار گرفتنش هم باطل میشود؛ چون این دو تا با هم مساوی هستند دیگر، اگر بخواهد وصف جوهر قرار بگیرد و وصف عرض قرار بگیرد، هر دو مساوی هستند. پس اگر وصف عرض قرار گرفتنش باطل شد، وصف جوهر قرار گرفتنش، چون تفاوتی با آن یکی ندارد، آن هم باطل میشود. بنابراین ما میرویم سراغ وصف عرض قرار گرفتنش، آن را باطل میکنیم؛ اینطور میگوییم، باز با یک قیاس استثنائی:
اگر بخواهد وصف عرض قرار بگیرد، یلزم قیام الجوهر بالعرض؛ چون وصف، قائم است به موصوف. در اینجا وصف عبارت از وجود است که جوهر است، موصوف عبارت از عرض است؛ خب، یلزم که قیام جوهر به عرض بشود. قیام وصف به موصوف همهجا هست، اینجا هم وصف ما که قائم است جوهر است، موصوف ما عرض است، پس یلزم قیام الجوهر بالعرض.
بنابراین قیاس به این صورت است: اگر وجود وصف عرض قرار بگیرد، یلزم قیام الجوهر بالعرض، و التالی—یعنی قیام الجوهر بالعرض—باطل، فالمقدم—که وصف عرض قرار گرفتن وجود است—باطل. پس وجود وصف عرض قرار نمیگیرد.
اگر وصف عرض قرار نگرفت، وصف جوهر هم قرار نمیگیرد؛ فیلزم اگر وجود جوهر باشد، یلزم که جوهر به وجود موصوف نشود، همانطور که عرض به وجود موصوف نمیشد.
پس خلاصه استدلال این شد که اگر وجود جوهر باشد، یلزم که هیچ جوهری نتواند به وجود موصوف بشود، همانطور که هیچ عرضی نمیتواند به وجود موصوف بشود. ایشان با یک بیان هر دو را رد کرد؛ یعنی ابتدا متن گفته است یلزم که هیچ جوهری به وجود متصف نشود، شارح آمده سراغ عرض، گفته است یلزم که هیچ عرضی متصف به وجود نشود، بعد نتیجه گرفته است که فیلزم که جوهر هم به وجود متصف نشود. آنوقت اگر جمع کنیم همه مطالب را، اینگونه میشود: یلزم که نه جوهر، نه عرض، هیچکدام به وجود متصف نشوند، اگر وجود جوهر باشد. این محذور جوهر بودن.
محذور عرض بودن را بعداً بیان میکنم. این قسمت را من خوانده بودم، الان هم عربیاش را میخوانم، آنجایی که لازم است بیان میکنم:
«فإن کان مستقلا بنفسه»[1] یعنی وجود، «فلا یوصف به» به این وجود «جوهر، إذ نسبة الوجود علی تقدیر کونه جوهرا» نسبت وجود «إلی الجوهر الذی وصف به» جوهری که موصوفش قرار گرفته، «و إلی غیره» غیر جوهر یعنی عرض، «سواء»؛ یعنی وجود نسبت به جوهر و عرض در این فرض نسبتش مساوی است، «لتساوی نسبة الوجود إلی الجوهر و العرض».
از اینجا شروع به استدلال میشود: «فلو وصف به الجوهر، لوصف به العرض»؛ این یک قیاس استثنائی است که بقیهاش را نگفته است. ملازمه روشن است. چرا اگر وصف به الجوهر، وصف به العرض؟
پرسش: اعم و اخص است؟
پاسخ: چون گفتیم که جوهر و عرض در موصوف بودن مساوی هستند؛ الان گفتیم جوهر و عرض در موصوف شدن مساوی هستند. پس اگر جوهری بتواند موصوف وجود بشود، عرض هم میتواند موصوف وجود بشود.
«لکن التالی باطل»، موصوف شدن عرض باطل است ، «فالمقدم» موصوف شدن جوهر هم باطل است. چرا تالی باطل است؟ «و لو وصف»، این دلیل تالی است که یک قیاس استثنائی دیگر است. قیاس استثنائی دیگر را برای بطلان تالی میآورند. چرا عرض نمیتواند به وجود موصوف بشود؟ به این دلیل: «لو وصف به العرض، لزم قیام الجوهر بالعرض».
این هم باز یک قیاس استثنائی است که تالیش «لزم قیام الجوهر بالعرض» است. تالی را باطل میکنیم: «لزم قیام الجوهر بالعرض» محال است، روشن است این، در جای خود ثابت شده است؛ پس وصف عرض به وجود هم باطل است. وقتی وصف عرض به وجود باطل شد، وصف جوهر هم به وجود باطل میشود که مدعای اولی ماست.
