84/12/28
بسم الله الرحمن الرحیم
بقاء امکان ذاتی ماهیت در حالتی وجود و عدم و نقد نظریه استغناء از علت مبقیه/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /بقاء امکان ذاتی ماهیت در حالتی وجود و عدم و نقد نظریه استغناء از علت مبقیه
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
بقاء امکان ذاتی ماهیت در حالتی وجود و عدم و نقد نظریه استغناء از علت مبقیه
بحث دومی که در این مقدمه شروع کردیم، این بود که شیء منقسم میشود به واجب و ممکن؛ و ممکن چیزی است که از جانب خودش ترجیح ندارد، بلکه احتیاج به علت دارد؛ و با حضور علت، وجودش ترجیح پیدا میکند، با عدم علت، عدمش ترجیح پیدا میکند، و بدون علت هم حالت امکانی دارد.
دنباله بحث این است که بعد از اینکه این ممکن موجود شد، آیا واجب میشود، یا در حالی که معدوم است آیا ممتنع میشود، یا در هر دو حال امکانش باقی است؟
شکی نیست و اختلافی نیست در اینکه در حالی که معدوم است ممتنع نیست؛ در آن حال همه گفتهاند که این ممکنالوجود است. اما بعد از اینکه وجود میگیرد، بعضیها گمان کردهاند که در آن حالت از امکان بیرون میآید، میشود واجب.
ولی حق این است که در آن حال هم از امکان بیرون نمیآید؛ واجب بالغیر میشود، اما از امکان بیرون نمیآید، چون واجب بالغیر با امکان سازگار است.
بنابراین ما میتوانیم اینطور استفاده کنیم که واجبها دو قسمند: واجب بالذات و واجب بالغیر؛ همچنین ممتنعها دو قسمند: ممتنع بالذات و ممتنع بالغیر. ممکن در بین اینها... ممکن با این واجبها و ممتنعهایی که گفتیم، با بالذاتشان سازگار نیست؛ یعنی ممکن با واجب بالذات سازگار نیست، ممکن با ممتنع بالذات نمیسازد؛ اما با بالغیرهایشان سازگار است. در وقتی که وجود دارد، واجب بالغیر است؛ در وقتی که معدوم است، ممتنع بالغیر است. پس با با امتناع اگر بالغیر باشد سازگار است، با وجوب هم اگر بالغیر باشد سازگار است، با بالذاتها سازگار نیست.
این تقریباً میتواند ردی هم بر ابنرشد باشد؛ چون ابنرشد در این مسئله با ابنسینا مخالفت کرده و ادعا کرده است که امکان با وجوب بالغیر سازگار نیست؛ امکان با وجوب سازگار نیست؛ مگر ممکن است شیئی هم واجب باشد هم ممکن باشد؟! بالغیر بودن هم که مشکلی را حل نمیکند. بالاخره اگر ممکن است، یعنی وجود برایش مساوی است؛ اگر واجب است، یعنی وجود برایش ترجیح دارد. چهجوری میگویید هم وجود برایش مساوی است که بشود ممکن، هم وجود برایش ترجیح دارد که بشود واجب؟! وجوب با امکان سازگار نیست. پس این حرف شما که میگویید ممکن در حال وجود هنوز ممکن است، این درست نیست؛ بله، ممکن در حال وجود، در حال وجود واجب بالغیر است، این درست نیست؛ این باز هم ممکن است، در همان حالش هم ممکن است، تا آخرش هم ممکن است.
جوابی که به ابنرشد داده میشود، و تقریباً از ایشان خیلی عجیب است، یک آدم به این قوت، این مسئله به این مختصری برایش مبهم مانده باشد تعجب است، که متوجه نشده است که بالغیر در اینجا همهکاره است. واجب بالغیر میگوییم، یعنی ترجیحش از ناحیه غیر است؛ وقتی میگوییم ممکن، یعنی به لحاظ خودش وجود ندارد؛ به لحاظ خودش، وجود و عدم برایش مساوی است؛ ولی وقتی میگوییم واجب، یعنی به لحاظ غیر، وجود برایش ترجیح دارد. پس یک بار ما غیر را ملاحظه میکنیم حکمی میکنیم، یک بار غیر را ملاحظه نمیکنیم حکم دیگری میکنیم. این دو حکم با هم منافات ندارند، چون دو لحاظ مختلف در کنارشان هست؛ با دو لحاظ مختلف انجام میشوند، پس بینشان منافاتی نیست که موجودی ممکن باشد، در عین حال واجب بالغیر باشد.
