85/01/17
بسم الله الرحمن الرحیم
حکومت اول: اثبات اعتباری بودن وجود و نفی زیادت آن در خارج/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکومت اول: اثبات اعتباری بودن وجود و نفی زیادت آن در خارج
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکومت اول: اثبات اعتباری بودن وجود و نفی زیادت آن در خارج
مصنف در مسئله، ده تا حکومت در این کتاب با مشائین برقرار میکند. حکومت اولشان در اثبات این مطلب است که بعضی از امور، اعتبار عقلی هستند و وجود خارجی ندارند.
اولین امر، وجود است که ایشان میخواهد ثابت کند که وجود در خارج، موجود نیست؛ آنچه در خارج موجود است، ماهیت است. تعبیرشان این است که وجودِ ماهیت در ذهن، زائد بر ماهیت است؛ هم بر نظر مشاء و هم بر نظر ما. اما در خارج، مشاء معتقد هستند که در خارج هم زائد بر ماهیت است، ولی ما معتقدیم که در خارج، زائد بر ماهیت نیست. در خارج اصلاً وجود، موجود نیست؛ بلکه این ذهن ما است که وجود را از آن خارجی انتزاع میکند و اعتبار میکند.
برای بیان و اثبات مطلب، ادلهای دارند که ادلهشان را میخوانیم. از جمله اینکه فرمودند: میبینیم وجود به یک معنا و بدون اختلاف در معنا، بر اموری حمل میشود؛ مثلاً میگوییم: «السواد موجودٌ»، «الجوهر موجودٌ»، «الانسان» یا «الفرس موجودٌ» و امثال ذلک. وجود در همه اینها به معنای واحد است؛ پس معلوم میشود که وجود، اعم از همه اینهاست؛ یعنی مساوی با سواد نیست، مساوی با جوهر نیست، بلکه اعم از اینهاست. و چیزی که اعم است، در خارج نیست و موجود ذهنی است. پس این وجود هم باید در خارج نباشد، بلکه وجود ذهنی داشته باشد.
تشبیه میکنند به ماهیت به نحو مطلق. تشبیه میکنند به ماهیت به نحو مطلق، و شیئیت و حقیقت و ذات. میگویند این چهار چیز هم بر امور مختلف اطلاق میشوند: ماهیت اطلاق میشود بر ماهیت فرسی، ماهیت انسانی، ماهیت—مثلاً فرض کنید—ارض، ماهیت سماء، ماهیت خیلی چیزها. این عنوان ماهیت، عنوانی است که بر این ماهیتهای خارجی صادق است. یا شیئیت بر اشیاء مختلف صدق میکند؛ یا حقیقت، یا ذات. این چهار کلمه و چهار مفهوم، بر امور مختلف صادق هستند. اینها هم اعم هستند و وجود خارجی ندارند. ماهیت، یعنی عنوان ماهیت، وجود خارجی ندارد. ماهیت انسانی در خارج هست، اما عنوان ماهیت وجود خارجی ندارد؛ عنوان شیئیت، ذات و حقیقت، هیچکدامشان وجود خارجی ندارند. همچنین خود وجود که اعم از مصادیقش است، وجود خارجی ندارد.
اینها همهشان محمولات عقلی هستند؛ یعنی در ذهن ما بر ماهیت حمل میشوند. در خارج با ماهیت اتحادی ندارند و اصلاً در خارج نیستند. ماهیت در خارج نیست؛ ماهیت انسان هست، ولی ماهیت عنوانی نیست. وجود هم در خارج نیست. این بیان اول ایشان است که در این بیان، ایشان از اعمیت وجود استفاده کرد و وجود را امر ذهنی و امر عقلی قرار داد. و بعد هم برای اینکه مطلب را تأیید کند، به چهار نمونه دیگر هم مثال زد: نمونه ماهیت، شیئیت، حقیقت و ذات. امروز خیلی حرفهایمان سخت نیست؛ اگر بخواهید میتوانیم یکخرده تندتر بخوانیم، البته اگر بخواهید.
بررسی عبارت متن و شرح در نزاع میان مشائین و متأخرین
«حکومةٌ: فی نزاعٍ»[1] ؛ الفلام دارد کتاب شما؟ «فی النزاع» دارد؟ بله، «فی نزاعٍ»؛ چون اینجا تشدید دارد، تشدیدش زائد است.
«فی نزاعٍ بین أتباع المشائین»؛ از ذاهبین به اینکه وجود ماهیت، زائد بر ماهیت است «فی الأذهان و الأعیان». ما «فی الأذهان» آن را قبول داریم، «فی الأعیان» آن را قبول نداریم. ما معتقدیم که در ذهن، وجود با ماهیت فرق دارد، ولی در خارج اصلاً وجود نیست که بخواهد با ماهیت فرق داشته باشد؛ زائد فی الأعیان نیست.
«و بین مخالفیهم»؛ و بین مخالفین پیروان مشائین که سایرین هستند، یعنی منتقلین هستند و ذاهبین هستند الی اینکه این وجود، یزید بر ماهیت «فی الأذهان تنها لا فی الأعیان».
این عنوان بحث است که تا وقتی بحثمان در وجود است، در این زمینه بحث میکنیم؛ بعد منتقل میشویم به وحدت و عدد و بقیه چیزهایی که در جلسه گذشته بیان کرده بودم.
«الوجود یقع بمعنی واحد و مفهوم واحد علی السواد و الجوهر و الانسان و الفرس».
وجود با یک معنا و با یک مفهوم بر امور مختلف صدق میکند؛ حمل میشود—صدق نه، حمل میشود—هم بر سواد، هم بر جوهر، هم بر انسان و هم بر فرس، که اینها اختلاف دارند: بعضی عرض هستند، بعضی جوهر هستند، آن هم که جوهر هستند بعضی انسان هستند و بعضی فرس هستند و با هم اختلاف دارند.
«فهو معنی معقول»؛ اگر بر همه این موجودات خارجی حمل میشود و عام است، با توجه به اینکه عام در خارج نیست، «فهو معنی معقول»، امر معقول است؛ یعنی در ذهن است و در خارج نیست.
«أعم من کل واحد».
خب، این تقریباً دلیل تمام شد که وجود به خاطر اینکه بر امور مختلفه صادق است اعم میشود و اعم هم در خارج نیست بلکه در ذهن است، «فهو معنی معقول».
بعد برای تأیید مسئله به چهار نمونه دیگر هم مثال میزنند: «و کذا مفهوم الماهیة»، به شرطی که ماهیت را مطلق بگیرید، نه ماهیت انسان، نه ماهیت فرس و نه ماهیت سواد؛ اینها در خارج هستند، اما ماهیت به نحو مطلق که عنوان ماهیت است، همچنین شیئیت، حقیقت و ذات، اینها هم علی الإطلاق؛ نه ذاتِ یک موجودی، نه شیئیتِ یک شیء خاص در خارج و نه حقیقتِ شیء موجود در خارج، آنها را نمیگوییم، بلکه به طور مطلق. اینها به طور مطلق وجود خارجی ندارند، بلکه فقط وجود ذهنی دارند و از امور اعتباری هستند.
«أی و کذا»؛ این «و کذا مفهوم الماهیة» مطلقا را شارح میخواهد معنا کند:
«أی و کذا یقع کل من الأربعة مطلقا کالماهیة من حیث هی لا مقیدا کماهیة فلان او بهمان و قس علیها اطلاق الثلاثة الباقیة علی کل من المذکورات».