دلیل بر ملازمه در فرض جوهر بودن وجود
حالا دلیل بر ملازمه: چرا اگر وصف به العرض—یعنی بالوجود، وصف العرض—«لزم قیام الجوهر بالعرض»؟ دلیل ملازمه چیست؟ چرا موصوف شدن عرض به وجود مستلزم قیام جوهر به عرض است؟ به این قیاس اقترانی، به دلیل قیاس اقترانی: «لقیام الصفة بالموصوف و کون الصفة جوهرا بالفرض». این قیاس اقترانی است که دو مقدمه است و میخواهد ملازمه را اثبات کند.
چرا اگر موصوف ما عرض شد و صفتمان وجودی که جوهر است قرار گرفت، قیام جوهر به عرض لازم میآید؟ چون فرض این است که هر صفتی به موصوف قائم است، این کبرا.
صغرا: صفت هم که در اینجا وجود است، جوهر است بالفرض؛ بالفرض یعنی فرض کردیم که جوهر است. پس بنابراین صفت میشود جوهر، موصوف میشود عرض. هر صفتی به موصوف قائم است، پس در اینجا هم جوهر به عرض قائم است. همینطور که توجه کردید قیام جوهر به عرض را ایشان اثبات کرد، یعنی ملازمه ثابت شد.
بعد دیگر بعدش این است که «لکن التالی باطل»، یعنی قیام الجوهر بالعرض باطل است، «فالمقدم» که موصوف شدن عرض است به وجود، او هم باطل است. اگر موصوف شدن عرض به وجود که جوهر است باطل شد، موصوف شدن جوهر هم به وجود باطل میشود؛ فیلزم که نه جوهر بتواند موصوف به وجود بشود و نه عرض بتواند موصوف به وجود بشود، در حالی که وجود جوهر باشد. پس وجود نمیتواند جوهر باشد.
وجود در خارج، اگر بخواهد در خارج زائد باشد، یا باید جوهر باشد یا باید عرض باشد؛ جوهر بودنش را تا حالا رد کردیم.
این تتمه بحثی بود که در جلسه گذشته داشتیم؛ چون من عجله داشتم این تکههای اخیر را تطبیق نکرده بودم، یعنی توضیح نداده بودم که اینها به کجاها مرتبط میشود. حالا روشن شد؛ چند تا قیاس استثنائی تو در تو داشتیم و بعد هم ملازمه یکی از قیاسها را با قیاس اقترانی ثابت کردیم و بالاخره نتیجه مطلوب را گرفتیم.
ابطال عرض بودن وجود و لزوم تسلسل
«و إن کان فی الجوهر»، دیگر بحث ابتدایی امروزمان است که فرض میکنیم این وجود را که عرض است؛ «فی الجوهر» است یعنی عرض است. در این صورت دیگر نسبتش به جوهر و عرض مساوی نمیشود دیگر؛ چون نه که حلول کرده در این جوهر، نسبت به همین جوهر پیدا میکند و فقط به این جوهر مرتبط میشود، دیگر به عرض مرتبط نمیشود.
اگر به عرض هم مرتبط میشد، یعنی وصف عرض قرار میگرفت، دوباره بحث میکردیم، شاید یک بحثی داشتیم؛ البته آن دیگر مشکلی باز پیش نمیآمد، قیام العرض بالعرض میشد. وجود عرض است، اگر عرضی هم موصوف او میشد، قیام العرض بالعرض میشد؛ قیام العرض بالعرض مشکل ندارد. الان در اینجا فرض میکنیم که وجود، عرض است، موصوفش جوهر است؛ چون در یک جوهری حلول کرده است. این هم اشکال ندارد؛ یعنی قیام العرض بالجوهر که این هم اشکال ندارد. پس چه وجود را در حالی که عارض شده، حلول کرده، چه در جوهر حلول کند، چه در عرض حلول کند، در فرضی که خودش عرض است و حلول کرده، اشکالی ندارد. زیرا در صورتی که در عرض حلول کرده باشد، قیام العرض بالعرض لازم میآید؛ در حالتی که در جوهر حلول کرده باشد، قیام العرض بالجوهر لازم میآید. هر دویش هم درست است و هیچکدام اشکال ندارد. اشکال ما از این ناحیه دیگر وارد نمیشود؛ اشکال برای شق قبل بود، این اشکال به این صورت برای شق قبل بود.