پس اینطور شد بحث که ممکن در حال وجودش هم ممکن است، همانطور که در حال عدمش هم ممکن بود. در حال عدم را دیگران هم قبول دارند، در حال وجود را هم ما الان ادعا میکنیم.
بعد برای استدلال بر اینکه ممکن در حال وجود هم ممکن است، مقایسه کردند بحث را با حالت عدم؛ گفتند شما قبول دارید که در حال عدم ممتنع نیست، و مدعی هستید که در حال وجود واجب است. بیانتان هم این است که ممکن اگر بخواهد ممکن باشد، به لحاظ وجود آینده ممکن است، به لحاظ وجود حال نمیتواند ممکن باشد؛ به لحاظ وجود حال چون وجود را گرفته است، پس دیگر میشود واجب و نمیشود ممکن. که البته این هم توجه میکنید این دلیل نیست، این خودش ادعا است؛ دوباره تکرار ادعا است، که ممکن چون وجود را گرفته است، الان دیگر از امکان بیرون آمده است، به لحاظ وجود آیندهاش ممکن است، به لحاظ وجود حالش واجب است.
اما بیان کردیم که بله، به لحاظ وجود حالش، وجودِ حالیاش واجب است، اما واجب بالغیر است؛ شما واجب بالغیر را نمیگویید، میگویید واجب شده است، یعنی کأنّه واجب بالذات شده است.
به شما اعتراض میکنیم: اگر ممکن در حال وجود واجب بشود، پس باید در حال عدم هم ممتنع بشود، به عین همین دلیلی که شما گفتید، که در واقع دلیل نبود، تکرار مدعا بود؛ به عین همین دلیل باید ممتنع بشود، در حالی که شما امتناع را برای ممکنی که معدوم است قائل نیستید، یعنی تالی باطل است، پس باید وجوب را هم برای ممکنی که موجود است قائل نباشید، یعنی مقدم هم باطل است. پس دلیل اینطور است: اگر ممکن به توسط گرفتنِ وجود، خارج إلی الوجوب بشود، باید با داشتنِ عدم هم ممتنع بشود، در حالی که تالی باطل است، یعنی ممکنالوجود با معدوم بودن ممتنع نیست، پس با گرفتنِ وجود هم واجب نیست. بله، وجوب بالغیر عیبی ندارد، امتناع بالغیر عیبی ندارد؛ چون امتناع بالغیر و وجوب بالغیر با امکان سازگار هست؛ آنی که سازگار نیست و ما نفیاش میکنیم از ممکن، وجوب بالذات و امتناع بالذات است، که آن را الان شما دارید ادعا میکنید.
کسانی که برای حادث، علت محدثه قائلند، و علت مبقیه را واجب نمیدانند، آنها گرفتار همین مشکل هستند. آنها میگویند در حدوث، ممکن احتیاج به علت دارد که علت افاضه وجود بکند و او موجود بشود؛ بعد از اینکه موجود شد میشود واجب، دیگر بعد از این احتیاج به علت ندارد، همان وجود برایش کافی است. خب اینها هم اگرچه تصریح به وجوب بالذات نکنند، ولی لازمه حرفشان این است که موجودی که در لحظه اولِ گرفتنِ وجود احتیاج به علت دارد و بعد دیگر احتیاج به علت ندارد، معلوم میشود که واجب شده است، از حالت امکان بیرون آمده است؛ و الا اگر از حالت امکان بیرون نیاید، دائماً احتیاج به علت دارد، دائماً احتیاج به مفیض دارد. از اینکه میبینیم بعد از اینکه به قول شما از حدوث بیرون آمد، مرحله بقا را شروع کرد، احتیاج به علت نداشت، معلوم میشود که در مرحله بقا واجب است؛ یعنی همین قول را باید ملتزم بشوند کسانی که علت مبقیه را لازم نمیدانند. کسانی که علت مبقیه را لازم نمیدانند باید ملتزم به این قول بشوند و بگویند که ممکن در حال وجود میشود واجب؛ در حالی که میدانیم در آن حال هم واجب نیست و ممکن است، به بیانی که الان گفتیم.