توجه داشته باشید «علی کل من المذکورات» متعلق به «یقع» است حتماً، متعلق به «اطلاق» نیست. عبارت اینطور است: «و کذا یقع کل من الأربعة مطلقا علی کل من المذکورات».
«کل من الأربعة»، یعنی ماهیت، شیئیت، حقیقت و ذات؛ اینها «یقع علی کل من المذکورات»، مذکورات یعنی سواد، جوهر، انسان و فرس. اینها هم بر آن مذکورات اطلاق میشوند؛ پس اینها هم مطلق هستند و عام هستند. آنوقت در بین «و کذا یقع کل من الأربعة مطلقا» با متعلقش که «علی کل من المذکورات» باشد، یک جمله واسطه شده است. بلکه «مطلقا» را هم جزء همان واسطه قرار بدهید، یعنی جزء جمله معترضه قرار بدهید: «و کذا یقع کل من الأربعة علی کل من المذکورات»، که این «مطلقا» و «لا مقیدا» را در همان خط تیره به عنوان جمله معترضه قرار بدهید. هر یک از این اربعه، در حالی که مطلق باشند؛ از این چهار تا فقط یکیاش را مثال میزنیم: «کالماهیة»، «کالماهیة من حیث هی» که مطلق است، نه اینکه مقید باشد مثل ماهیت فلان و بهمان.
مثال فقط به ماهیت زدیم، ولی در عبارت مصنف چهار نمونه داشتیم؛ لذا ایشان میگوید: «و قس علیها اطلاق الثلاثة الباقیة». ما مثال به ماهیت زدیم، تو بر ماهیت قیاس کن اطلاق آن سه تای دیگر را هم؛ یعنی شیئیت و حقیقت و ذات هم ملحق به ماهیت هستند. ما ماهیت را گفتیم «مطلقا لا مقیدا»، تو بقیه را هم بگو «مطلقا لا مقیدا». این چهار تا «مطلقا لا مقیدا» اطلاق میشوند «علی کل من المذکورات»، یعنی بر هر یک از آن سواد و جوهر و انسان و فرس. پس اینها هم مثل وجود عام هستند. اگر عام هستند، اینها هم امور معقوله هستند و موجود ذهنی هستند و در خارج نیستند.
«فکل من الأربعة معنی معقول أعم من کل من المذکورات»؛ هر یک از این چهار تا امر عقلی و ذهنی هستند، اعتباراً هستند و خارجیت ندارند، «أعم من کل المذکورات» هم هستند؛ یعنی اعم از سواد و جوهر و انسان و فرس هستند.
تبیین قیاس استثنائی در نفی عینیت وجود با ماهیت
«فندّعی»
حالا که این دلیل را ما گفتیم، ادعایمان را هم بگوییم:
«فندّعی أن هذه المحمولات عقلیةٌ صرفةٌ»
ادعای ما این است که این محمولات، مثل وجود و مثل آن چهار تای دیگر، اینها عقلیِ صرف هستند. در بعضی نسخ دارد «أن هذه محمولاتٌ عقلیةٌ صرفةٌ»؛ هر دویش درست است. «هذه»، یعنی این پنج تا که گفتیم: وجود، ماهیت، شیئیت، حقیقت، ذات. این پنج تا محمولات عقلیِ صرف هستند و محمولات خارجی نیستند؛ اشاره به وجود خارجی نمیکنند، بلکه اشاره به چیزی که در ذهن است میکنند.
«أی لا وجود لها إلا فی الأذهان».
«أی لا وجود لها إلا فی الأذهان»، وجودشان فقط در ذهن است؛ این روشن است.
«بمعنی أنها تکون زائدةً علی الماهیات التی تُحمل علیها فی الأذهان».
باز هم اینجا توجه کنید «فی الأذهان» متعلق به «تُحمل» نیست، متعلق به «تکون زائدةً» است. «تکون زائدةً» بر ماهیاتی که اینها بر آن ماهیات حمل میشوند. وجود بر ماهیات خارجی حمل میشود؛ خود عنوان ماهیت بر ماهیات خارجی حمل میشود؛ شیئیت، حقیقت و ذات بر ماهیات خارجی حمل میشوند. اینها همهشان زائد هستند «فی الأذهان». همه اینها زیادتشان در اذهان است، «لا فی الأعیان»، در خارج زیادت ندارند.
صورتبندی قیاس استثنائی و فروع سهگانه تالی
«فإنها»، استدلال است. «فإنها»، استدلالی است که شروع میکنیم.
استدلال به صورت یک قیاس استثنائی است که تالیاش یک منفصله مانعة الجمع است. ما چون منفصله مانعة الجمع است، خلوّش از هر دو ضلع را ادعا میکنیم؛ یعنی تالی به کلا قسمیه باطل است، یعنی هر دو قسمش رفع میشود، هر دو ضلعش رفع میشود؛ پس خلوّش درست است. مانعة الجمع است و واجب الخلوّ است.
آنوقت بعد وارد میشویم در اینکه چرا دومین ضلعش باطل است و بعد میگوییم چرا اولین ضلعش باطل است. به این صورت وارد بحث میشویم. پس قیاس را مطرح میکنیم: قیاس به صورت قیاس استثنائی است. تالیاش منفصله است. منفصله، مانعة الجمع است؛ جمعش جایز نیست، ولی رفعش جایز است. ما رفعش میکنیم و هر دو قسمش را باطل میکنیم: هم ضلع اول منفصله را و هم ضلع دومش را؛ منتها اول به ضلع دوم میپردازیم و ضلع دوم را باطل میکنیم، بعداً به ضلع اول میپردازیم و ضلع اول را باطل میکنیم و ظاهراً دیگر بحثمان تمام میشود؛ یعنی کل بحثی که این جلسه داریم فکر میکنم همین مقدار باشد.
قیاس به این صورت است:
«لو لم تکن کذلک»، یعنی اگر این پنج مفهومی که گفتیم کذلک نباشند، یعنی زائد فی الذهنِ خالی نباشند، بلکه زائد فی الذهن و فی العین باشند—این مقدم—که اگر اینچنین نباشند، یعنی زائد فی الذهنِ تنها نباشند، بلکه زائد فی الذهن و العین با هم باشند، لازمهاش این است که... بله، اگر... اشتباه گفتم؛ اگر زائد فی الذهنِ تنها نباشند، لازمهاش این است که یکی از دو حال را داشته باشند:
یا زائد در ذهن و عین با هم باشند،
یا نه زائد در عین باشند و نه زائد در ذهن باشند.
خلاصه اینکه چهار صورت فرض میشود:
یک صورت اینکه در هر دو جا زائد باشند؛ هم در ذهن و هم در عین.
یک صورت اینکه در هیچکدام از دو جا زائد نباشند؛ نه در ذهن و نه در عین.
صورت سوم که مدعای ماست، این است که در ذهن زائد باشند و در عین زائد نباشند.
صورت چهارم عکس این مدعای ماست: که در عین زائد باشند و در ذهن زائد نباشند. این چهارمی را چون هیچکس نگفته است و به ذهن هیچکس نمیآید و واضح البطلان است، اصلاً مطرحش نمیکنیم؛ بلکه این سه صورت را در نظر میگیریم. میگوییم اگر آن مدعای ما نباشد، آن دو صورت دیگر باید صادق باشد؛ نمیگوییم سه صورت دیگر باید صادق باشد، چون صورت سوم اصلاً نه قائل دارد و نه تصور دارد و بیرونش میکنیم؛ صورتی که در عین زائد باشد و در ذهن زائد نباشد، این را اصلاً کاری به آن نداریم.
