84/12/29
بسم الله الرحمن الرحیم
اقسام تقدم و تبیین تقدم بالطبع در اجزاء علت مادی و صوری/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /اقسام تقدم و تبیین تقدم بالطبع در اجزاء علت مادی و صوری
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
اقسام تقدم و تبیین تقدم بالطبع در اجزاء علت مادی و صوری
در مقدمه ورود بر حکومات، داشتیم اقسام تقدم را ذکر میکردیم.
فرمودند که تقدم گاهی بالذات است که تقدم عقلی است، و گاهی تقدم زمانی است، گاهی تقدم مکانی، و گاهی وضعی.
الان هم میفرمایند و گاهی شرفی؛ که پنج قسم تقدم داریم.
سؤال شد که فرق بین وضعی و مکانی چیست؟
ظاهراً این توقفی ندارد، یعنی مشکلی ندارد، روشن است. مکانی با مکان سنجیده میشود؛ وضعی یعنی رتبی. دو چیز که رتبهشان مختلف باشد، یکی رتبهاش مقدم باشد بر دیگری، به آن گاهی میگوییم تقدم رتبی، گاهی میگوییم تقدم وضعی.
حالا ممکن است در جایی هم تقدم وضعی با تقدم مکانی جمع بشود؛ اجتماع تقدمها در بعضی موارد ممکن است. پس مثلاً فرض کنید در مثالی که ما زدیم که تقدم فلک زحل بر فلک مشتری باشد، تقدم رتبی است؛ چون هرچه از افلاک از بالا بیاییم به پایینتر، رتبهشان پایینتر میآید. آن بالاییها رتبه بالاتری دارند. فلک زحل بالاتر از مشتری است، پس رتبهاش هم بالاتر است. حالا منافاتی هم ندارد که مکانش هم بالاتر باشد. پس وضعی با مکانی فرق دارد، روشن هم هست فرقشان.
چهار قسم از اقسام تقدم را بیان کردیم؛ باقی ماند تقدم شرفی، که این هم مسئلهای ندارد. آن وقتی که موجودی شرافت بیشتری داشته باشد نسبت به موجود دیگری که از شرافت کمتری برخوردار است، میشود مقدم، و نحوه تقدم هم تقدم شرفی است. این هم بحثی ندارد. به نظرم نخواندم این خط را در جلسه گذشته؛ حالا این شرفی را هم میخوانم، بعد وارد مباحث بعدی میشویم:
«أو شرفیٌّ»[1] . گفتیم: «و من التقدم ما هو زمانیٌّ، أو مکانیٌّ، أو وضعیٌّ»، حالا میگوییم: «أو شرفیٌّ، بحسب صفات الأشرف»؛ یعنی تقدم به حسب صفاتی است که آن موجود اشرف دارد. چون موجود اشرف صفاتش بیشتر است، بر موجودی که صفات کمتری دارد تقدم پیدا میکند؛ مثل «كتقدّم المعلّم على المتعلّم، بحسب كثرة فضائله بالنّسبة إلى المتعلّم». این واضح است.
بعد وارد بحث بعدی میشوند که مقداری طولانی است؛ و آن این است که جزء العله همیشه بر معلول تقدم بالطبع دارد. لازمه جزء العله بودن، تقدم بالطبع داشتن است؛ اما گاهی هم تقدم زمانی پیدا میکند علاوه بر تقدم طبیعی. این تقدم زمانی داشتن در جزء علت واجب نیست؛ ممکن است تقدم زمانی داشته باشد، ممکن است نداشته باشد؛ ولی تقدم طبیعی را حتماً باید داشته باشد.
جزء العله تقدم بالطبع دارد. تقدم بالطبع معنایش این است که محال است متأخر با نبودِ متقدم پیدا بشود، ولی لازم نیست که متأخر با وجود متقدم حادث بشود؛ این تقدم بالطبع است.
هر چیزی که با عدمش، چیزی دیگر ممتنع میشود، ولی با وجودش، چیزی دیگر واجب نمیشود، آن چیز بر آن چیز دیگر تقدم بالطبع دارد.
جزء العله اینطوری است که با عدمش، معلول منعدم میشود؛ ولی با وجودش لازم نیست که معلول حاصل بشود. ممکن است معلول حاصل بشود اگر آخرین جزء علت باشد؛ ممکن هم هست که معلول حاصل نشود اگر آخرین جزء علت نباشد. بنابراین تقدم علت ناقصه که همان جزء العله است بر معلول، تقدم بالطبع است.
پرسش: علت تامه چطور؟
پاسخ: علت تامه تقدم بالذات دارد.
پرسش: علاوه بر...؟
پاسخ: این تقدم با این تفسیر برای علت تامه نیست؛ چون علت تامه چیزی است که به عدمش معلول منعدم میشود و به وجودش معلول واجب میشود. ما در اینجا گفتیم به وجودش معلول واجب نمیشود؛ این تعریف در مورد علت تامه دیگر صادق نیست.
البته من الان دقیق یادم نیست که آیا تقدم بالطبع را با تفسیر دیگری بر علت تامه هم اطلاق کردهاند یا نه. یک چیزی در ذهنم هست که یک تعمیمی به تقدم بالطبع داده شده است؛ ولی تعریف را عوض کردهاند و این تعریف نیست. اگر این تعریف باشد که الان عرض کردیم، این دیگر بر علت تامه صادق نیست؛ مگر اینکه تعریف را عوض کنیم، چرا.
در علت بالذات که حرفی نیست، که تعمیمش دادهاند، در تقدم بالذات. تقدم بالذات را تعمیم دادهاند به طوری که شامل تقدم علت تامه و علت ناقصه هر دو بشود؛ حتی شامل تقدم اجزای ماهیت بر خود ماهیت هم میشود، که این تقدم بالذات است که شامل سه تا میشود. اما تقدم بالطبع هم به ذهنم میآید که در بعضی نوشتهها تعمیم داده شده است، اما با تفسیر دیگری. حالا بگذریم؛ آن چیزی که اینجا میگویند همین است که بیان کردم.
تقدم جزء علت بر معلول، تقدم بالطبع است؛ ولی گاهی تقدم زمانی است، گاهی هم تقدم زمانی نیست. گاهی در زمان، این جزء علت با معلول با همند، تقدم ندارند؛ گاهی تقدم هم دارند.
مثلاً فرض کنید که علت مادیِ یک موجود مرکب، این جزء علت است و مقدم است بر آن موجود مرکب. تقدمش تقدم بالطبع است، تقدم زمانی هم هست؛ چون جزء مادی اگر بیاید، با نیامدنِ جزء صوری، ما معلول را نداریم؛ بعد از مدتی که جزء صوری آمد، معلول پیدا میشود. پس این علت که علت مادی است، یعنی جزء العله است، تقدم دارد بر معلول، هم تقدم زمانی و هم تقدم بالطبع.
مثلاً فرض کنید چوب را، که ماده تخت است، ما داریم؛ اما صورت تخت را هنوز بر آن چوب وارد نکردهایم. در این حالت، جزء علت که ماده است، علت مادیِ موجود است، جزء دیگرش که صورت است هنوز وجود نگرفته است و نتیجتاً معلول هم وجود نگرفته است. بعد از زمانی، صورت را بر این چوب وارد میکنیم؛ با ورود صورت بر این چوب، تخت که معلول است حاصل میشود. همانطور که توجه کردید، چوب که علت مادی است، نه تنها تقدم بالطبع دارد بر تخت، بلکه تقدم زمانی هم دارد؛ یعنی یک زمانی هست که این صورت را ندارد و نتیجتاً تخت حاصل نیست، در حالی که چوب حاصل هست. در این مثالی که زدیم، علت، یعنی جزء العله، هم تقدم بالطبع دارد، هم تقدم زمانی.