اشکالی که در اینجا میکنیم این است که: آیا این وجود، حاصل است برای آن جوهر یا حاصل نیست؟ اگر حلول کرده، پس حاصل هم هست؛ اگر در آن جوهر حلول کرده، پس حاصل هم هست. پس وجود حاصل است. وجود حاصل است یعنی چه؟ وجود حاصل است یعنی موجود است. حصول یعنی وجود. وجود حاصل است یعنی وجود موجود است. موجود است یعنی چه؟ وقتی میگوییم این کتاب موجود است، یعنی «له الوجود». وقتی میگوییم کتاب موجود است یعنی «له الوجود»، پس وجود موجود است یعنی «له الوجود»؛ فیلزم أن یکون للوجود وجودٌ.
دوباره نقل کلام در آن وجود میکنیم، آن وجودی که برای این وجود ثابت است. او حالا جوهر است یا عرض است؟ اگر بگوید جوهر است که حرف قبل است؛ اگر بگوید عرض است دوباره میگوییم که پس حاصل است، یعنی موجود است، فله الوجود، فیلزم أن یکون لوجود الوجود وجودٌ. و هکذا نقل کلام میکنیم، به جایی نمیرسیم که توقف کنیم، تسلسل لازم میآید. تا بینهایت میگوییم لوجود الوجود وجودٌ، لوجود وجودِ وجود هم وجودٌ، همینطور تا وقتی که خسته نشویم ادامه میدهیم؛ و این مشکل دارد و مشکلش را هم بعداً خواهیم گفت.
پس اگر وجود جوهر نباشد بلکه عرض باشد، یلزم که وجود تکرار بشود، آن هم تکرار ترتبی؛ آن هم تکرار ترتبی که یک وجود باید قبل از این باشد، یک وجود دیگر قبل از او باشد، قبل از او باشد. اگر اینطور باشد و تا بینهایت برویم جلو، اصلاً نوبت به این وجود نمیرسد که این وجود بیاید و این موصوف خودش را موجود کند. چون باید بینهایت بگذرد تا نوبت به این برسد، بینهایت که نمیگذرد تا نوبت به این وجود برسد. این وجودی که میخواهد این جوهر را موجود کند، با حلولش در این جوهر میخواهد این جوهر را موجود کند، باید قبلش وجودات بینهایتی بگذرند تا نوبت به این برسد و این بیاید این جوهر را موجود کند. خب نوبت به این وجود نمیرسد اصلاً، چون بینهایت هستند؛ قبلیها بینهایت هستند و نوبت به این نمیدهند. اگر نوبت به این نرسید، این نمیتواند بیاید شیء را موجود کند. در حالی که ما میبینیم همه اشیاء موجود شدند، معلوم میشود نوبت وجودشان رسیده است. اگر نوبت وجودشان رسیده است، پس مسبوق به وجود نیستند؛ یعنی برای هر وجودی، وجود نیست. اگر برای هر وجودی وجود نیست، نتیجه میگیریم که پس وجود عرض هم نیست؛ که اگر وجود میخواست عرض باشد، با همین بیانی که گفتیم تسلسل لازم میآمد.
این تسلسل که باطل شد، پس وجود عرض نیست. قبلاً گفتیم وجود جوهر هم نیست. بنابراین تمام دلیل را دوباره اینگونه جمع میکنیم: اگر وجود در خارج زائد بر ماهیت باشد، یا باید جوهر باشد یا باید عرض باشد؛ جوهر بودن باطل، عرض بودن باطل، یعنی تالی به کلا قسمیه باطل، پس مقدم هم که زیادت وجود بر ماهیت در خارج است باطل؛ و هو المطلوب.
تطبیق عبارت متن و شرح در باب تسلسل وجود
«و إن کان فی الجوهر»؛ اگر این وجود در جوهر باشد، یعنی خودش عرض باشد، «فلا شک أنه یکون حاصلا له»؛ شکی نیست که این وجود حاصل است برای آن جوهر. بالاخره حلول در جوهر کرده است، یعنی حاصل برای جوهر است. در نسخه دیگر دارد: «فلا شک فی أن یکون»، آن فرقی نمیکند. «و حصول» به معنای وجود است، پس اگر وجود حاصل است للجوهر، یعنی موجود است للجوهر؛ چون حصول به معنای وجود است، حصول به معنای موجود است.
«فالوجود إذا کان حاصلا فهو موجود، لأن کل حاصل موجود»؛ پس اگر حاصل است، موجود هم هست. «و کل موجود له وجود» عطف بر «کل حاصل موجود» نیست، عطف بر «فهو موجود» است. «فالوجود إذا کان حاصلا فهو موجود»؛ شارح میگوید «لأن کل حاصل موجود»، دلیل بر اینکه اگر حاصل شد موجود هست. بعد میگوییم اگر موجود است، «و کل موجود له وجود»، این را اضافه میکنیم، پس وجود موجود است، این یک مقدمه. «و کل موجود له وجود»، این مقدمه دوم؛ نتیجه میگیریم: «فللوجود وجود».