این خلاصه بحثی است که ایشان در اینجا مطرح میکنند، بیش از این هم ظاهراً حرفی ندارد.
«و هو فی حالتی وجوده و عدمه ممکنٌ»[1] .
مثل اینکه یادم میآید بعضیها به من گفتند جلسه گذشته آن آخر بحث تند خوانده شد، ابهامی باقی مانده بود؛ من به آنها گفتم که تکرار میکنم، ولی به نظرم میرسد توضیح دادم، اگر کسی دوباره مراجعه کرده باشد احتیاج به تکرار ندارد، فکر میکنم که بینیاز باشیم از تکرار. اگر یک وقتی مشکلی باقی مانده بعد از جلسه خدمتتان هستم. پس احتیاج به تکرار نداریم، از همین سر بحث شروع میکنیم:
«و هو فی حالتی وجوده و عدمه ممکنٌ»؛
یعنی این ممکنی که گفتیم، همین موجودی که گفتیم ترجیح وجودش به وسیله وجود غیر است و ترجیح عدمش به توسط عدم غیر است، اینچنین موجودی، هم در حالت وجودش و هم در حالت عدمش ممکن است. پس در هر دو حال احتیاج به علت دارد؛ ممکن نیست که بگویید در حال عدم احتیاج دارد، در حال وجود احتیاج ندارد؛ چنانچه قائلین به اینکه علت محدثه لازم است و علت مبقیه لازم نیست، این را انتخاب کردهاند، که در حال عدم، ممکن را محتاج گرفتند، ولی در حال وجود، ممکن را محتاج نگرفتند؛ در حالی که فرقی بین عدم و وجود نیست.
«لأنهما»، یعنی وجود و عدم، «لا یخرجانه عن إمکانه لذاته»، از امکان لذاته بیرونش نمیآورند.
«و لهذا»، یعنی چون خارج نمیکنند وجود و عدم، از امکان ذاتی خارجش نمیکنند، «یصدق» بر این ممکن «فی الحالین»، هم در حالت وجود هم در حالت عدم، «أنه لیس بضروری الوجود لذاته» یک، «و لا ضروری العدم لذاته» دو. بله، با ضرورت عدم و با ضرورت وجود سازگار نیست لذاته اگر باشد؛ اما اگر لغیره باشد مشکلی ندارد، که این تکه را الان توضیح میدهد:
«فمن الوجوب ما هو بالذات و منه»، یعنی من الوجوب، «ما هو بالغیر، کذا الامتناع» باز دو قسم است: «ما هو بالذات» دارد، «ما هو بالغیر» دارد؛ «و الذی بالذات منهما هو المنافی للإمکان دون الذی بالغیر».
«منهما»، یعنی از وجوب و امتناع، آنی که بالذات است با امکان نمیسازد، نه آنی که بالغیر است. پس ممکن در حال وجود با بالغیر جمع میشود، با بالذات جمع نمیشود. و ما در اینجا که میگوییم این موجود در حال وجود و عدمش ممکن است، نمیخواهیم نفی وجوب بالغیر و امتناع بالغیر بکنیم، این را قبول داریم؛ میخواهیم نفی وجوب بالذات بکنیم، همانطور که نفی امتناع بالذات میکنیم. همانطور که در حال عدم این ممکن، ممتنع بالذات نیست، میخواهیم بگوییم در حال وجود هم واجب بالذات نمیشود. ولی وجوب بالغیر عیب ندارد؛ یعنی تا وقتی که غیر به او افاضه میکند او واجب است، وقتی غیر قطعِ افاضه کرد او از وجوب درمیآید، از واجب بالغیر درمیآید.