گاهی از اوقات فقط تقدم بالطبع دارد، دیگر تقدم زمانی ندارد؛ با معلول است، نه قبل از معلول. مثل همین جزء العله به شرطی که صورت باشد. همین جزء علت اگر جزء صوری باشد، این دیگر تقدم زمانی بر معلول ندارد، بلکه معیت زمانی دارد.
فرض کنید همین مثالی که الان گفتیم: چوبش آماده است، صورت را که وارد میکنیم تخت درست میشود؛ نه اینکه بعد از اینکه صورت آمد زمانی فاصله بشود و بعد متأخراً تخت حاصل بشود؛ بلکه با آمدنِ صورت، تخت حاصل میشود. پس آمدن صورت و حاصل شدن تخت با هم معیت دارند؛ یعنی جزء العله که جزء صوریِ تخت است، با معلول که خود تخت است معیت دارد، نه تقدم زمانی؛ ولی تقدم بالطبع هست، که سازنده این تخت است این صورت؛ که اگر وجود نگیرد، تخت معدوم است، اما اگر وجود بگیرد، این یکی استثنائاً اگر وجود بگیرد، «یجب بوجوده»، یعنی «یجب مع وجوده»؛ «یجب مع وجوده» که تخت حاصل بشود، نه «بوجوده» تخت حاصل میشود، با وجودش تخت حاصل میشود. و یک زمانی عرض کردم فرق است بین «به وجود» با «با وجود». به وجود این جزء تخت حاصل نمیشود، بلکه با وجود این جزء تخت حاصل میشود.
پس توجه کردید این دو مثالی که زدیم، در هر دو، جزء العله مطرح شد و تقدمش هم بر معلول تقدم بالطبع بود؛ منتها در یکی علاوه بر تقدم طبیعی، تقدم زمانی هم موجود بود، در دیگری تقدم زمانی نبود، فقط معیت زمانی بود.
این خلاصه بحثی است که در جزء العله دارند.
تحلیل تقدم بالزمان و تقدم بالطبع در علت مادی، علت صوری و جوهر بر عرض
«و جزء العلة قد یتقدم زماناً»، «قد یتقدم زماناً». جزء العله همیشه تقدم بالطبع دارد، منتها در تقدم زمانی، گاهی تقدم زمانی دارد: «کالخشب الذی هو مقدمٌ علی الکرسی زماناً، و هو العلة المادیة». خشب علت مادی است، و ماده تخت را تأمین میکند؛ و هر چیزی که ماده را تأمین میکند، به لحاظ صورت، «ماده» نامیده میشود، به لحاظ مرکب «علت مادی» نامیده میشود. یعنی اگر تخت را ملاحظه کنید، چوب را به آن میگویید علت مادی؛ اگر صورت تخت را ملاحظه کنید، به چوب میگویید ماده. بستگی دارد به اینکه این چوب را با چه بسنجید: اگر با آن صورت سنجیدید به آن میگویید ماده، اگر با مجموعه سنجیدید به آن میگویید علت مادی.
«و هو العلة المادیة»، یعنی خشب نسبت به کرسی، نسبت به صندلی، علت مادی است.
«كتقدّم الواحد الأوّل على الاثنين». البته همانطور که بعداً بیان میشود، تقدم واحد بر اثنین از قبیل تقدم جزء العله بر معلول است، و تعریف تقدم بالطبع را دارد؛ پس تقدم واحد بر اثنین تقدم بالطبع است. و نوعاً تقدم زمانی هم هست، نوعاً، یعنی غالباً. غالباً تقدم زمانی هم هست، به این معنا که اول واحد درست میشود، بعد واحدِ دیگری ضمیمه میشود، اثنین درست میشود؛ که همانطور که توجه میکنید، حصولِ اثنین مؤخر است از حصول واحد. اما گاهی هم واحد با اثنین معیت دارند، که بعداً این را توضیح میدهیم؛ در آن هنگام تقدم بالطبع هست، ولی تقدم زمانی نیست.
با توجه به آنچه که بعداً میآید، معلوم میشود که مراد شارح از این مثال، اشاره به موارد غالب است، که در موارد غالب، واحد بر اثنین تقدم زمانی هم دارد، همانطور که تقدم طبیعی دارد؛ نه اشاره باشد به تمام الموارد، چون در بعض الموارد خواهیم گفت که واحد بر اثنین تقدم ندارد، بلکه با هم معیت دارند؛ در چند خط بعد این مطلب توضیح داده میشود. پس تقدم زمانی غالباً هست، همیشه نیست؛ و ایشان الان دارد به این مثال، به آن موارد غالب اشاره میکند.
«و قد یتقدم زماناً» که توضیح داده شد؛ «و قد یتقدم تقدماً عقلیاً». تقدم عقلی یعنی همان تقدم طبیعی، که عقل حکم به تقدم میکند. البته تقدم عقلی اختصاص به تقدم طبیعی ندارد، تقدم بالذات هم تقدم عقلی است، ولی یکی از اقسامش این تقدم طبیعی است؛ پس منظور از تقدم عقلی در اینجا، تقدم طبیعی است، «لا زمانیاً».
«كتقدّم صورة الكرسىّ، و هى العلّة الصّوريّة، عليه»؛ «علیه» متعلق به تقدم است، ضمیرش هم برمیگردد به کرسی: مثل تقدم صورت کرسی بر خود کرسی. بعد به صورت جمله معترضه میگویند: «و هی العلة الصوریة»، یعنی صورة الکرسی اگرچه نسبت به ماده صورت است، ولی نسبت به مجموع کرسی علت صوری به حساب میآید و شمرده میشود.
چرا تقدم این صورت بر کرسی عقلی است؟
«لأنه لیس بالزمان»؛
چرا عقلی است؟ چرا زمانی نیست؟
چون این تقدم، تقدم زمانی نیست؛ «لکون الشیء مع العلة الصوریة بالزمان». شیء، یعنی کرسی مثلاً در اینجا، به لحاظ زمانی با علت صوری تحقق پیدا میکند؛ در یک زمان واقع میشوند، ولو به وسیله علت صوریِ تنها حاصل نمیشود، ولی با علت صوری حاصل میشود؛ به این معنا که اگر علت صوری آمد، در همان زمان، با وجودِ علت صوری تخت هم حاصل میشود؛ با آمدن صورت، تخت حاصل میشود. فاصلهای بین تحقق صورت و تحقق تخت نمیافتد.
«بل بالطبع» عطف بر «لیس بالزمان» است: «لأنه لیس بالزمان بل بالطبع». این تقدم، تقدمِ بالزمان نیست، بلکه بالطبع است. توجه کردید که این «لأنه» با داشتن «لیس بالزمان» دلیل است برای «لا زمانیاً»؛ با داشتن «بل بالطبع» دلیل است برای «عقلیاً». چون ما دو ادعا داشتیم: «قد یتقدم تقدماً عقلیاً، لا زمانیاً»؛ دو ادعا بود: تقدم عقلی هست، تقدم زمانی نیست. این دو ادعا را با این دلیل ثابت میکنند: «لأنه لیس بالزمان» به بیانی که گفته شد، دلیل بر «لا زمانیاً» است؛ «بل بالطبع»، دلیل بر «تقدماً عقلیاً» است، که هر دو را ایشان با این دلیل ثابت کرده است.