سه صورت دیگر باقی میماند. میگوییم آن صورتی که ما گفتیم که در ذهن زائد است و در خارج زائد نیست، اگر این صورت حق نباشد، یکی از دو صورت دیگر حق است: یعنی یا در هر دو موطن زائد است، یا در هیچکدام از دو موطن زائد نیست.
آنوقت آن که در هیچکدام از دو موطن زائد نباشد، اول به ابطال آن میپردازیم؛ بعد که تمام شد، میپردازیم به ابطال شق اول که در هر دو زائد باشد، هم در موطن ذهن و هم در موطن خارج. وقتی هر دو را باطل کردیم، تالی به هر دو قسمش باطل میشود. وقتی تالی باطل شد، مقدم باطل میشود. مقدم این بود که «لم تکن کذلک»، یعنی نبوده باشد زائد فی الذهنِ تنها. وقتی این باطل شد، نتیجه میگیریم که پس بوده باشد زائد فی الذهن تنها. این همان است که ما میگوییم: که فقط در ذهن زائد باشد و در خارج زائد نباشد، که با ابطال تالی، بطلان مقدم نتیجه گرفته میشود.
همانطور که توجه میکنید، تالی هم مانعة الجمع است: اینکه هم زائد باشد در عین و هم زائد باشد در خارج [ذهن]، این نمیسازد با اینکه هم در خارج زائد نباشد و هم در ذهن زائد نباشد؛ این دو تا با هم جمع نمیشوند، ولی رفع هر دو ممکن است؛ چنانکه ما رفعش میکنیم و به شق ثالثی که در مدعای خودمان داریم رجوع میکنیم. رفع هر دو ممکن است، ولی جمعشان ممکن نیست؛ ممکن نیست هم در ذهن و عین زائد باشند و هم در هیچکدام زائد نباشند، این ممکن نیست. ولی اینکه هر دو رفع بشوند و یک شق سومی داشته باشیم، آن ممکن است که ما همین کار را میکنیم. پس توجه میکنید که منفصلهمان هم مانعة الجمع است.
«فإنها لو لم تکن کذلک»، «فإنها» یعنی این اموری که گفتیم: وجود، ماهیت، شیئیت، حقیقت و ذات؛ اینها «لو لم تکن کذلک»، یعنی «لو لم تکن زائدةً فی الأذهان لا فی الأعیان»،
«فإما»، این شروع به تالی است که منفصله مانعة الجمع است:
«فإما أن تکون» این امور، «زائدةً علیها»، یعنی زائدة علی الماهیات، «فی الأذهان و الأعیان معاً»، این یک ضلع منفصله و ضلع اول؛
«أو غیر زائدة علی الماهیات أصلاً»، اصلاً یعنی نه در ذهن و نه در عین.
این دومی را، «غیر زائدة» را تفسیر میکنند:
«حتی یکون وجود السواد مثلاً هو نفس السواد»، بهطوری که وجود سواد مثلاً خود سواد بشود؛ که وجود در خارج با وجود در ذهن با سواد یکی باشد، یعنی ذهناً و خارجاً سواد و وجود یکی بشوند. یعنی در خارج یک سواد داشته باشیم و دیگر وجودی کنارش نداشته باشیم؛ در ذهن هم اگر وجود را تصور کردیم، سواد را تصور کرده باشیم و اگر سواد را تصور کردیم، وجود را تصور کرده باشیم؛ یعنی دو چیز هم تصور نکرده باشیم. تصور وجود، همان تصور سواد باشد و تصور سواد هم همان وجود باشد؛ عدم زیادت در ذهن معنایش همین است، یعنی ذهناً هر دو یکی هستند.
یکی هستند، یعنی دو مفهوم نیستند؛ دو مفهوم هم نیستند و یک مفهوم هستند. که این را کسی قبول ندارد؛ بیان کردم زیادت فی الذهن را همه معتقد هستند. عدم زیادت فی الذهن را کسی قبول ندارد که بگوییم در ذهن این دو تا زائد نیستند و هر دو یک مفهوم را به ذهن ما القا میکنند، این ممکن نیست؛ ولی خب حالا فرض است دیگر، داریم فرض میکنیم.
«أو غیر زائدة علیها»، یا اینکه این امور زائد بر ماهیات نباشند اصلاً، یعنی نه در ذهن و نه در عین، تا اینکه وجود سواد مثلاً خود سواد بشود، هم خارجاً و هم ذهناً.
ابطال شق دوم تالی بر اساس اشتراک معنوی وجود
خب، حالا این دو فرضی را که ما در تالی کردیم، میخواهیم باطل کنیم تا با بطلان این دو فرض، مقدم هم باطل بشود؛ اگر مقدم باطل شد، مدعای ما ثابت میشود.
«و الثانی»، «و الثانی باطلٌ».
و تالی درست نیست؟ «و الثانی باطلٌ»؛ درست است تالی باطل است، اما اکنون میخواهیم بگوییم «ثانی» یعنی ضلع ثانی تالی باطل است، نه خود تالی؛ تالی را بعداً باطلش میکنیم. یعنی اکنون شروع میکنیم به باطل کردن و بعداً نتیجه بطلانش را به هر دو ضلعش میگیریم. اکنون «و الثانی باطلٌ»؛ در صفحه بعد خط سوم: «و أما بطلان الأول»، که میخواهیم اول را بعداً باطل کنیم. این دو تا شق را جداجدا باطل میکنیم، بعد نتیجه میگیریم کل تالی باطل است: تالی باطلٌ بکلا قسمیه.
پس «و الثانی باطلٌ»، یعنی شق دوم این تالی باطل است؛ که شق دومش این است که زائد نباشد این امور—حالا مثلاً وجود، ما چون بحثمان در وجود است فعلاً همهاش مثالها را به وجود میزنیم—زائد نباشد وجود بر ماهیات، نه در ذهن و نه در عین؛ یعنی وجود سواد بشود عین سواد، هم خارجاً و هم مفهوماً.
بطلانش این است که، دلیل بطلانش این است که لازمهاش این است که وجود به مفهوم واحد بر اشیاء حمل نشود. چون اگر وجودِ سواد همان سواد است و وجودِ بیاض هم همان بیاض است، چون بیاض و سواد دو مفهوم جدا هستند، پس وجود این دو تا هم دو مفهوم جدا میشود؛ بنابراین وجود به مفهوم واحد بر این دو تا صادق نمیشود. در حالی که در باب اشتراک معنوی وجود گفتیم: وجود به معنای واحد بر همه ماهیات صادق است. لازمه زائد نبودن وجود در عین و در ذهن این است که وجود در هر جا و در هر ماهیتی با همان ماهیت هممفهوم باشد؛ و چون ماهیات متکثر هستند، مفاهیم وجودات هم متکثر میشوند و قهراً وجود، یک مفهوم پیدا نمیکند؛ در حالی که در جای خودش ثابت شده است که وجود، مفهوم واحد دارد.
این هم همانطور که توجه میکنید قیاس استثنائی است:
اگر وجود بر ماهیات زائد نباشد، لا فی الذهن و لا فی العین (این مقدم)،
یلزم که بر ماهیات مختلف به اختلاف معنا صدق کند (این تالی).
و لکن تالی که اختلاف معنای وجود است باطل است،
فالمقدم که عدم زیادت فی الذهن و العین است، آن هم باطل است.
این ابطال ثانی را هم باز به صورت قیاس استثنائی بیان میکنیم.