قیاس استثنائی در نفی وجوب و امتناع ذاتی ممکن و بررسی نحوه اتصاف به مواد ثلاث
«فلو أخرجه» شروع به استدلال است.
بیان کردم در این مبحث که ممکن در حال عدم، ممتنع نیست همه متفقند، کسی اختلاف ندارد؛ در حال عدم، کسی ممکن را ممتنع نمیداند. حرف سرِ وجود است، که در حال وجود بعضیها میگویند واجب است، بعضیها میگویند واجب نیست. ایشان میگوید شما قبول دارید که در حال عدم ممتنع نیست، پس باید قبول کنید که در حال وجود هم واجب نیست؛ زیرا اگر اعطای وجود، ممکن را به سمت وجوب خارج کند، عدم هم او را به سمت امتناع خارج میکند؛ در حالی که خودتان قبول دارید که عدم، او را به سمت امتناع خارج نمیکند؛ پس قبول کنید که وجود هم او را به سمت وجوب خارج نمیکند.
«فلو أخرجه الوجود»، به صورت قیاس استثنائی استدلال میکنند: «فلو أخرجه الوجود إلی الوجوب کما ظن بعضهم»، اگر وجود، ممکن را به سمت وجوب خارج کند چنانچه بعضیها گمان کردند، «و صار هذا البعض إلی أن الممکن لا یتصور وجوده إلا فی زمان المستقبل»، و صار عطف بر ظن است: «کما ظن بعضهم و صار هذا البعض إلی أن الممکن لا یتصور وجوده إلا فی زمان المستقبل»؛ اگر بخواهید وجود امکانی برایش درست کنید، باید به لحاظ مستقبلش وجود امکانی بگیرید، به لحاظ وجود حالی، وجودش ممکن نیست؛ به لحاظ وجود حالی چون واجد این وجود است، وجود برایش واجب است؛ «لأن الوجود الحالی یخرجه إلی الوجوب، فیخرج بذلک عن الامکان». توجه کنید: «لأن» دلیل است، ولی در واقع تکرار همان مدعا است که بیان کردم؛ دارد مدعا را تکرار میکند، استدلال نکرده است.
خب، حالا این بیانش بود درباره وجود؛ که اگر وجود، استقبالی بود، ممکن، ممکن است؛ و اگر وجود، استقبالی نبود، حالی بود، ممکن از امکان بیرون آمده و شده واجب.
پرسش: در آینده میتواند داشته باشد؟
پاسخ: همین را میگوید، ولی خب استدلال نیست این؛ این همین است که الان «لأن الوجود الحالی یخرجه إلی الوجوب»، این خودِ مدعا است. «فیخرج بذلک عن الامکان»، این هم تفریع بر مدعا است.
بله، منظورش روشن است. او میگوید چون در آینده میتواند وجود داشته باشد و میتواند وجود نداشته باشد، پس نسبت به وجود و عدم مساوی است، پس ممکن است، نسبت به آینده ممکن است؛ اما نسبت به حال، چون وجود را گرفته است، دیگر نسبت به وجود و عدم مساوی نیست، چون واجد وجود شده است، ترجیح وجود برایش پیدا شده است؛ چون مساوی نیست، پس میشود واجب. ما میگوییم بله، واجب است، منتها واجب بالغیر است؛ شما واجب بالغیر را نفی میکنید، شما واجب بالذات را ادعا میکنید.
غیر، افاضهاش را بردارد، بلافاصله معدوم میشود؛ پس معلوم میشود که وجوب بالغیر دارد، نه وجوب بالذات.