این «و کل موجود له وجود» در کتاب شما جزء متن است؟
پاسخ: جزء شرح است؟ بله. اگر جزء شرح باشد، چه جزء متن چه جزء شرح فرق نمیکند، همینطوری که گفتم باید توضیح داده بشود که: «و کل موجود له وجود» مربوط به «فهو موجود» است. این «لأن کل حاصل موجود» تعلیل برای «إذا کان حاصلا فهو موجود» است و یک جمله معترضه است. «فهو موجود» میشود صغرا؛ یعنی وجود موجودٌ، این صغرا. کبرا: «کل موجود له وجود»، نتیجه این است که «فللوجود وجود». آنوقت دوباره نقل کلام در این وجودِ قبلیِ وجود میکنیم، به همین صورت پیش میرویم «إلی غیر النهایة».
اشکال به انحصار وجود در جوهر و عرض و پاسخ به آن
خب یک اشکالی در اینجا هست که تمام استدلال ایشان را ویران میکند، که این اشکال را خود ایشان مطرح نکردهاند؛ و آن اشکالی است که به ذهن خیلی از آقایان در جلسه گذشته آمد که وجود نه جوهر است و نه عرض. ایشان میگوید وجود اگر در خارج موجود باشد یا جوهر است یا عرض؛ اگر جوهر باشد آن محذور را دارد، اگر عرض باشد این محذور را دارد، چون تالی به هر دو قسمش محذور دارد پس مقدم هم محذور دارد که زائد فیالأعیان بودنش است. جواب این است که نه جوهر است و نه عرض، یک شیء ثالث است.
اگر منفصلهای که شما تالی قرار میدادید منفصله حقیقیه بود، حق با شما بود؛ داشتید که اینطور: اگر وجود زائد بر ماهیت باشد، یا جوهر است یا عرض. این «یا جوهر است یا عرض» اگر منفصله حقیقیه باشد، ما دو شقش را باطل کنیم، دیگر راه دیگری نداریم جز اینکه بالاخره آن مقدم را باطل کنیم. اما اگر منفصله مانعةالجمع باشد—چنانچه هست—خلو از هر دو جایز است؛ وجود نه جوهر است، نه عرض، یک شیء ثالث است. وقتی شیء ثالث شد، از بطلان جوهر بودنش و از بطلان عرض بودنش، بطلان وجودش در خارج لازم نمیآید. خب این را دیگر ملاصدرا در جای خودش بیان کرده و توضیح داده است که وجود نه جوهر است، نه عرض، بلکه اصلاً یک سنخ دیگری است. جوهر و عرض از اقسام ماهیت هستند و ماهیت غیر وجود است، پس جوهر و عرض هم غیر وجود هستند.
اشکال دوم: عینیّت وجود و موجودیّت و دفع شبهه تسلسل
اشکالی که ایشان مطرح میکنند اشکال دیگری است که این اشکال را هم دیگران گفتهاند. غیر از این که بیان کردیم که وجود نه جوهر است و نه عرض، یک اشکال دیگر است که دیگران گفتهاند، و آن اشکال این است:
و آن اشکال این است که شما میگویید وجود موجود است، ما میگوییم وجود با کونه موجوداً—یعنی وجود با موجود بودن—یکی است. اینطور نیست که وقتی میگوییم «الوجود موجودٌ»، به معنای «الوجود له الوجود» بشود. شما گفتید «موجودٌ» به معنای «له الوجود» است؛ اگر «موجودٌ» به معنای «له الوجود» باشد، لازمش این است که برای وجود، وجودی باشد و دوباره برای آن وجودِ قبلی وجودی باشد و هکذا. ما اصلاً قبول نداریم که موجودیتِ وجود به معنای «له الوجود» باشد. این کبرایی که گفتید: «کل موجود له وجود»، این را قبول نداریم؛ بلکه موجودی که وجود نیست، «له وجودٌ»، اما موجودی که وجود هست، عین وجود است، نه «له وجودٌ».
پرسش: بله؟
پاسخ: نمیگوییم وجود ندارد، میگوییم «له الوجود» نیست، عین وجود است. نمیگوییم وجود ندارد؛ ما نمیگوییم وجود، وجود ندارد! ما میگوییم وجود عین وجود است، نه اینکه چیزی باشد که برایش وجود ثابت باشد. این کتاب چیزی است که دارای وجود است، اما وجود چیزی نیست که دارای وجود باشد. به ما نمیگویند تو چیزی هستی که دارای انسانیتی، به ما میگویند تو انسانی؛ نمیگویند چیزی هستی دارای انسانیت. به وجود هم نمیگویند چیزی است دارای وجود، بلکه میگویند عین وجود است، اصلاً خودش وجود است.