تفسیر متن در ابطال شق دوم تالی و تعمیم آن به سایر ماهیات
«و الثانی باطلٌ»
لقوله:
«فإن الوجود إن کان عبارةً عن مجرد السواد ما کان بمعنی واحدٍ یقع علی البیاض و علیه و علی الجوهر»
«ما»، نافیه است. اگر وجود عبارت از مجرد سواد باشد—سواد به عنوان مثال است—اگر وجودِ سواد، به معنای خودِ سواد باشد، آنوقت «ما کان بمعنی واحد»، به یک معنا اطلاق نمیشود بر بیاض و بر خود سواد و بر جوهر.
«و بطلان التالی یدل علی بطلان المقدم».
بطلان تالی این قیاس استثنائی دوم، نه قیاس استثنائی اول که در شرحِ شارح آمد؛ همین قیاس استثنائی که مصنف در متن آورد. همین که گفتیم «إن کان عبارةً عن مجرد السواد» این مقدمش بود، «ما کان بمعنی واحدٍ یقع علی کذا» این تالیاش بود؛ این را میخواهیم بگوییم تالیاش باطل است. تالی باطل است، یعنی اینکه وجود معنایش واحد نباشد، باطل است؛ بلکه وجود معنایش واحد است. این بطلان تالی دلالت میکند بر بطلان مقدم، یعنی بر اینکه «کان الوجود عبارةً عن مجرد السواد»، این هم باطل میشود. وجود، عبارت از سواد نیست؛ وجود، امری زائد بر سواد است، لااقل مفهوماً.
حالا وجوداً را کار نداریم؛ بعداً خواهیم گفت که وجوداً چه میشود. مفهوماً غیر از سواد است؛ وجود، مفهوماً غیر از سواد است، یعنی فی الذهن زائد بر سواد است. اینکه میگوییم فی الذهن زائد است، یعنی فی الذهن مفهومش فرق میکند. زیادت در ذهن، یعنی مفهوم متفاوت است؛ زیادت در خارج، یعنی وجوداً هم دو تا هستند که ماهیت وجود دارد و وجود هم وجود دارد. اگر بگوییم در خارج زائد هستند، یعنی ماهیت هم وجود دارد و وجود هم وجود دارد، آنوقت هر دو میشوند اصیل و هر دو میشوند خارجی. اگر بگوییم فی الذهن دو تا هستند، معنایش این است که مفهومهایشان فرق میکند. اگر بگوییم در ذهن یکی هستند، یعنی مفهومهایشان فرق نمیکند. اگر بگوییم در خارج یکی هستند، یعنی در خارج وجودشان یکی است. این معنا را ما باید اول بیان میکردیم، ولی خب تقریباً معلوم شده بود و بیانش کردیم.
«و بطلان التالی یدل علی بطلان المقدم».
«و منه یُعرف»، از این بیانی که درباره سواد کردیم، که گفتیم وجود سواد با خود سواد فرق میکند، معلوم میشود که وجود بیاض هم با بیاض فرق میکند، وجود جوهر هم با جوهر فرق میکند، و هکذا الی البقیه.
«و منه یُعرف أن الوجود لیس عبارةً عن البیاض»، در صورتی که به بیاض تعلق بگیرد؛ «و لیس عبارةً عن الجوهر»، در صورتی که به جوهر تعلق بگیرد؛ «و غیرهما من الماهیات». با هیچ ماهیتی متحدِ مفهومی نیست، متحد مفهومی نیست. حالا متحد فی الخارج، آن بحث دیگری است که باید در بعد به آن برسیم؛ اکنون میخواهیم ثابت کنیم که متحد مفهومی نیستند.
خب، این مطلب درباره وجود بود. درباره آن چهار عنوان دیگر هم که ماهیت و شیئیت و حقیقت و ذات است، این دلیل اجرا میشود. آنها هم باید مفهومشان با مفهوم مثلاً ماهیتهای خاص خارجی فرق داشته باشد. عنوان ماهیت با ماهیت انسان باید فرق داشته باشد، مفهومشان؛ ولو در خارج، ما یک ماهیت جدا و یک ماهیت انسان نداریم، خارجاً یکی هستند و زائد نیستند؛ اما در ذهن باید دو تا باشد. از ماهیت یک چیزی میفهمیم و از انسان یک چیز دیگر میفهمیم. ماهیت یعنی مطلقِ عنوان چیزی که... مطلق عنوان حقیقت مثلاً، اما انسان یک چیز دیگر است که مفهومهایشان فرق میکند.
«و أن الماهیة»، و باز «یُعرف أن الماهیة و الشیئیة و الحقیقة و الذات لیس شیءٌ ما منها»، هیچیک از اینها عبارت از هیچیک از ماهیات خارجی نیست؛ بلکه عنوانی است برای ماهیات خارجی، نه اینکه عین و متحد با ماهیات خارجی باشند؛ مفهومشان با ماهیات خارجی فرق میکند.
پس مصنف قیاس را فقط در سواد پیاده کرد؛ در وجود و سواد. ما آمدیم با «و منه یُعرف» گفتیم که از عبارت مصنف میتوانیم حکم وجود و بیاض، حکم وجود و جوهر، حکم وجود و تمام ماهیات را به دست بیاوریم؛ از این جهت، عبارت مصنف را تعمیم دادیم. دوباره دلمان آرام نگرفت، آمدیم تعمیم دوم وارد کردیم؛ گفتیم نه تنها در وجود و کل ماهیات عبارت مصنف جاری میشود، بلکه در عنوان ماهیت، شیئیت، حقیقت و ذات و ماهیات خارجی هم این دلیل مصنف جاری میشود؛ که میخواهد بفرماید این عناوین چهارگانه با ماهیات خارجی مفهوماً یکی نیستند، همانطوری که وجود با ماهیت یکی نبود. پس دو چیز از این استدلال مصنف درآمد: یکی حکم وجود و سایر ماهیات، یکی حکم این چهار عنوان با سایر ماهیات، با ماهیات.
«و أنه إذا لم یکن الوجود»، خب و باز «منه یُعرف»، نتیجهای که باز از این دلیل میگیریم این است که:
«إذا لم یکن الوجود عبارةً عن شیءٍ من الماهیات»[2] ، در حالی که «و هو صادقٌ علیها»، «فیکون أعم من کلٍّ منها».
اگر وجود عبارت از هیچیک از این ماهیات نشد که دلیل به ما این را گفت، در حالی که از خارج میدانیم که وجود، صادق بر همه ماهیات است، نتیجه میگیریم که وجود «أعم من کلٍّ منها» است؛ همان که در صدر بحث گفتیم. و اگر اعم است، پس معقول است و وجود خارجی ندارد؛ چون عام در خارج وجود ندارد. آنچه در خارج وجود دارد، شخص است؛ عام در خارج وجود ندارد، پس وجود وجود ندارد.
توجه کردید ایشان از این دلیلی که مصنف گفت استفاده کرد که وجود عبارت از هیچیک از ماهیات نیست؛ بعد مقدمهای را که ما به تجربه به دست آوردیم ضمیمه کرد، آن مقدمه این بود که وجود بر همه ماهیات حمل میشود. پس نه عبارت از ماهیات است و نه هم بیارتباط با ماهیات است؛ از اینجا نتیجه میگیریم که اعم از ماهیات است. نه مباین است و نه مساوی است، پس اعم است؛ اخص هم که مسلّم نیست، پس اعم است.