تقدم زمانی ندارد به بیانی که گفتیم، بلکه بالطبع، یعنی تقدم طبیعی دارد که تقدم عقلی است به این دلیل: که تقدم طبیعی تعریفش این است، و این تعریف بر جزء صوری منطبق میشود؛ پس جزء صوری تقدم بالطبع را دارد، چون این تعریفی که تقدم بالطبع را توضیح میدهد بر جزء صوری منطبق میشود.
تعریف بالطبع این است: «تقدم کل ما یمتنع بعدمه الشیء و لا یجب بوجوده وحده».
«لا یجب»، ضمیرش برمیگردد به آن شیء. هر چیزی که به عدمش ممتنع بشود شیء، یعنی معلول، «و لا یجب» آن شیء به وجودِ تنهای او... «وحده» تأکید برای وجود نیست، قید برای وجود نیست، قید برای ضمیر «بوجوده» است؛ نمیگوید به وجود تنها، «به وجود این جزء به تنهایی». این جزء به تنهایی نمیتواند این شیء را واجب کند؛ بلکه احتیاج دارد به انضمامِ ضمیمه، چون جزء علت است، جزء علت معلول را واجب نمیکند، باید ضمیمه به جزء علت پیدا بشود تا معلول واجب بشود.
پس «لا یجب» شیء، یعنی معلول، به وجود این «ما»... تقدمِ «کل ما»؛ به «ما» برمیگردد ضمیر «بوجوده»، به وجود این «ما»یی که تنها باشد. «ما» یعنی آن جزء علت، هر جزء علتی که «کل ما» یعنی هر جزء علتی که «یمتنع بعدمه» معلول، «و لا یجب» معلول به وجود این جزء علت به تنهایی. اینچنین جزء علت، تقدمش تقدم بالطبع است. پس تقدم بالطبع تقدم هر چیزی است که این تعریف در موردش صادق باشد.
و این تعریف، «یتناول» جمیع اجزاء علت را و شرایط را؛ جمیع اجزاء شیء را، اجزاء معلول را، عیبی ندارد معلول هم بگیرید؛ جمیع اجزاء شیء را، یعنی جمیع اجزایی که معلول را تأمین میکنند، و شرایط آن معلول؛ اجزاء و شرایط، اجزاء علت و شرایط همگی مشمول این تعریف هستند؛ پس همهشان تکتک اگر ملاحظه بشوند تقدم بالطبع بر معلول دارند. چون همهشان مشمول این تعریفند، پس همهشان تقدم بالطبع پیدا میکنند. از جمله، جزء صوری است؛ جزء صوریِ یک شیء مرکب هم مشمول این تعریف هست؛ پس اگر مشمول این تعریف است، تقدمش تقدم بالطبع است.
بنابراین، تقدم جزء صوری به زمان نیست به بیانی که گفتیم، بالطبع هست به این بیانی که گفتیم. بیانی که برای بالطبعش داشتیم یک صغری و کبری بود؛ اینطور بود که تقدم بالطبع اینچنین است، این تعریف را دارد، و این تعریف بر جزء صوری منطبق است، پس جزء صوری تقدم بالطبع دارد.
«و منه یُعلم»، یعنی از همین تعریفی که برای تقدم بالطبع کردیم، این مطلب دانسته شد که تقدم جوهر بر عرض تقدم بالطبع است. چون اگر ملاحظه کنید جوهر را با عرض، میبینید که جوهر چیزی است که با نبودش عرض معدوم میشود، چون متکای عرض است؛ اگر نباشد عرض معدوم است. ولی با وجودش لازم نیست عرض موجود بشود؛ عرض خودش علت جدا دارد. اگر موضوع را درست کردیم، دیوار را درست کردیم، حتماً لازم نیست عرض درست بشود؛ بله، عرضی درست میشود، ولی این عرض خاص درست نمیشود. بنابراین تقدم جوهر بر عرض تقدم بالطبع است؛ زیرا به وجودش لازم نیست عرض حاصل بشود، ولی با عدمش عرض ممتنع میشود. همین تعریفی که برای تقدم طبیعی کردیم برای جوهر نسبت به عرض حاصل است؛ پس ما میگوییم جوهر هم نسبت به عرض تقدم بالطبع دارد. «و منه»، یعنی از همین تعریفی که گفتیم، «یُعلم أن تقدم الجوهر علی العرض تقدمٌ بالطبع» است.
تقدم واحد بر اثنین در مجردات و بررسی اشکالات وارده بر تمثیل به واجب و صادر اول
«و لیس تقدم الواحد علی الاثنین بالزمان». یا «و لیس» را ابتدای کلام بگیرید، نگویید «و منه یعلم أنه لیس...»؛ «و لیس تقدم الواحد علی الاثنین بالزمان» یک مطلب جدایی است. این همان مطلبی است که در بالا بیان کردم: تقدم واحد بر اثنین لازم نیست که زمانی باشد؛ نه اینکه هیچجا زمانی نیست، چون الان دیدیم که در بعضی موارد زمانی بود، بلکه در غالب موارد زمانی بود. اما لازم نیست که تقدم زمانی باشد؛ بلکه لازم است که تقدم طبیعی باشد. و چون قانونی که ما داریم باید قانون کلی باشد، اگر در موردی زمانی نبود، نمیتوانیم بگوییم این تقدم، تقدم زمانی است؛ بلکه باید قید بزنیم: در اغلب موارد تقدم زمانی است.
ایشان الان میگوید نمیشود گفت که تقدم واحد بر اثنین بالزمان است، یعنی در مطلق موارد. نمیشود بگویید در مطلق موارد تقدم زمانی است، چون موارد نقض هم داریم؛ بلکه اگر خواستید بگویید تقدم زمانی است، بگویید در بیشتر موارد تقدم زمانی است؛ اما اگر گفتید تقدم بالطبع است، دیگر مشکل ندارید، نمیخواهد قید بزنید؛ بگویید تقدم واحد بر اثنین تقدم بالطبع است، لازم نیست بگویید در بیشتر موارد یا در همه موارد؛ در همه موارد تقدم بالطبع را دارد. چون اگر واحد نباشد اثنین پیدا نمیشود، ولی اگر واحد باشد ممکن است اثنین باشد، ممکن است نباشد. میبینید تعریف تقدم بالطبع بر واحد صادق است. پس تقدم بالطبع در همه موارد برای واحد هست، اما تقدم زمانی در همه موارد برای واحد نیست.
لذا نمیشود گفت که واحد بر اثنین تقدم زمانی دارد، مگر قید بزنید، بگویید تقدم زمانی دارد فی اغلب الموارد. و چون قانون، قانون کلی است، پس بهتر است که نگویید تقدم زمانی دارد؛ اگر بگویید تقدم زمانی دارد باید همهجا ثابت کنید تقدم زمانی دارد، در حالی که همهجا ندارد.
حالا یک مورد ذکر میکنیم که تقدم زمانی ندارد، بلکه معیت دارد. و آن مورد این است که: «تقدم الواحد الاول علی الاثنین المرکب منه و من الصادر الاول».