پس ما قبول داریم که «الوجود موجودٌ»، ولی «موجودٌ» را در وقتی که حمل بر وجود میشود، به معنای «له الوجود» نمیگیریم. «موجودٌ» را در وقتی که حمل بر کتاب میشود به معنای «له الوجود» میگیریم، اما وقتی حمل بر وجود میشود به معنای «له الوجود» نمیگیریم. این اشکالی است که کردند.
پرسش: همانطور که بیان شد، موجودی که وجود نیست، هنگامی که موجود میشود همان وجود است مثل ماهیات؟
پاسخ: بله، موجودی که وجود نیست یعنی کتاب است. بله، موجودی که وجود نیست یعنی موجودی که مثلاً کتاب است. این اگر بخواهید موجودیتش را معنا کنید، به معنای «له الوجود» است؛ اما موجودی که خودش وجود است، این اگر بخواهید موجودیتش را معنا کنید، دیگر «له الوجود» معنا نمیکنید، میگویید «عین الوجود» است. پس موجودِ ما دو قسم است: یک وقت مثلاً کتاب است، یک وقت وجود است. اگر کتاب را بگوییم «موجودٌ»، «موجودٌ» را به معنای «له الوجود» میگیریم؛ اما اگر بگوییم «وجودٌ موجودٌ»، «موجودٌ» را در اینجا به معنای «له الوجود» نمیگیریم.
پرسش: به اعتبار شما اینطور فرض میکنید؟
پاسخ: دیگر اعتبار نیست، واقعیت همین است؛ یعنی این کتاب «له الوجود» است، اما وجود «له الوجود» نیست، مثل اینکه انسان «له الانسانیة» نیست، انسان اصلاً انسان است، نه اینکه چیزی باشد «له الانسانیة».
پرسش: کتاب همان کتاب است...
پاسخ: کتاب کتاب است، ولی کتاب موجود نیست. کتاب کتاب است، بله؛ ببینید، یک وقت بحث از کتاب بودنش است، یک وقت بحث از انسان بودنش است، یک وقت بحث از وجود بودنش و موجود بودنش است. در موجود بودن چه انسان باشد، چه کتاب باشد، چه هر چیز دیگر باشد، موجودیت به معنای «له الوجود» است؛ اما در کتاب بودن دیگر «له الکتاب» معنی ندارد، این کتاب کتاب است نه چیزی است «له الکتاب»، انسان انسان است نه چیزی است «له الانسان»، وجود وجود است نه چیزی است «له الوجود». هر چیزی را با ذات خودش مقایسه کنید. انسان را اگر با وجود مقایسه کنید: «له الوجود»؛ انسان را اگر با انسانیت ملاحظه کنید، «له الانسان» نیست، بلکه خود انسان است. حالا موجودیت را اگر با وجود ملاحظه کنید به معنای «له الوجود» نیست، اگر با چیز دیگر ملاحظه کنید به معنای «له الوجود» است. این ظاهراً روشن است و توضیح نمیخواهد.
پاسخ شارح با استناد به قاعده اشتراک معنوی وجود و نقد آن
جوابی که ایشان میدهد، حالا اشکال را بخوانم بعد به جواب برسیم:
«فإن قیل: هذا إنما یلزم لو لم یکن الوجود و کونه موجودا واحدا». این اشکال شما که «للوجود وجودٌ إلی غیر النهایة» است، این در صورتی لازم میآید که وجود و کونه موجوداً واحد نباشد؛ اما اگر وجود و کونه موجوداً واحد بود، یعنی یک چیز بود و وجود با موجود بودن یکی بود، دیگر معنی ندارد که بگویید موجود بودن به معنای «له الوجود» است. موجود بودن یعنی خود وجود، نه «له الوجود»؛ موجود بودن یعنی خود وجود. اشکال از آنجا پیش آمد که شما موجود بودن را به معنای «له الوجود» گرفتید که شد «للوجود وجودٌ»؛ اما اگر موجود بودن را به معنای خود وجود بگیرید، دیگر خود وجود موجود بودن در آن هست، نه «له الوجود» هست، خودش موجود است.