«و أنه إذا لم یکن الوجود عبارةً عن شیءٍ من الماهیات»، در حالی که این وجود صادق بر همه ماهیات هم هست، «فیکون أعم من کلٍّ منها»، پس باید اعم از همه این ماهیات باشد.
طرح استدلال بر نفی شق اول تالی؛ نفی زیادت وجود در عین
این بطلان ثانی بود؛ یعنی از دو شق تالی که در استدلال اولی آوردیم، شق دوم را باطل کردیم. حالا میخواهیم شق اول را باطل کنیم. شق اول این بود که وجود در خارج و ذهن هر دو زائد بر ماهیات باشد، همان که مشاء میگویند. این مهم است برای ما؛ آن قبلی را مشاء نمیگفتند، خیلی راحت ردش کردیم و رفتیم. و به همین جهت هم دومی را مقدم کردیم؛ چون دومی نه قائل داشت و نه بطلانش زحمت داشت، زود ردش کردیم. به اولی که میرسیم، مسئله اول چون مهم است و تا آخر بحث باید ادامه اش بدهیم، این است که دوم مطرحش کردیم. و اصلاً مشائین در همین مسئله با ما مخالف هستند.
توجه کنید این اولی، شق اول این بود که وجود زائد است هم در ذهن و هم در عین. سلام علیکم. زائد است در ذهن را مشاء قبول دارد؛ پس ما با ایشان، با مشاء در این مسئله درگیری نداریم؛ چون ما هم قبول داریم، آنها هم قبول دارند. زائد فی الذهن بودن را هر دو قبول داریم. اما زائد فی العین بودن را آنها ادعا میکنند و ما انکار میکنیم. بنابراین تمام دلیل روی همین تکه متمرکز میشود.
توجه فرمودید دلیل میخواهیم بیاوریم برای اینکه وجود، زائد فی الذهن هست و زائد فی العین؛ میخواهیم دلیل بیاوریم برای اینکه زائد بودن وجود فی الذهن و العین هر دو، باطل است؛ اما این فی الذهن بودنش را استثنا میکنیم، هر دو بودن را باطل میدانیم، نه اینکه زائد فی الذهنِ تنها بودن را باطل بدانیم. پس دلیل را متمرکز نمیکنیم روی هر دو مدعا. ما در اینجا شخص دو تا مدعا دارد؛ در این قسم اول دو تا مدعا دارد: یکی زیادت وجود فی الذهن، یکی زیادت وجود فی العین. مدعای اولش مقبول ماست، کاری به آن نداریم؛ مدعای دوم که زیادت فی العین است پیش ما مقبول نیست، لذا آن را میخواهیم رد کنیم. پس توجه میکنید دلیل لسانش این است که فقط زیادت فی العین را نفی میکند؛ کاری به اینکه زیادت فی الذهن را اثباتش کند یا نفیاش کند ندارد. نگویید که مدعا این بود که زیادت فی الذهن و عین هر دو است، چرا یکدفعه رفتید سراغ زیادت فی العین؛ زیادت فی الذهن را چون خودمان قبول داریم، با آن درگیر نمیشویم.
خب، دلیل به این صورت میخواهد مطرح بشود، دلیلی که میخواهد مطرح کند؛ ایشان میفرماید که:
اگر وجود زائد فی العین باشد، اگر وجود زائد فی العین باشد—یعنی در خارج موجود باشد؛ زائد فی العین میدانید یعنی در خارج موجود باشد—همانطور که ماهیت یک وجود دارد، وجود هم وجود داشته باشد در خارج. این وجود یا مستقلاً وجود دارد، یا در درون شیئی و متکیاً به شیئی وجود دارد؛ یعنی یا جوهر است یا عرض است. خود همین وجودی که در بیرون است، یا جوهر است یا عرض است؛ زیرا که هرچه که در خارج هست، یا جوهر است یا عرض است.
پس دلیل اینطور است:
اگر وجود در خارج موجود باشد—این مقدم—
یلزم که یا جوهر باشد یا عرض. بیان ملازمه این است که هر شیئی که در خارج است یا جوهر است یا عرض است؛ پس وجود هم اگر در خارج باشد یا باید جوهر باشد یا عرض.
و التالی بکلا قسمیه باطلٌ: عرض بودن وجود باطل، جوهر بودن وجود باطل.
فالمقدم که وجود داشتنِ وجود در خارج است، باطل است؛ یعنی زائد فی العیان بودن باطل است.
موضع ملاصدرا و طرح شق اول: فرض جوهریت یا عرضیت وجود
بله، حالا ببینیم.
یکی از صفحاتی که، یکی از پرترین صفحات از نظر تعلیقات، همین دو صفحهای است که در کتاب خود شماست؛ که ملاصدرا اینجا دیگر خیلی مخالف با این بحث است. بله، ایشان اصالت وجودی است؛ اگر بخواهد این حرفها جا بیفتد، که خیلی وضع خراب میشود. ببینید، حاشیه را نگاه کنید چقدر حرف زده است. ما حالا حرفهای شیخ اشراق را میخواهیم بخوانیم؛ حالا درست است یا غلط است، کار نداریم.
ایشان حرفش این است که اگر وجود زائد بر اعیان باشد، یعنی در خارج موجود باشد—بیان کردم زائد فی العیان بودنِ وجود یعنی در خارج موجود باشد؛ همانطور که ماهیت در خارج موجود است به نظر ایشان، وجود هم در خارج موجود باشد—یلزم که یا جوهر باشد یا عرض باشد؛ جوهر بودنش باطل، عرض بودنش باطل، پس موجود بودنش باطل است. این حرف ایشان است.
اما عرض بودن را چطور باطل میکند؟
اول جوهر بودن را باطل میکند، بعد عرض بودن را باطل میکند. این تکهای را که الان خواندم، گفتم خارج از رو بخوانم؛ بعد جوهر بودنش را ابتداءً و عرض بودنش را هم بعداً، یکییکی به ترتیب باطل کنیم، انشاءالله.
ابطال جوهریت وجود در خارج
«و أما بطلان الأول»
«فلقوله»، اینکه آن اولی باطل است؛ اولی یعنی شق اول از دو شقی که در منفصله اصلی داشتیم، که زائد فی الأذهان و فی الأعیان بودنِ وجود است با هم. این را اینطوری باطل میکنیم: «فلقوله»، قول مصنف:
«فإذا أُخذ الوجود معقولاً أعم من الجوهریة مثلاً و زائداً علیها فی الأعیان»، «فإذا أُخذ الوجود معقولاً أعم من الجوهریة»، این عبارت برای چه گفته میشود؟ یعنی زائد فی الأذهان باشد؛ اینجا زائد فی الأذهان بودن را دارد امضا میکند. «إذا أُخذ الوجود» معنایی که اعم از جوهریت است، معنایش اعم است، یعنی با جوهریت فرق دارد؛ پس اگر فرق دارد، زائد فی الأذهان است. بیان کردم دو چیز که در ذهن زائد بر هم هستند، یعنی دو مفهوم جدا دارند. الان در اینجا هم ثابت میکند که وجود با ماهیت دو مفهوم جدا دارد؛ وجود با جوهریت دو مفهوم جدا دارد، چون وجود اعم است و جوهریت اخص است. اعم و اخص یک مفهوم نیستند، دو مفهوم هستند. پس با این عبارت، زائد فی الأذهان بودن را فرض کرد. «إذا أُخذ الوجود» معنای اعم از جوهریت مثلاً—«مثلاً» قید جوهریت است، یعنی جوهریت را به عنوان مثال میگوییم؛ اعم از همه ماهیات است، میخواهد جوهریت باشد، میخواهد چیز دیگر باشد—اگر اعم باشد، یعنی زائد فی الأذهان باشد، و در عین حال «و زائداً علیها فی الأعیان»، زائد فی الأعیان هم باشد، آنوقت این اشکال پیش میآید.