در مباحثی که در پیش داریم درباره معیت، گفته میشود معیت گاهی زمانی نیست، مثل معیت مجردات. مثلاً عقل اول با عقل ثانی، با همه عقول عشره با همدیگر معیت دارند؛ اما معیتشان زمانی نیست. درست است آن اولی تقدم دارد بر دومی، تقدم بالذات دارد چون علت است، چون واسطه در فیض است، هر یک نسبت به مابعد خودش تقدم دارد؛ ولی به لحاظ زمان میبینید معیت دارند؛ اما اصطلاحاً نمیشود گفت معیت زمانی دارند، چون عقول، موجود زمانی نیستند؛ و چیزی که موجود زمانی نیست، نه تقدم زمانی دارد، نه تأخر زمانی دارد، نه معیت زمانی دارد. اصلاً زمانی نیست که بخواهد با زمان سنجیده بشود.
بنابراین اگر مجردات مطرح بشوند، آوردن تقدم زمانی یا تأخر زمانی یا معیت زمانی، این یا تسامحی است یا غلط است. میشود گفت که اگر در هر زمانی شما فرض کنید، میبینید که مجردات با همند، نه یعنی در زمان با همند؛ بلکه هر زمانی که شما ملاحظه کنید، اینها با هم معیت دارند، نه در زمان با هم معیت دارند؛ شما در زمان ملاحظهشان میکنید، شما در هر زمانی ملاحظه کنید، معیت آنها را مییابید، نه آنها در زمان معیت دارند. اینجور معیت را برایشان عیبی ندارد، بگویید آنها در ماوراء زمان معیت دارند؛ یا به تعبیر میرداماد در قبسات بگویید معیت دهری دارند؛ ولی معیت زمانی نمیتوانید به آنها نسبت بدهید، چون ظرفشان زمان نیست. نمیتوانید بگویید در زمان با هم معیت دارند، بلکه باید بگویید در دهر با هم معیت دارند.
ولی تعبیر معیت زمانی ممکن است به این صورت که بیان میکنم درست باشد، اگرچه این صورت هم باز مشتمل بر تسامح است، ولی بالاخره شاید غلط نباشد، شاید غلط نباشد؛ که ما که ملاحظهکنندهایم، در هر زمانی که بخواهیم این دو عقل را ملاحظه کنیم، میبینیم که با همند. یعنی در امتداد زمان، نه در امتداد زمان هستند، بلکه در تمام امتداد زمان، اینها در ماوراء زمان با همند؛ در طول زمان، در ماوراء زمان با همند، نه در ظرف زمان با همند، چون اینها ظرف زمان ندارند. به این ترتیب میشود مجردات را برایشان معیت زمانی قائل شد. این توجیهی که میکنم، با اینکه توجیه تسامحی است، برای حل شدن این مشکلی است که ما در اینجا داریم.
ایشان برای مثالی که برای «تقدم الواحد علی الاثنین» میزند، که تقدمش هم تقدم زمانی نباشد، مثال میزند به «تقدم الواحد الاول علی الاثنین المرکب منه و من الصادر الاول». یعنی بحث را میبرد در مجردات، و بعد ادعا میکند که در اینجا معیت زمانی هست؛ در حالی که عرض کردیم در مجردات معیت زمانی نیست، بله، آن را بیان میکنم. بعد، پس معلوم میشود که عبارت تسامح دارد. تازه اگر درستش کنیم، تسامحی درستش میکنیم؛ که میگوید که این واحد با اثنین معیت زمانی دارند، ولی تقدم زمانی ندارند، بلکه تقدم بالطبع بینشان هست.
در یک نسخهای قید «بالزمان» نداریم؛ «لأنهما قد یکونان معاً»، «بالزمان» نداریم؛ که بین این مجرد و آن مجرد معیت قائل میشود، ولی معیت را معیت زمانی نمیگیرد؛ این دیگر مشکل ندارد. اگر «بالزمان» در نسخه ما نباشد، مشکلی نداریم. ولی مشکلمان این است که ایشان میگوید تقدم، زمانی نیست؛ زیرا که معیت هست. از اینکه میگوید تقدم زمانی نیست بلکه معیت هست، معلوم میشود منظورش معیت زمانی است؛ حالا چه قید بالزمان را داشته باشد، چه نداشته باشد، پس اشکال علیایحال هست؛ در آن نسخهای هم که بالزمان ندارد اشکال هست.
حالا این مشکل را چطوری حل کنیم؟
حالا من مطلب را توضیح میدهم، بعد اشکال را حل میکنیم انشاءالله. اصل مطلب این است که واحد اول یعنی واجبتعالی، صادر اول یعنی عقل اول؛ این دو با هم معیت زمانی دارند، این دو با هم معیت زمانی دارند. خب، واضح است که معیت زمانی غلط است در اینجا؛ خدا با عقل اول معیت زمانی ندارد؛ اصلاً مجردند، در زمان نیستند که بخواهند معیت زمانی داشته باشند. تقدم بالطبع دارند؛ این هم غلط است. خدا بر عقل اول تقدم بالذات دارد، علت تامه است؛ تقدم بالطبع ندارد.
تقدم بالطبع عبارت بود از تقدمی که متقدمش اگر نباشد متأخر نیست، خب خدا اگر نباشد عقل نیست، درست؛ ولی اگر متقدم باشد لازم نیست متأخر باشد؛ در حالی که این برعکس است؛ در خدا، اگر خدا باشد عقل اول واجب است که باشد، چون خدا علت تامه است. پس با علت تامه، بنا بر نظر فلاسفه معلول حاصل میشود بدون تخلف. پس در اینجا دو اشکال داریم: یکی اینکه معیت زمانی ایشان تصور کرده بین واحد اول و صادر اول؛ یکی اینکه تقدم را بالطبع گرفته، در حالی که تقدم بالذات است.
خب، پس اشکال روشن شد. ایشان میگوید که واحد اول، با اثنینی که مرکب است از خود آن واحد و صادر اول، تقدم زمانی ندارد؛ زیرا که با هم معیت زمانی دارند، بلکه تقدم بالطبع دارد. این اشتباه است. اولاً اینها معیت زمانی ندارند. ثانیاً واجبتعالی بر عقل اول تقدم طبیعی ندارد، تقدم بالذات دارد، تقدم علت تامه است، نه تقدم علت ناقصه. ثالثاً یک مشکل دیگر هم اینجا پیدا میشود: خدا واحد به وحدت عددی نیست؛ چطوری در اینجا میشمرید: یک، دو؟
این سه اشکال بر مثال وارد است. این اشکال سوم را اول جواب میدهم؛ بعد آن دو اشکال را هم بعداً به آن میپردازم، و معلوم میشود که اگر عبارت را درست بفهمیم آن دو اشکال اول وارد نیست. اصلاً مثال آنطوری که من توضیح دادم نیست؛ من عمداً توضیح دادم که اشکال در ذهن بیاید و بعد جواب بدهم که یک وقت خودتان در مطالعه گیر نکنید.
اما اشکال سوم که بیان کردم: خدا واحد به وحدت عددی نیست، ولی منی که در این دنیا هستم، اگر بخواهم بشمارم مجردات را میشمارم: عقل اول، عقل دوم، عقل سوم. آنجا اول و دومی نیست، ولی ما میشماریم؛ ما نه که با عدد سر و کار داریم، میتوانیم بشماریم: خدا را بگوییم این یک مجرد، عقل را بگوییم این هم یک مجرد؛ درسته آن واجب است، این ممکن است، این دو را با هم کنار هم نمیگذاریم، آن علت است، این معلول است؛ ولی وقتی بخواهیم مجردات را به طور مطلق بشماریم، میگوییم: خدا یک مجرد، عقول یک مجرد، نفوس ناطقه فلکیه یک مجرد، نفوس ناطقه انسانیه هم یک مجرد؛ چهار مجرد در جهان داریم. اینگونه میشماریم. پس اطلاق واحد و اثنین چون از جانب ما است، اشکال ندارد؛ نمیخواهیم بگوییم خدا واحد است به وحدت عددی که ما میگوییم؛ خدا واحد است به وحدت حقه حقیقیه. ولی ما داریم خدا را میشماریم به لسان خودمان.