«و إلیه أشار بقوله: فإن أخذ کون الوجود موجودا»؛ «کونه» یعنی کون الوجود «موجودا»، «إن أخذ کون الوجود موجودا أنه عبارة عن نفس الوجود»، کون الوجود موجوداً را اینطور بگیرید که عبارت از خود وجود است؛ یعنی کون الوجود موجوداً را با وجود فرق نگذارید، هر دو را یکی بگیرید که بشود کون الوجود موجوداً عین وجود؛ آنوقت دیگر «موجوداً» را نمیخواهد به معنای «له الوجود» بگیرید.
جواب این است که در این صورت شما موجود را بر کتاب به معنایی حمل کردید و بر وجود به معنای دیگر حمل کردید؛ گفتید «الکتاب موجودٌ» یعنی «له وجودٌ»، «الوجود موجودٌ» به معنای «له وجودٌ» نیست. پس معنای موجود را در دو مصداق مختلف، مختلف دیدید؛ در حالی که کسانی که قائل به اشتراک معنوی وجود هستند، معنای موجود را مختلف نمیبینند. ممکن است واقع وجود را مختلف ببینند، اما معنای وجود را مختلف نمیبینند. وجود مشترک معنوی است، یعنی معنایش در همه اشیاء واحد است؛ همه اشیاء میخواهد کتاب باشد، میخواهد وجود باشد. موجود را شما حمل میکنید بر کتاب، موجود را حمل میکنید بر وجود، در هر دو جا باید به یک معنا حمل بشود. در یک جا شما به معنای «له وجودٌ» میگیرید، در یک جا به معنای «عین الوجود» میگیرید؛ این دو تا شد، دو تا مفهوم شد. در حالی که اشتراک معنوی وجود میگوید موجود در همهجا به معنای واحد است و دو معنا برای موجود درست نیست. این هم اشکال ایشان، که البته دفعش هم با آنچه که خواندید روشن است. اشکال وارد است، اشکالی که «إن قیل» گفته وارد است و جواب ایشان کافی نیست.
چون موجود در همهجا به معنای واحد است، منتها آن «له» که اضافه میشود، آن «له» را آن مصداق و آن موضوع تعیین میکند؛ و الا وجود در همهجا یکی است. وقتی میگوییم وجود موجود است، یعنی هست؛ کتاب موجود است، آن هم یعنی هست. منتها چون کتاب ذاتش وجود نیست، وجود برای او ثابت است؛ اما وجود چون ذاتش وجود است، دیگر وجود برایش ثابت نیست، هستیِ خودِ اوست. پس هستی را در همهجا به یک معنا گرفتیم، منتها مصداقها چون فرق کردند، یک جا این وجود را که به معنای «هست» است عین گرفتیم، یک جا این وجود را که به معنای «هست» است عارض مثلاً قرار دادیم، مثلاً. فقط فرق همین شد و الا ما معنای وجود را فرق نگذاشتیم؛ در همهجا وجود به معنای هستی است. در یک جا این وجود که به معنای هستی است عین است، در یک جا این وجود که به معنای هستی است عارض است. عروض و عینیت مقتضای آن مصداق است؛ اختلاف مصداق باعث اختلاف این شده است، ولی معنا فرق نکرده است. معنا در همهجا از وجود، «هست» اراده شده است؛ معنا در همهجا به معنای «هست» است. آنوقت این «هست» یک وقت عین است چون مصداق اینطور اقتضا میکند، یک وقت عارض است چون مصداق اینطور اقتضا میکند. این عروض و عینیت یک مطلب خارجی است و کاری به اشتراک معنوی وجود ندارد. ما به اشتراک معنوی وجود دست نزدیم، وجود در همهجا به معنای هستی است.
وجود را به معنای «له الوجود» میگیریم، «و فی نفس الوجود أنه هو الوجود»، «موجوداً» را معنا میکنیم به معنای «هو الوجود». در اشیاء «موجوداً» را معنا میکنیم به «له الوجود»، در خود وجود معنا میکنیم به «هو الوجود».
پرسش: عین میشود؟
پاسخ: عین میشود، بله.
«و نحن» در حالی که «و نحن لا نطلق علی الجمیع إلا بمعنی واحد»؛ ما اطلاق نمیکنیم موجود را بر همه موجودات، چه خود وجود چه غیر وجود، مگر به معنای واحد.
پس این هم باز به صورت قیاس استثنائی آمد: اگر موجود در وجود را عین الوجود بگیرید، یلزم که مفهوم موجود در وجود و غیر وجود فرق کند؛ «و نحن لا نطلق» یعنی و التالی باطل، در حالی که ما اطلاق نمیکنیم موجود را بر همهجا مگر به معنای واحد، یعنی تالی باطل است؛ فالمقدم هم که موجود در وجود معنای دیگری داشته باشد و به معنای «له الوجود» نباشد باطل است. پس «وجودٌ موجودٌ» هم به معنای «له الوجود» است؛ اگر «موجودٌ» در وجود هم به معنای «له الوجود» شد، اشکال برمیگردد که «یلزم أن یکون للوجود وجودٌ و هکذا لا إلی النهایة».