پس عبارت را توجه کردید چه شد؟ ایشان نگفت اگر زائد فی الأذهان و الأعیان باشد این مشکل پیش میآید؛ زائد فی الأذهان بودن را به این عبارت فهماند: «إذا أُخذ الوجود معقولاً أعم من الجوهریة»، بعد اضافه کرد: «و زائداً علیها فی الأعیان». پس تمام مجموع این عبارت در مقدم، معنایش این است: اگر زائد فی الأذهان و زائد فی الأعیان باشد،
«فإما أن یکون حاصلاً فی الجوهر قائماً بالجوهر»، این یک؛ «أو مستقلاً بنفسه»، این دو.
یکی از دو تالی لازم میآید: یا باید حاصل در جوهر و قائم به جوهر باشد، یا مستقل به نفسه باشد؛ یعنی حلول در چیزی نکرده باشد. یعنی یا عرض است—«حاصلاً فی الجوهر قائماً بالجوهر»، یعنی عرض—«أو مستقلاً بنفسه»، یعنی جوهر.
«لأن کل موجود فی الأعیان إما جوهرٌ أو عرضٌ»؛ این «لأنّ»، بیان ملازمه است. چرا اگر وجود زائد فی الأعیان باشد، یکی از این دو حال را دارد؟ یعنی چرا اگر وجود در خارج موجود باشد، یکی از این دو حال را دارد؟ «لأن کل موجود فی الأعیان»، یکی از این دو حال را دارد. این «لأنّ»، دلیل تلازم است؛ تلازم مقدم و تالی.
خب تالی که منفصله است، از چه سنخی است؟ کدام منفصله است؟ مانعة الجمع است، مانعة الخلوّ است، حقیقیه است، چیست؟ حقیقیه است. ادعای ایشان این است که حقیقیه است. مانعة الجمع بودنش که مسلّم است؛ مانعة الجمع هست، چون نمیشود یک چیزی هم جوهر باشد و هم عرض. یک شقش این بود که «حاصلاً فی الجوهر»، یعنی عرض باشد؛ «مستقلاً بنفسه»، یعنی جوهر باشد. این دو تا با هم جمع نمیشوند؛ جوهر و عرض با هم جمع نمیشوند، پس مانعة الجمع هست. به ادعای ایشان مانعة الخلوّ هم هست؛ یعنی هرچه در خارج است، یا باید جوهر باشد یا باید عرض باشد؛ خالی از این دو تا نمیشود. پس اگر هم مانعة الجمع است و هم مانعة الخلوّ، منفصله حقیقیه میشود.
به نظر ملاصدرا مانعة الجمع است و مانعة الخلوّ نیست؛ میشود یک چیزی باشد که نه جوهر باشد و نه عرض باشد: خود وجود. خود وجود نه جوهر است و نه عرض است، در خارج هم هست. به نظر ملاصدرا این مانعة الجمع است، به نظر مصنف این منفصله حقیقیه است. لذا اگر هر دو شقش باطل شد، دیگر فرض دیگری پیش نمیآید؛ مقدم مسلماً باطل میشود. چون منفصله حقیقیه است؛ اگر هر دو شقش را باطل کردیم، مقدم باطل میشود و دیگر نوبت به شق دیگری نمیرسد. ولی اگر منفصله را مانعة الجمع گرفتیم، دو شقش را هم که باطل کنیم، چون خلوّش جایز است، به شق سوم منتقل میشویم. پس توجه کنید که ایشان منفصله را منفصله حقیقیه میگیرد.
ابطال قیام جوهر به عرض و تبیین اشکال
حالا شروع میکنیم به ابطال دو شق این منفصله.
اما شق اولش: که جوهر باشد؛ وجود، جوهر باشد. لازمهاش این است که جوهر متصف به وجود نشود. بله، لازمهاش این است که جوهر متصف به وجود نشود؛ اگر جوهر نباشد و در یک چیزی حلول کرده باشد، اختصاص به آن چیز دارد؛ ولی اگر جوهر باشد و در چیزی حلول نکرده باشد، نسبتش به آن چیزی که بر آن حمل شده و چیزی دیگر مساوی است؛ جوهر است دیگر. عرض نسبتش به همهچیز مساوی نیست؛ نسبتش به موضوعش اختصاص دارد و نسبتش به بقیه منتفی است. اما اگر یک شیء مستقلی داشتید، نسبتش به همه علی السواء است. حالا یا با بقیه نسبتی دارد یا ندارد؛ با اشیائی که مثلاً میتوانند با آن نسبت داشته باشند، نسبت مساوی دارد، و با اشیائی هم که نمیتوانند نسبت داشته باشند ندارد. وجود اگر یک امر مستقل باشد، هم میتواند بر جوهر حمل بشود و هم میتواند بر عرض حمل بشود؛ چون حالّ در جوهر نیست، حالّ در عرض نیست و مختص به هیچکدام از این دو تا نیست. پس اگر وجود مستقل باشد، نسبتش به همه علی السواء میشود. صفت میشود هم برای جواهر و هم برای اعراض؛ صفت میشود.
خب، صفت قائم به موصوف است؛ صفت قائم به موصوف است، پس وجود هم قائم به موصوفش است، قائم به آن معروضش است، هرچه هست؛ میخواهد جوهر باشد، میخواهد عرض باشد.
وجود لازم میآید که نسبتش به عرض و جوهر مساوی باشد، و فرضم این است که جوهر است؛ فرضم این است که جوهر است. اگر به جوهر اسناد داده بشود، مشکلی پیش نمیآید؛ اما اگر به عرض اسناد داده بشود—چون گفتیم نسبتش به هر دو مساوی است دیگر؛ چون امر جوهری است و حالّ در هیچکدام نیست، به هر دو میتواند منتسب باشد؛ هم بر جوهر میتواند حمل بشود و هم بر عرض میتواند حمل بشود؛ و به تعبیر دیگر، هم میتواند به جوهر قائم باشد و هم میتواند به عرض قائم باشد—قیامش به جوهر عیب ندارد؛ یعنی صفت بودنش برای جوهر. صفت، قائم به موصوف است؛ اگر وجود هم صفت برای این جوهر است و صفت برای عرض است، یعنی قائم به جوهر است و قائم به عرض است.
خب، قیام این وجود که جوهر است به موصوفی که جوهر است عیب ندارد؛ زیرا این قیام الجوهر بالجوهر است و قیام الجوهر بالجوهر عیب ندارد. اما اگر موصوف عرض باشد و وجود که جوهر است بخواهد صفت این عرض قرار بگیرد، قیام الجوهر بالعرض لازم میآید که این اشکال دارد. قیام الجوهر بالعرض اشکال دارد؛ یعنی جوهری صفت بشود برای عرضی، و چون هر صفتی متکی به موصوف است، یلزم که جوهر هم متکی به عرض بشود، یعنی متوقف بر عرض باشد؛ در حالی که جوهر متوقف بر عرض نیست، عرض متوقف بر جوهر است. عرض قائم به جوهر است، جوهر قائم به عرض نیست. در اینجا وجود شده است صفت و عرض شده است موصوف؛ صفت قائم به موصوف است، پس یلزم که وجود هم قائم به آن موصوف باشد، یعنی وجودی که جوهر است قائم باشد به عرض؛ و قیام الجوهر بالعرض باطل است.