خب، این مطلب که روشن شد که اشکال سوم تقریباً جواب داده شد.
حل اشکالات وارده بر تقدم واحد بر اثنین و اثبات تقدم بالطبع در مجردات
میپردازیم به آن دو اشکال قبل. خوب توجه کنید که مثال چیست:
مثال این نیست که واحد اول که واجبتعالی است، بر صادر اول که عقل است تقدم دارد؛ تقدم بالطبع، و معیت دارد؛ معیت بالزمان، که شما بگویید: اولاً خدا بر عقل تقدم بالطبع ندارد؛ ثانیاً با هم معیت زمانی ندارند. این اصلاً مثال ما نیست.
مثال ما این است که واحد بر اثنین تقدم دارد، نه واجب بر عقل اول. واحد بر اثنین تقدم دارد. کدام واحد؟ واحدی که به واجبتعالی اطلاق شده است؛ نه خودِ واجبتعالی. کدام اثنین؟ اثنینی که به مجموعِ واجبتعالی و صادر اول اطلاق شده است؛ یعنی یک اثنین در نظر بگیرید، مرکب از واجبتعالی و صادر اول. این دو را با هم که در نظر میگیرید به آن اطلاق اثنین میکنید؛ به واجبتعالی هم که تنها است اطلاق واحد میکنید. پس واحد بر اثنین تقدم دارد، کدام واحد؟ آن واحدی که بر واجبتعالی اطلاق شده است. کدام اثنین؟ آن اثنینی که بر مرکب از واجب و عقل اول اطلاق شده است. این واحد بر این اثنین تقدم دارد.
پرسش: چه تقدمی دارد؟
پاسخ: تقدم بالطبع؛ چون اگر این واحد نباشد، اثنین نخواهد بود. اگر واحد باشد، ممکن است اثنین باشد، ممکن است نباشد. پس تقدمش تقدم بالطبع است.
پرسش: آیا تقدم زمانی است؟
پاسخ: نه، تقدم زمانی نیست؛ زیرا همان زمانی که بر این مجموعه، اثنین اطلاق میشود، در همان زمان بر خدا هم واحد اطلاق میشود؛ پس با هم معیت زمانی دارند. واحدی که بر خدا اطلاق میشود، با اثنینی که بر این مجموعه اطلاق میشود، معیت زمانی دارند، یعنی با همند؛ پس تقدمِ این واحد بر این اثنین، تقدم زمانی نیست، معیت زمانی است.
متوجه شدید؟ از این دو، یکی را که کنار هم میگذارید یک «دو» درست میشود. این یکی که شما تصور کردید، با آن دویی که شما تصور کردید، اینها یکی بر دیگری تقدم دارند. کار به واجب و صادر اول نداریم؛ ما بر واجب، اطلاق واحد کردیم، او را یک دیدیم؛ صادر اول را هم یک دیدیم؛ این دو یک را کنار هم گذاشتیم، شدند دو. یک عدد یک درست شد که واجبتعالی است، باز دوباره دو یکِ کنار هم درست شد که واجبتعالی و صادر اول است. آن را گفتیم یک، این را گفتیم دو. ذاتشان را کار نداریم؛ ذاتشان را اگر کار داشته باشید، واجب بر عقل تقدم بالطبع ندارد، تقدم بالذات دارد؛ ذاتشان را اگر کار داشته باشید، معیت زمانی ندارند، اصلاً در ظرف زمان نیستند. ذاتشان را کار نداریم؛ عنوان واحد و اثنینی که به این دو دادیم کار داریم. عنوان واحدی که به واجبتعالی دادیم، بعد عنوان اثنینی که به واجب و صادر اول با هم دادیم، این دو عنوان را میخواهیم ببینیم: واحد بر اثنین تقدم بالطبع دارد، تقدم زمانی ندارد؛ تقدم زمانی ندارد، یعنی آن واحدی که بر خدا اطلاق میکنیم، با اثنینی که بر خدا و صادر اول اطلاق میکنیم، تقدم زمانی ندارند، بلکه معیت زمانی دارند؛ یعنی بر هر دو با هم اثنین اطلاق میشود در حالی که در همان زمان هم بر خدا واحد اطلاق میشود.
پرسش: این واحد که میگویید، یعنی کمّ است؟
پاسخ: بیان کردم جواب را؛ کمّ است، ما اطلاق میکنیم؛ اشکال سوم که جواب دادم همین اشکال سوم شما بود.
پرسش: بله.
پاسخ: بله، این توضیح دادم که اطلاق واحد که بر خدا میکنیم، نه اینکه بگوییم خدا واحد عددی است؛ خدا واحد است به وحدت حقه، ما وقتی میخواهیم بشماریم میگوییم این یک، این دو؛ شمردن کار ما است، عیبی ندارد. او وحدت عددی ندارد، ولی من وقتی میخواهم مجردات را بشمارم میگویم: این عقل اول، این عقل دوم، این عقل سوم، من دارم میشمارم؛ این عدد را من بر او اطلاق میکنم، این ایرادی ندارد.
خب، پس تقدم واحد بر اثنین در این مثالی که الان گفتیم، توجه کردید که تقدم زمانی نیست؛ چون این واحد، با آن اثنینی که از ترکیب این واحد و صادر اول درست میشود، تقدم زمانی ندارند، معیت زمانی دارند؛ ولی در عین حال میبینیم تقدم هست، بالاخره واحد بر اثنین مقدم است. اگر تقدم، تقدم زمانی نیست ولی تقدم هست، پس باید ببینیم یک قسم دیگری از تقدم، و آن تقدم طبیعی است. بنابراین ایشان هم ثابت کرد که تقدم زمانی نیست، به دلیل اینکه اینها معیت زمانی دارند؛ هم ثابت کرد که تقدم طبیعی هست، به دلیل اینکه اینجا ما تقدمی را میبینیم، و آن تقدم، زمانی نیست پس باید طبیعی باشد. این خلاصه توجیهی است که در عبارت ایشان میشود آورد.
همانطور که توجه میکنید خیلی بحث دلنشین نمیشود، باز هم با زحمت باید بالاخره جورش کرد؛ واحد بر اثنین در غیر این مورد، تقدم زمانی دارد. در این مورد خیلی باید زحمت کشید تا معیت زمانی را درست کرد و تقدم زمانی را نفی کرد. تقدم زمانی نفی میشود، ولی چون تقدم هست، ناچاریم تقدم دیگری قائل بشویم و چیزی جز تقدم بالطبع در اینجا نداریم. تقدم واحد بر اثنین، نه تقدم خدا بر صادر اول؛ تقدم خدا بر صادر اول تقدم بالذات بود، تقدم واحد بر اثنین تقدم بالطبع است. مثال را توجه کنید، مثال، تقدم خدا بر صادر اول نیست؛ تقدم واحدِ اول، یعنی خدا به عنوان وحدت، بر اثنینی که از خدا و صادر اول به دست آوردیم. آن واحد بر این اثنین تقدم بالطبع دارد و در عین حال معیت زمانی دارد.