و بعد از «کما قلنا» دو تا نقطه درست نیست، یک نقطه است و کافی است. «ثم نقول»، بعد ایشان میخواهد مطلب را تأیید کند.
تأیید لزوم تسلسل در فرض عروض وجود با مثال سواد معدوم
«ثم نقول»: بعد ایشان میخواهد مطلب را تأیید کند که وجود اگر بخواهد موجود باشد، تسلسل لازم میآید؛ این را میخواهد تأیید کند.
میفرماید که: سوادی را فرض کنید که در خارج معدوم است. معنای معدوم بودن یعنی چه؟ یعنی سواد نیست. وجودش چه؟ وجودش هم نیست. وقتی میگوییم سواد نیست، «سوادٌ معدومٌ»، وجودش چیست؟ وجودش هم معدومٌ یا وجودش موجودٌ؟ قطعاً وجودش هم معدومٌ است دیگر؛ همانطور که سواد معدوم است، وجودش هم معدوم است. پس شما به وجودِ سواد در اینجا نسبت دادید «معدومٌ» را و گفتید وجود سواد معدوم است.
بعد این سواد موجود میشود. موجود میشود یعنی چه؟ یعنی وجودی که معدوم بود، حاصل میشود. وجودی که معدوم بود حاصل میشود؛ حاصل میشود یعنی چه؟ یعنی وجود پیدا میکند. وجودی که معدوم بود وجود پیدا میکند، پس وجود، وجود پیدا میکند! وجود، وجود پیدا میکند؛ دوباره نقل کلام در وجودش میکنیم، آن وجودش هم وجود دارد، یعنی وجود پیدا میکند. وجودش هم وجود پیدا میکند و هکذا.
توجه کردید چگونه وارد بحث شد؟ از اولش غلط وارد شده است، ولی خب دیگر حالا در ذهن ما چون حکمت متعالیه خواندهایم میفهمیم که این مطلب غلط است، و الا از نظر ظاهر، مطلبش درست است. میگوید سواد معدوم است؛ وجودش چه؟ وجودش که نمیتواند موجود باشد؛ اگر خودش معدوم است، وجودش هم معدوم است. پس وجودِ سواد، معدوم است. بعداً وجود برایش حاصل میشود؛ یعنی چه؟ یعنی عدم برداشته میشود و وجود جایش مینشیند دیگر. این وجودی که تا حالا وجود نداشت، یعنی معدوم بود، حالا وجود برایش حاصل میشود؛ یعنی وجود پیدا میکند. وجود، وجود پیدا میکند! وقتی وجود، وجود پیدا کرد، پس «للوجود وجودٌ». دوباره نقل کلام در آن وجود قبلی میکنیم، او هم «له وجودٌ»، و هکذا.
همان حرف قبلی است، منتها به بیان دیگر دارد تکمیلش میکند. یعنی همان مطلب را به قول شارح در یکی از حوادث پیاده میکند؛ بهطور کلی حرف نمیزند، میآید روی یکی از حوادث به نام سواد مسئله را پیاده میکند. حالا چه غرضی دارد که این را میگوید، بیان خواهیم کرد.
روشن است وقتی ما میگوییم «سوادٌ معدومٌ»، نه اینکه وجودش معدوم است، بلکه وجود ندارد؛ نه اینکه وجودش معدوم است، وجود ندارد. بعداً وجود پیدا میکند؛ نه اینکه وجودش معدوم است و بعد وجودش حاصل میشود. این سواد وجود ندارد، بعداً وجود پیدا میکند؛ تکرار نشد! بله، اگر بگویید وجودش وجود ندارد و بعداً وجودش موجود میشود، تکرار میشود؛ چون که اینگونه میگویید. درستش این است: سواد وجود ندارد و بعداً وجود پیدا میکند؛ این حرفِ درست است. ولی خب حرف آقایان را ما الان میخوانیم، دیگر کاری به اشکال نداریم؛ اصلاً جا هم نداشت من اشکالها را بگویم، چون ظاهراً قرار نیست که اشکال گفته بشود، ظاهراً قرار است که متن و شرح توضیح داده بشود.