پرسش:قیام جوهر به جوهر مگر ثابت است؟
پاسخ:قیام جوهر به جوهر هم شاید باطل باشد، ولی قیام را اگر به معنی اتکا معنا کنیم که این به آن متکی است ولی قیام به آن صورت ندارد، حالا شاید عیبی ندارد؛ ولی قیام الجوهر بالعرض واضح است دیگر که باطل است، آن را مطرحش میکنیم.
پرسش:آخه قیام جوهر به عرض به خودی خود باطله. حالا اگه ما قبول کردیم قیام جوهر به جوهر درسته، ممکنه یه حرفی باشه که یه جوهر ممکنه به عرضِ یه جوهر دیگری متکی باشه؛ اینو چه میکنید؟
پاسخ:نه، اصلاً قیام جوهر به عرض، ولو عرض دیگری باشد جایز نیست؛ چون عرض استقلال ندارد، جوهر استقلال دارد. معنا ندارد مستقل به غیر مستقل قائم باشد، ولو آن غیر مستقل چون در چیز دیگر حلول کرده غیر مستقل شده است، فرق نمیکند. شیئی که شأنش غیر مستقل است، نمیتواند متکای امر مستقل قرار بگیرد؛ حالا چه غیر مستقل بودنش به خاطر این است که عرض این جوهر است، چه غیر مستقل بودنش به خاطر این است که عرض جوهر دیگر است؛ فرقی نمیکند. عرض بودن، مانع متکا شدن است.
قیاس ملازمه در نفی موصوف شدن جوهر به وجود
«فإن کان مستقلاً بنفسه»، اگر این وجود مستقل به نفسه باشد،
«فلا یوصف به الجوهر»، لازمهاش این است که جوهر به او موصوف نشود.
«إذ نسبته إلیه و إلی غیره سواءٌ»؛
«أی نسبة الوجود علی تقدیر کونه جوهراً»، «إلیه» یعنی «إلی الجوهر الذی وُصف بهذا الوجود»، «و إلی غیر الجوهر» یعنی عرض، «سواءٌ»، نسبت مساوی است. یعنی وجود جوهری چون حلول نکرده است، هم میتواند به جوهر نسبت داده بشود و هم به غیر جوهر، یعنی به عرض؛ «لتساوی نسبة الوجود إلی الجوهر و العرض».
خب، «فلو وُصف به»، قیاس را از اینجا شروع میکند. قیاس در عبارت مصنف هم بود، ولی شارح به صورت منطقی درمیآورد:
«فلو وُصف به الجوهر، لوُصف به العرض».
استدلال را به این صورت گفتیم: اگر بخواهد وجود جوهر باشد، صفت قرار میگیرد هم برای جوهر و هم برای عرض. ابتدا وارد شدیم صفت قرار گرفتنش برای عرض را باطل کردیم؛ صفت قرار گرفتنش برای عرض را باطل کردیم، اینطور: که اگر صفت برای عرض قرار بگیرد، قیام الجوهر بالعرض لازم میآید و قیام الجوهر بالعرض باطل است؛ پس صفت قرار گرفتن وجود برای عرض باطل است.
بعد که این را باطل کردیم، نتیجه میگیریم که اصلاً صفت شدنش باطل است. چرا؟ چون اگر بخواهد صفت بشود، صفت شدنش—دقت کنید، این تکه را من از خارج نگفته بودم—اگر بخواهد صفت بشود، صفت شدنش برای عرض مساوی است با صفت شدنش برای جوهر. الان گفتیم و بیان کردیم که صفت شدنش برای عرض مساوی است با صفت شدنش برای جوهر؛ چون «نسبته إلی الجوهر و العرض سواءٌ». اگر صفت شدنش برای جوهر و عرض مساوی است، وقتی صفت شدنش برای عرض ممکن نباشد، تساوی حکم میکند که صفت شدنش برای جوهر هم ممکن نباشد. این تکه از خارج باید اضافه میشد که من نگفتم. لذا در متن مصنف آمده است: «فلا یوصف به الجوهر»، موصوف نمیشود به این وجود جوهر. اول ثابت میکند که عرض به وجود موصوف نمیشود، بعد نتیجه میگیرد که پس جوهر هم به وجود موصوف نمیشود.
پس بحث اینطور میشود: ابتدا ایشان ادعا میکند که جوهر به وجود موصوف نمیشود. دلیلش این است که نسبت وجود به جوهر و عرض مساوی است. شارح وارد میشود و قیام وجود به عرض را باطل میکند. بعد چون این قیام وجود به عرض با قیام وجود به جوهر مساوی بوده است، وقتی قیام وجود به عرض باطل شد، قیام وجود به جوهر هم باطل میشود؛ آنوقت مدعا که قیام الوجود بالجوهر باطل است، ثابت میشود. پس اگر وجود بخواهد مستقل باشد، لازمهاش این است که جوهر به وجود موصوف نشود، یعنی جوهر موجود نشود؛ زیرا که لازمهاش این میشود که عرض به وجود متصف نشود، وقتی عرض به وجود متصف نشد، جوهر هم به وجود متصف نمیشود به بیانی که بیان کردم.
مطلب آسان بود؛ من یک تکهاش یادم رفت بگویم، احتمالاً یکخرده مطلب را مشکل کرد و الا ملازمهاش را اول بیان کردم: اگر مستقل است، نسبتش به جوهر و عرض یکی است. آخر وجود است! وجود است ها! شما به خود وجود هم توجه کنید. بله، من مستقلم، نسبتم به خیلی چیزها یکسان نیست؛ اما وجود است، وجودی است که میخواهد بر همه حمل بشود. یک وقت وجود حالّ در این موضوع است، خب این مخصوص همین موضوع است؛ آن وجود دیگری که حالّ در موضوع دیگر است، آن مخصوص خود آن موضوع است و هر موضوعی وجود مخصوص به خودش را دارد. اما این وجود حالّ در موضوعی نمیشود؛ این وجود یک امر وسیعی است که میخواهد به همه موضوعات وجود بدهد، و فرض این است که هم بر جوهر حمل میشود و هم بر عرض. پس نسبتش به همه مساوی است؛ چون بر هر دو حمل میشود، نسبتش مساوی است. اگر حمل نمیشد که اصلاً با اینها نسبت نداشت. ما میبینیم از طرفی اختصاص ندارد و حلول نکرده است؛ از طرفی هم بر همه حمل میشود. از اینجا کشف میکنیم که نسبتش به همه مساوی است.
اگر نسبتش با همه مساوی شد، اگر توانستیم ثابت کنیم که بر یکی از این دو تا حمل میشود، بر دیگری هم حمل میشود؛ اگر بر جوهر حمل شد، بر عرض هم حمل میشود. اگر بر عرض حمل نشد، بر جوهر هم حمل نمیشود. ما ثابت میکنیم که بر عرض حمل نمیشود، نتیجه میگیریم که بر جوهر هم حمل نمیشود؛ پس اصلاً بر هیچچیزی حمل نمیشود. حرف این است دیگر. بر عرض حمل نمیشود چون حمل شدنش یعنی صفت شدنش، و صفت قائم به موصوف است؛ یلزم که وجودی که جوهر است قائم باشد به عرض، و این باطل است. پس اگر قیام وجود به عرض باطل شد، قیام وجود به مساویِ عرض هم که جوهر است باطل است؛ چون نسبتش به همه مساوی شد دیگر. اگر بر عرض نتوانست حمل بشود، بر جوهر هم نمیتواند حمل بشود.