«و لیس تقدم الواحد علی الاثنین بالزمان»، یعنی همیشه تقدم زمانی نیست؛ اگرچه در بسیاری از موارد تقدم زمانی هست، ولی لازم نیست که تقدم، تقدم زمانی باشد، بلکه لازم است که تقدم، تقدم طبیعی باشد؛ «لأنهما»، یعنی واحد با اثنین، «قد یکونان معاً بالزمان». و بنا بر یک نسخه داریم «بالزمان»، بنا بر نسخه دیگر «بالزمان» را نداریم؛ علیایحال فرق نمیکند، بیان کردم نداشته باشیم هم ایشان معیت را معیت زمانی گرفته است؛ چون وقتی تقدم زمانی را نفی میکند، معیتی که اثبات میکند معیت زمانی خواهد شد.
«لأنهما قد یکونان معاً بالزمان»، یعنی اثنین و واحد گاهی معیت زمانی دارند؛ «مثل تقدم الواحد الاول»، واجبتعالی، «علی الاثنین المرکب منه و من الصادر الاول»؛ که واحد اول و صادر اول را که کنار هم میگذارید، از این دو یک اثنین درمیآید. خود واحد اول را که توجه میکنید، واحد است؛ آن واحد با این اثنین وقتی ملاحظه بشود، میبینید که آن واحد بر این اثنین تقدم دارد، ولی تقدم زمانی نیست. از اینکه تقدم دارد و تقدم زمانی نیست، کشف میکنیم که تقدم دیگری باید باشد و آن تقدم دیگر، چیزی جز تقدم طبیعی نیست؛ پس تقدم واحد بر اثنین تقدم طبیعی هست، ولی تقدم زمانی نیست در این مثال.
«و مع ذلک»، یعنی با وجود اینکه معیت زمانی هست و تقدم زمانی نیست، «یُقال إن الواحد قبل الاثنین»؛ یعنی تقدم را ما در واحد و اثنین میبینیم؛ با وجود اینکه تقدم زمانی ندارد ولی بالاخره تقدم را دارد، حالا اگر تقدم دارد، چه باید باشد؟ «فهو بالطبع». چون تقدم زمانی نیست، تقدمهای دیگر هم که ملاحظه نمیشوند، پس باید تقدم فقط تقدم بالطبع باشد. ایشان هم ثابت کرد که تقدم واحد بر اثنین در این مثال تقدم زمانی نیست، هم ثابت کرد که تقدم بالطبع هست.
دیگر چارهای نداریم، چه کارش میتوانیم بکنیم؟ صادر اول و واحد اول و این اصطلاحات را مگر عوض کنید، یک چیز دیگر بگیرید؛ و الا اگر واحد اول واجبتعالی باشد، صادر اول هم عقل باشد، باید تمام این توجیهات را بکنید؛ و الا اشکالات وارد است، اشکالاتی که اول عرض کردم وارد است.
تمام شد.
اشتراک تقدم بالذات و بالطبع در تقدم ذات بر ذات و تمایز اسناد حقیقی از مجازی
بحث بعدی را شروع میکنیم، سر خط:
ما تقدم بالطبع را توضیح دادیم، تقدم بالذات را هم قبلاً توضیح داده بودیم. تقدم بالذات عبارت بود از اینکه ذاتی بر ذات دیگر مقدم باشد. مثلاً حضرت آدم بر حضرت نوح تقدم بالذات ندارد؛ ذات آدم بر ذات نوح مقدم نبوده است، زمان آدم بر زمان نوح مقدم بوده است. اصلاً ذاتشان با هم سنجیده نمیشود، ذات این دو با هم سنجیده نمیشود؛ مگر اینکه یکی علت دیگری باشد، آن وقت ذاتها سنجیده میشود. وقتی هیچکدام علت همدیگر نیستند، درسته علتِ مُعدّه است، درسته که پدر است، ولی آنکه علت نیست؛ البته علت مُعدّه را ما علت نمیدانیم، حتی علت ناقصه هم نمیدانیم. پس حضرت آدم نسبت به حضرت نوح، اصلاً ذاتشان با هم سنجیده نمیشود که بگوییم این ذات بر این ذات تقدم دارد؛ زمانش بر زمان او تقدم دارد.
پس تقدم بالذات یعنی ذاتی بر ذاتی تقدم دارد، خودشان بر هم تقدم دارند، نه متعلقاتشان. در زمانیات، متعلقشان که زمان است بر هم تقدم دارد؛ اما در بعضی مقدم و مؤخرها، ذاتها با هم تقدم و تأخر دارند.
ایشان میفرماید در بین تقدم و تأخرهایی که ذکر کردیم، دو مقدم و مؤخر داریم که ذاتشان بر هم مقدم و مؤخر است، بقیه تقدمها ذاتشان بر هم مقدم و مؤخر نیست: فقط در تقدم علت تامه بر معلول، و تقدم بالطبع، یعنی تقدم علت ناقصه بر معلول؛ در این دو، تقدم، ذات بر ذات است. یعنی ذات علت تامه بر ذات معلول تقدم دارد.
تقدم علی و معلولی دارد؛ تقدم زمانی هم ممکن است داشته باشد، یک وقتی، ولی آن تقدم زمانی بحث دیگری است، الان بحث ما در تقدم علی است. در تقدم علی و معلولی، ذات علت با ذات معلول ملاحظه میشود، ذات علت بر ذات معلول مقدم میشود.
پرسش: در تقدم بالطبع هم همینطور؟
پاسخ: چرا، در تقدم بالطبع هم به ذات گفته میشود؛ اصطلاحاً به آن تقدم بالذات گفته میشود.
پرسش: اما برای علت تامه هم میگوییم بالذات.
پاسخ: بله، همین الان علت تامه را دارم عرض میکنم.
پرسش: یعنی هر دو مشترک در علتند؟ مشترک در جزء العله هستند؟
پاسخ: چرا، این هم بالذات گاهی گفته میشود؛ بیان کردم بالذات گاهی از اوقات تعمیم داده میشود، گاهی اختصاص داده میشود به علت تامه، گاهی تعمیم داده میشود. حالا اشتراک را بعداً عرض میکنم، من دارم آرامآرام جلو میآیم.
گاهی از اوقات من در توضیحات دیدید، از ته مطلب میآیم سر مطلب؛ عمداً این کار را میکنم که روشن بشود. حالا شما از سر مطلب نروید انتهای مطلب، یکدفعه میگویید اشتراک از کجا پیدا میشود، اشتراک را هنوز نگفتم؛ بعداً میرسم به بحث اشتراک. ایشان اشتراک را از اول شروع کرد، من اشتراک را نگفتم، از ته مطلب آمدم تا آخر سر با اشتراک ختمش کنم.
بله، بیان کردم که تقدم علت بر معلول، علت تامه بر معلول، تقدم بالذات است؛ یعنی ذات علت تامه بر ذات معلول مقدم است. در علت ناقصه هم همینطور: ذات علت ناقصه بر ذات معلول مقدم است، ذاتها مقدمند. اولی که تقدم علت تامه بر معلول است، اسمش تقدم بالذات است؛ دومی که تقدم علت ناقصه بر معلول است، یا تقدم جزء العله بر معلول است، اسمش تقدم بالطبع است.