بررسی عبارات شرح در تقریر مغالطه معدومیت وجود
«ثم نقول»: در بیان اینکه مفهوم موجود غیر از مفهوم وجود است، در بیان این مطلب اینطور میگوییم:
«إن کان السواد معدوما فوجوده لیس بحاصل». اگر سواد معدوم باشد، وجودش حاصل نیست؛ وجودش موجود نیست. نمیگوید وجود ندارد، میگوید وجودش حاصل نیست. چون حاصل به معنای وجود است، وقتی میگوییم «وجوده لیس بحاصل»، مثل این است که گفتیم «لیس وجوده بموجود، فلیس وجوده بموجود».
«إذ وجوده إذاً معدومٌ»؛ وجودش هم معدوم است؛ همانطور که خودش معدوم است، وجودش هم معدوم است، پس وجودش موجود نیست.
«فإذا أخذنا الوجود و حکمنا بأنه لیس بموجود»؛ اگر ما وجود را تصور کردیم در سواد، و گفتیم که موجود نیست، پس مفهوم وجود غیر از مفهوم موجود شد؛ چون ما توانستیم از وجود، موجود بودن را سلب کنیم. وقتی توانستیم از وجود، موجود بودن را سلب کنیم، معلوم میشود وجود با موجود یکی نیست و الا نمیشد این را از آن سلب کرد. ذات را که از ذات نمیشود سلب کرد؛ اگر موجود عین ذات وجود بود، نمیشد از وجود سلبش کرد، در حالی که ما در اینجا موجود را از وجود سلب کردیم؛ پس این دو تا ذاتشان عین هم نیستند و فرق دارند. حالا که فرق دارند:
«ثم إذا قلنا: وجد السواد الذی کان قد أخذناه معدوما»؛ یافت شد آن سوادی که ما او را معدوم فرضش کرده بودیم، «و کان وجوده غیر حاصل» عطف بر «معدوماً» است. «وجد السواد»ی که ما او را معدوم فرض کرده بودیم و فرض کرده بودیم که وجودش غیر حاصل است، «ثم حصل»، بعد حاصل شد وجودش. آن سوادی که فرض کرده بودیم معدوم است و فرض کرده بودیم وجودش غیر حاصل است، بعداً حاصل شد؛ این «وجد». چنین وجودی و چنین سوادی «وجد».
الان مشکل ما این بخاری است؛ من از اول میخواستم خاموش بشود. با خشکی دهان حرف میزنم، با سختی. بخاری تمام حرارتش به سمت من است. ملاحظه آقایان را میکنم هیچی نمیگویم؛ خواستم تا آخر بگویم، ولی بالاخره نشد و گفتم. از اول که نشستم، حرف زدن برایم مشکل بود؛ این بخاری حرارتش مستقیم به سمت من است.
خب، «فحصول الوجود غیر الوجود»؛ دیگر بالاخره گوشهایتان را تیز کنید تا بشنوید، صدای من دیگر بیشتر از این درنمیآید.
وقتی میگوییم سوادی که معدوم فرضش کردیم موجود شد، معنایش این است که «فحصول الوجود غیر الوجود» است. وقتی میگوییم سوادی که معدوم فرضش کردیم و وجودش را هم معدوم فرض کردیم، حالا حاصل شد، یعنی موجود شد؛ معلوم میشود که وجودش غیر از وجودش است، موجود شدنش غیر از وجود است. و الا نمیتوانستیم این موجود بودن را از او نفی کنیم و بعداً برایش اثبات کنیم؛ در حالی که اول از او نفی کردیم و بعداً برایش اثبات کردیم. چیزی که توانستیم از او مدتی نفیاش کنیم و بعداً برایش اثبات کنیم، این عین او نیست؛ چون عین شیء را نه میشود سلب کرد و نه میشود برایش اثبات کرد.
«فحصول الوجود غیره»[2] ؛ حصول وجود یعنی موجودیتش غیر از خود وجود است.
«مع أن الحصول هو الوجود»، در حالی که حصول خودش وجود است؛ پس اگر حصول الوجود غیر وجود باشد، وجود الوجود غیر از وجود است. اگر حصول الوجود—که خودش حصول به معنای وجود است، به جای حصول «وجود» بگذارید—وقتی میگوییم حصول الوجود غیر وجود است، یعنی وجود الوجود غیر وجود است. آنوقت وقتی ما میگوییم برای وجود موجودیت است، یعنی «له وجودٌ»، «فللوجود وجودٌ»؛ لازم میآید که برای وجود، وجودی باشد؛ چون حصولِ وجود برای وجود است. حصول یعنی وجود؛ این وجود غیر از خود وجود است، این وجودی که برای وجود ثابت میشود غیر از خود وجود است.«و يلزم أن يكون للوجود وجود»
«يعود الكلام إلى وجود الوجود» اصلا دیگر نمی شود خواند.