بحث امروز ما در همین است. عرض باشد یک بحث دیگری است و هنوز نگفتیم؛ اگر وجود عرض باشد اشکال دیگری دارد که بعداً میگوییم.
پرسش و پاسخ درباره تفاوت فرض جوهریت و عرضیت وجود
پرسش:اگر عرض هم باشد باز لازم میآید که حمل بر...
پاسخ:نه دیگر. نه، اگر عرض باشد این مشکل پیش نمیآید. اگر عرض باشد، قائم است به عرض و قائم است به جوهر؛ آنجایی که صفت جوهر میشود، قائم به جوهر است و آنجایی که صفت عرض میشود، قائم به عرض است. قیام عرض به عرض و قیام عرض به جوهر عیبی ندارد که!
پرسش:مگر آنجا نمیگفتید نسبتش به همهچیز مساوی است؟
پاسخ:مساوی است، بله.
پرسش:حالا چه فرقی میکند چه عرض باشد، چه جوهر باشد؟
پاسخ:بله، اما اگر عرض باشد، وجود عرض باشد و موصوفش هم عرض باشد، یلزم قیام العرض بالعرض؛ آخر صفت به موصوف قائم است. اگر وجود صفت شد برای عرض، یلزم قیام العرض بالعرض؛ اگر وجود صفت شد برای جوهر، یلزم قیام العرض بالجوهر؛ هیچکدامشان باطل نیست. قیام عرض به جوهر و قیام عرض به عرض، هیچکدامش عیب ندارد. اما اگر وجود جوهر بود، اگر بخواهد قائم به جوهر بشود، یلزم قیام الجوهر بالجوهر؛ آن خیلی مشکل ندارد، نمیگوییم و از راه دیگر باطلش میکنیم. اگر موصوفش عرض باشد، آنوقت یلزم قیام الجوهر بالعرض.
وجود را توجه کنید صفت است ها! وجود صفت است و قائم میشود به معروض خودش، قائم میشود به موصوف خودش؛ موصوف ماهیات هستند و موصوف یا جوهر است یا عرض است. اگر این وجود جوهر شد، جوهری صفت برای جوهری است. اگر وجود صفت برای عرض شد، جوهری برای عرضی است، یعنی صفت بر عرض است. چون صفت قائم به موصوف است، در فرض اول که معروض جوهر باشد، یلزم قیام الجوهر بالجوهر؛ در فرض دوم که معروض و ماهیت عرض باشد، یلزم قیام الجوهر بالعرض. قیام الجوهر بالعرض را باطل میکنیم و قیام الجوهر بالجوهر را هم بطلانش را نتیجه میگیریم؛ این خلاصه بحث است.
باید دقت داشته باشیم که وجود، بنا بر فرض ما مستقل است؛ یعنی حالت جوهری دارد. مستقل که شد، چون حمل بر همه میشود، نسبتش به همه علی السواء است؛ این یک مطلب. مطلب دوم اینکه وجود در هر حال صفت میشود و آن موجود میشود موصوف. پس وجود در هر حال قائم میشود به آن ماهیت، همانطور که هر صفتی قائم میشود به موصوف. پس قیام موجود به موجود را ما تا اینجا ثابت کردیم. اگر موجود عرض بود، قیام وجود به عرض یعنی قیام جوهر به عرض؛ صفت شدن وجود برای عرض یعنی قیام جوهر به عرض، و قیام جوهر به عرض باطل است؛ پس اینکه وجود برای عرض باشد باطل است. اگر قیام وجود به عرض باطل شد، چون نسبت وجود به عرض و جوهر مساوی است، قیام وجود به جوهر هم باطل میشود؛ «فلا یوصف به»، به این وجود، «الجوهر»، همانطوری که «لا یوصف به العرض». این اشکال است.
تطبیق عبارت متن و بررسی نسخه بدل
«فإن کان مستقلاً بنفسه فلا یوصف به الجوهر إذ نسبة الوجود علی تقدیر کونه جوهراً»؛ «علی تقدیر کونه جوهراً» فرض بحث ماست، چون گفته «فإن کان مستقلاً بنفسه»؛ «فإن کان مستقلاً بنفسه» را که مصنف گفته است، شارح به «علی تقدیر کونه جوهراً» تبیینش کرده است؛ یعنی فرض بحث این است که وجود جوهر باشد. وجود در صورتی که جوهر باشد نسبتش «إلیه»، به جوهری که وُصف به این وجود، «و إلی غیر الجوهر» یعنی عرض، نسبتی است مساوی؛ زیرا که نسبت وجود «إلی الجوهر و العرض» مساوی است و بر هر دو حمل میشود.
«فلو وُصف به الجوهر»، اگر به وجود، جوهر موصوف بشود، «لوُصف به العرض» به مقتضای تساوی؛ به مقتضای تساوی نسبت، اگر جوهر موصوف به وجود بشود، عرض هم موصوف به وجود میشود، در حالی که موصوف شدن عرض به وجود مشکل دارد.
«و لو وُصف به العرض لزم قیام الجوهر بالعرض».
«لزم قیام الجوهر بالعرض»، نسخه «بالفرض» درست نیست؛ آن «بالفرض» را لازمش داریم ها، خطش نزنید، بعداً کارش داریم.
«و لو وُصف به العرض لزم قیام الجوهر بالعرض»؛ اگر به این وجود عرض موصوف بشود، لازم میآید «قیام الجوهر بالعرض». جوهری که وجود است و صفت است، قائم شده است «بالعرض» که موصوف است؛ و قیام جوهر به عرض باطل است.
این «لقیام الصفة بالموصوف»، دلیل برای ملازمه است: «لو وُصف به العرض لزم قیام الجوهر بالعرض» یعنی چه؟ لازمهاش چیست که اگر وجود وصف عرض قرار گرفت «لزم قیام الجوهر بالعرض»؟ با دو مقدمه ثابتش میکنیم، یعنی با یک قیاس که دو مقدمه دارد: مقدمه اول: «لقیام الصفة بالموصوف»، مقدمه دوم: «و کون الصفة و هی الوجود جوهراً بالفرض»؛ آن «بالفرض»ی که شما در نسخه داشتید، اینجا کارش داریم! «و کون الصفة و هی الوجود جوهراً بالفرض».
خب، چون صفت به موصوف قائم است، یک مقدمه؛ و در اینجا هم صفت که وجود است، فرض شده است که جوهر است، مقدمه دوم. صفت به موصوف قائم است و در اینجا صفت جوهر فرض شده است، پس در اینجا جوهر به موصوف قائم است. موصوف عرض است، پس جوهر به عرض قائم است.
دقت کردید چه شد؟
«لقیام الصفة بالموصوف»، به طور کلی هر صفتی به موصوف قائم است؛ و در اینجا صفت بالفرض جوهر است، یعنی فرض شد که صفت جوهر است؛ یعنی صفت، وجود است و وجود هم فرض کردیم جوهر است؛ پس صفت شده است جوهر. هر صفتی هم به موصوف قائم است، پس اینجا جوهر به موصوف قائم است. چون موصوف عرض است، یلزم که جوهر به عرض قائم باشد. پس «لزم قیام الجوهر بالعرض لقیام کذا».
خب، این «هذا علی تقدیر...» این در صورتی است که وجود جوهر باشد ، اگر وجود عرض باشد بحث بعدی است که یک اشکالی دارد که این را هم باطلش می کنیم که به طور کلی زائد بودن اعیان به وجود باطل شود.