هر دو تقدم، دقت کردید که در آنها، ذاتِ مقدم بر ذاتِ مؤخر، مقدم بود. پس تقدم و تأخر در ذات واقع شده بود، در هر دو قسم تقدمها: هم در تقدم بالذات که تقدم علت تامه است، هم در تقدم بالطبع که تقدم علت ناقصه است. از اینجا کشف میکنیم که به اعتبار اینکه ذاتی بر ذاتی مقدم است، هر دو نوع تقدم را میشود تقدم بالذات گفت.
هر دو نوع تقدم را میشود تقدم بالذات گفت: هم تقدم بالطبع را، هم آن تقدمی را که در اصطلاح تقدم بالذات میگوییم؛ هر دو را میتوانیم تقدم بالذات بگوییم.
پس لفظ «المتقدم بالذات» مشترک میشود بین دو نوع تقدم: هم آنکه اصطلاحاً تقدم بالذات گفته میشود، هم آنکه اصطلاحاً تقدم بالطبع گفته میشود؛ بر هر دو قسم، ما تقدم بالذات را اطلاق میکنیم.
و در واقع تقدم حقیقی هم همین دو قسم است؛ چون حقیقتاً بین متقدم و متأخر، تقدم و تأخر است. در تقدم بالزمان، بین متقدم و متأخر تقدم نیست؛ یعنی بین آدم و نوح تقدم نیست، بین متعلقشان تقدم است؛ لذا آنها تقدم مجازی است.
در تقدم بالزمان، تقدم مجازی است؛ چون ما آدم و نوح را مقدم و مؤخر میگیریم، در حالی که آدم و نوح مقدم و مؤخر نیستند، متعلقشان که زمان است، یعنی ظرفشان که زمان است، مقدم و مؤخر است. در اینجا اسناد تقدم و تأخر را به مظروف دادیم، در حالی که واقعاً تقدم و تأخر برای ظرف است؛ پس اسناد، اسناد مجازی است.
اما در مثل علت تامه و علت ناقصه که تقدمشان بر معلول بالذات است، اسناد تقدم و تأخر به متقدم و متأخر، اسناد حقیقی است. یعنی اینکه گفتیم متقدم است، یعنی ذاتش متقدم است؛ این خودش متقدم است، این خودش متأخر است. پس این تقدم و تأخر، صفت به حال موصوف است، یعنی به حال خودِ همین ذات است؛ میشود حقیقی. اما در مثل زمان، تقدم و تأخر، صفت به حالِ متعلقِ موصوف است؛ یعنی صفت برای ظرفِ این آدم و نوح است، نه برای خودِ نوح و آدم؛ صفت تقدم و تأخر برای ظرفشان است، نه برای خودشان. آنجایی که صفت تقدم و تأخر برای خود متقدم و متأخر باشد، تقدم و تأخر حقیقی است؛ آنجایی که صفت تقدم و تأخر برای ذاتِ متقدم و متأخر نباشد، برای یکی از متعلقاتش باشد، اسناد تقدم و تأخر، اسناد مجازی است.
ایشان بعد از اینکه این مطلب را بیان میکند که ذاتها در علت تامه و ناقصه مقدمند، و ذات معلول مؤخر است؛ بعد از اینکه اشتراک تقدم بالذات را در این دو معنا میکند، میپردازد به این مطلب که تقدم حقیقی و تأخر حقیقی هم در همینجا مطرح است، یعنی فقط در تقدم بالذات و بالطبع است. در باقی اقسام سهگانه تقدم، که تقدم زمانی است، تقدم وضعی است، که رتبی هم به آن میگوییم، تقدم شرفی، و حتی تقدم مکانی هم، تقدم و تأخر، مجازی است. یعنی اینکه ما میگوییم این شیء متقدم است بر آن شیء، این اسنادِ متقدم و متأخر، به «ما هو له» نیست، به «غیرِ ما هو له» است.
پس دو مطلب ما در اینجا گفتیم:
یکی اینکه تقدم بالذات و تقدم بالطبع را میشود هر دو را تحت جامعِ تقدم بالذات مندرج کرد؛ چون در هر دو، ذات بر ذات مقدم است، هم در تقدم بالذات، هم در تقدم بالطبع؛ این یک مطلب.
مطلب بعدی اینکه اسناد متقدم و متأخر، فقط در این نوع تقدم و تأخر اسناد حقیقی است؛ در بقیه انواع تقدم و تأخر، اسناد، اسناد مجازی است.
این را هم که بیان کردم گاهی من از ته مطلب میآیم سر مطلب، گاهی از وسط میروم اینطرف و آنطرف، اینها به خاطر این است که مطلب به نظرم میرسد که اینطور طرح بشود روشنتر است؛ عمداً این کارها را میکنم، یک وقت باعث وَهم نشود فکر نکنید خراب کردیم مطلب را، عمداً اینطور میکنم که مطلب واضحتر بشود. به نظرم میرسد اگر به ترتیبی که ایشان گفته است وارد بحث بشویم مشکل آنچنان حل نمیشود؛ اگر وارونه وارد بحث بشویم مشکل بهتر حل میشود. لذا گاهی اینگونه طرح میکنم، گاهی هم طبق خود متن میآورم. این بستگی به سلیقه دارد.
تبیین اشتراک علل تامه و ناقصه در تقدم بالذات و تفکیک اسناد حقیقی از مجازی
«و اشترک ما بالطبع مع ما بالذات فی تقدم ذات شیء علی ذات آخر».
تقدم بالطبع و تقدم بالذات، هر دو مشترکند در این خصوصیت، که در هر دو ذات شیء بر ذات دیگری مقدم میشود؛ ذات علت تامه بر ذات معلول، یا ذات جزء العله بر ذات معلول، مقدم میشود. «فإن العلة یجب تقدمها علی المعلول بذاتها»؛ علت، ذاتش باید مقدم باشد، نه زمانش، نه مکانش؛ خودش باید مقدم باشد. چه علت تامه باشد، که «هی المتقدم بالذات» است؛ یا غیرتامه باشد، که «هی المتقدم بالطبع» است. پس متقدم بالطبع و متقدم بالذات، هر دویشان باید ذاتشان مقدم باشد بر معلول؛ پس هر دو در اینکه ذاتشان مقدم است اشتراک دارند.
«و إطلاق لفظ المتقدم علی العلة التامة و علی العلة الناقصة، إطلاقٌ حقیقیٌّ»؛ چون خودشان تقدم دارند. «و لکن إطلاق لفظ المتقدم علی الباقی بالمجاز و العرض».
عبارت اینجا یک چیزی باید اضافه کنیم: اطلاق متقدم بر علت تامه و بر علت ناقصه به بیانی که گفته شد، اطلاق بالحقیقة و بالذات است، و بر مابقی، اطلاق بالمجاز و بالعرض است. بالذات است یعنی به لحاظ ذاتشان است، بدون واسطه. بالحقیقة است یعنی اسناد متقدم حقیقتاً به خودشان داده شده است. در مابقی بالمجاز است، یعنی اسناد به غیرِ «ما هو له» داده شده است؛ یعنی در واقع متقدمْ زمان است، ما به مافیالزمان نسبت دادیم متقدم را، پس اسناد الی غیر ما هو له است. و بالعرض است یعنی بالواسطه است؛ یعنی به واسطه زمان که ظرف است، ما تقدم را به مظروف نسبت دادیم؛ تقدم مال مظروف نیست، برای واسطه مظروف است، یعنی مال ظرف است، که ما به واسطه ظرف، به مظروف نسبت دادیم؛ پس هم بالمجاز است، یعنی اسناد الی غیر ما هو له است، هم بالعرض است، یعنی اسناد به واسطه است، اسناد به وسیله واسطه است. و اطلاق لفظ متقدم بر باقی اقسام تقدم غیر از بالطبع و غیر از بالذات، اطلاق مجازی و بالعرض است، نه بالحقیقة و الذات.
«فإن المتقدم بالزمان لیست التقدم له»؛ نیست تقدم برای خود متقدم؛ آنی که متقدم بالزمان است، تقدم برای خودش نیست؛ تقدم برای آدم نیست، تقدم برای زمانِ آدم است. «بل لأجزاء الزمان المفروضة»؛ بلکه تقدم مال اجزای زمان است.
خب، اجزای زمان را هم قبلاً توضیح دادم چرا به آن میگوییم اجزای مفروضه؛ «المفروضة» صفت برای اجزاء است. بیان کردم که از اولی که خدا فلک را آفرید، تا آخری که بساط فلک را جمع میکند، البته به نظر ما، به نظر مشاء که میگویند بساط فلک جمع نمیشود، از اول تا ابد؛ فلک حرکت میکند، حرکت فلک یکی بیشتر نیست؛ فلک چند حرکت ندارد، یک حرکت دارد از ازل شروع شده تا ابد. ما هستیم که تقسیم میکنیم، میگوییم این قسمت از حرکت میشود یک شبانهروز، ۲۴ ساعت را میگوییم یک شبانهروز؛ آن قسمت دیگر میشود یک هفته، آن میشود یک ماه، یک سال، یک قرن و هکذا؛ یک دهر و اینها، تقسیمات ما است. در واقع فلک حرکتهای متعدد ندارد؛ ما هستیم که فرض میکنیم از اینجا تا اینجا را یک قطعه، از آنجا تا آنجا را قطعه دوم. اینها اجزای مفروضهاند؛ یعنی زمان اجزای واقعی ندارد، در خارج تقطیع نشده است؛ در خارج، زمان قطعهقطعه نیست، زمان واحد است و مستمر است؛ ماییم که میآییم فرض میکنیم اجزاء را، میگوییم جزء اول، جزء دوم؛ و الا در خارج جزئی نیست؛ لذا میگوید اجزای زمان، اجزای مفروضهاند، یعنی اجزایی هستند که با فرضِ ما تقطیع میشوند، نه اینکه واقعاً قطعهقطعه باشند.
«بل لأجزاء الزمان المفروضة»؛ یعنی متقدم بالزمان تقدم برای خودش نیست، بلکه برای اجزای زمان است؛ اجزایی که ما فرض کردیم.
«فإنا إذا قلنا إن موسی أقدم من عیسی علیهما السلام»، معنایش این است که زمان موسی أقدم از زمان عیسی است، نه خودِ موسی مقدم باشد.
«فالتقدم الحقیقی بین الزمانین است، لا بین الشخصین»[2] . تقدم حقیقی بین زمانین است، نه بین شخصین؛ بین خود دو زمان هم تقدم بالطبع است. دو جزء زمان را که فرض میکنیم، بینشان تقدم بالطبع است، و تقدم بالطبع هم تقدم حقیقی است. پس تقدم حقیقی بین اجزای زمان است، نه بین دو شخص؛ مگر دو شخص علت و معلول باشند.
حالا درسته در اینجا دو شخص علت و معلول نیستند، ولی یک جا ممکن است فرض کنید که علت و معلول باشند؛ یک موجود زمانی، علت باشد برای یک موجود زمانی دیگر. مثلاً فرض کنید که حرارتِ آتش با حرارتِ آب؛ این یک موجود است، آن هم یک موجود است؛ هر دو هم زمانیاند. اول آتش بوده، حرارت داشته، بعد آب را میگذاریم رویش، آب گرم میشود؛ تقدمِ حرارتِ آتش بر حرارتِ آب، هم تقدم علی است، هم تقدم زمانی است. به لحاظ زمانش تقدم مجازی است، به لحاظ علیتش تقدم حقیقی است.
ایشان میگوید شخصین که دو حرارت باشند، با همدیگر تقدم و تأخر حقیقی ندارند، مگر اینکه در هم علیت داشته باشند، مثل همین حرارت که گفتیم. و لولا این علیت، خود شخصین با هم تقدم و تأخر ندارند، فقط زمانشان تقدم و تأخر دارد. در این مثالی که عرض کردیم، حرارت در زمان اول بوده، حرارت آتش؛ حرارت آب در زمان دوم؛ بین حرارتین تقدم و تأخر زمانی هست. علاوه بر تقدم و تأخر زمانی، تقدم و تأخر علی هم هست. چون تقدم و تأخر علی هست، به آن میگوییم تقدم و تأخر حقیقی؛ و چون تقدم و تأخر زمانی است، به آن میگوییم تقدم و تأخر مجازی.
پرسش: والد و ولد در این مورد چطور؟
پاسخ: آنها علت تامه نیستند، علت ناقصه هم نیستند، علت مُعدّهاند؛ بله، آنها را بیان میکنم.
«اللهم إلا أن یکون للمتقدم منهما مدخلٌ فی وجود المتأخر»،
مگر اینکه متقدم از این دو شخص مدخلیتی در وجود متأخر داشته باشد، «فحینئذٍ یرجع إلی التقدم بالطبع»؛ در این هنگام، تقدم این دو شخص، تقدم بالطبع میشود؛ آن وقت میشود تقدم حقیقی. علاوه بر تقدم زمانی و مجازی که دارند، یک تقدم طبیعی و حقیقی هم دارند. بین پدر و پسر، تقدم و تأخرِ طبیعی نیست؛ تقدم بالذات هم نیست، بیان کردم علت مُعدّه است، پدر علت مُعدّه است؛ چون علت مُعدّه است، تقدم و تأخرشان را طبیعی نمیگیریم.
حالا اگر هم تقدم و تأخر طبیعی بگیریم، بله، آنجا هم میتوانیم مثال بزنیم، ولی عیسی و موسی از این قبیل نیستند. مگر اینکه باز بگویید که پدر معالواسطه است؛ اگر بخواهید آنجا علیت را مطرح کنید، حوادثِ متعاقبه غلط میشود، و تسلسل تعاقبی هم باطل میشود، یک مشکلاتی داریم؛ بهتر است که اصلاً وارد آن بحث نشویم، یعنی اصلاً آنجا علیت را مطرح نکنیم. بگوییم پدر علت مُعدّه است؛ نه علت تامه است، نه علت ناقصه؛ چون اگر بخواهید علت بگیریدش مشکل پیدا میکنیم: تسلسل میشود، تسلسل محال میشود، آن وقت تعاقب حوادث هم باطل میشود.
پرسش: ما جزء العله را علت ناقصه میگیریم که ایجاد علت تامه میکند، علت ناقصه از این جهت که نمیتواند...
پاسخ: بله، علت ناقصه جزء علت تامه است، ولی علت مُعدّه اصلاً علت نیست، تسامحاً به آن علت میگوییم.
خب، «و کذا فی التقدم بالشرف»؛ بحثی است که انشاءالله جلسه آینده مطرحش میکنیم، که در بقیه اقسام تقدم هم ما مجازیت داریم یعنی بقیه اقسام تقدم هم بالمجاز تقدم دارند و آنی که حقیقتا تقدم دارند تقدم بالطبع است.
بقیه مطالب برای جلسه آینده