دلیل این است: «فلو أخرجه الوجود إلی الوجوب، لأخرجه العدم إلی الامتناع»؛ این «لأخرجه العدم إلی الامتناع»، تالی است؛ «لو أخرجه الوجود إلی الوجوب»، مقدم است. اگر وجود، این ممکن را به وجوب خارج کند، عدم هم میتواند این ممکن را به امتناع خارج کند، به عین همان دلیلی که در وجود گفتید؛ در حالی که تالی باطل است، هم به دلیل اینکه شما خودتان تالی را باطل میدانید، خودتان معتقدید که عدم، ممکن را به سمت امتناع خارج نمیکند و ممتنعالوجودش نمیکند؛ هم به این دلیل، هم به دلیل اینکه اگر ممکن در حال وجود بشود واجب، در حال عدم هم بشود ممتنع، ممکن که بالاخره از وجود و عدم خالی نیست، پس یا باید واجب باشد یا باید ممتنع باشد، بنابراین ما هرگز ممکن نداریم.
چون ممکن، میگویید که در حالت عدم ممتنع است؛ لازمه حرفتان این است، نه اینکه شما بگویید، لازمه حرفتان این است که در حال عدم ممتنع باشد. خودتان هم میگویید در حال وجود واجب است. ما هیچ ممکنی را پیدا نمیکنیم که نه معدوم باشد و نه موجود باشد؛ بالاخره یا موجود است یا معدوم است. اگر معدوم باشد، طبق لازمه قولتان باید ممتنع باشد؛ اگر موجود باشد، طبق تصریح صریحِ قولتان باید واجب باشد؛ پس ما ممکنی پیدا نمیکنیم، چون همه ممکنات یا موجودند پس واجبند، یا معدومند پس ممتنعند؛ هیچ ممکنی که نه موجود باشد و نه معدوم باشد، نتیجتاً نه واجب باشد و نه ممتنع باشد، نداریم.
بنابراین اگر شما قائل بشوید که ممکن با وجود به سمت وجوب میرود، ما بر شما نقض میکنیم که ممکن با عدم هم باید به سمت امتناع برود، و لازمه این حرف این است که ما اصلاً ممکنی نداشته باشیم؛ در حالی که ممکن را همه معتقدیم که داریم. پس تالیتان باطل است، تالی به دو دلیل باطل است: یکی اینکه طبق نظر خودتان هم نیست، یعنی خودتان هم معترف به این نیستید؛ یکی اینکه لازم میآید محال، یعنی لازم میآید که ممکنی نداشته باشیم.
«فلا ممکن أبداً». ایشان این دلیل دوم را مطرح میکند: «فلا ممکن أبداً» یعنی و التالی باطل؛ تالی که اخراج ممکن در حال عدم به سمت امتناع باشد باطل است؛ چون لازمهاش این است که ما هیچ ممکنی نداشته باشیم.
پرسش: ببخشید، اینها نمیتوانند جواب بدهند که چون در حال عدم، علتی وجود ندارد، لذا به طرف امتناع نمیرود؛ اما در حال وجود، علت وجود دارد، به خاطر همین واجب شده است؟
پاسخ: میشود واجب بالغیر دیگر. چون در حال وجود، علت وجود دارد، میشود واجب، این میشود واجب بالغیر. شما تسلیمِ علیت دارید میشوید. در حال عدم هم علت وجود ندارد؛ همین وجود نداشتنِ علت، علت میشود برای عدم. در حال وجود، علت وجود دارد، همین وجود داشتن علت، علت میشود برای وجوب؛ هم آنجا امتناع بالغیر است، هم اینجا وجوب بالغیر است. شما تسلیم وجوب بالغیر دارید میشوید؛ ما هم بالغیر را منکر نیستیم. ما منکر نیستیم که امکان در حال وجود، وجوب بالغیر دارد؛ وجوب بالذاتش را منکریم. این افرادی که میگویند ممکن به سمت وجوب خارج میشود، کسانی هستند که وجوب بالغیر را قبول ندارند؛ میگویند واجب بالذات میشود، یعنی دیگر علت نمیخواهد؛ در حال بقا دیگر علت نمیخواهد. شما میفرمایید در حال بقا علت دارد پس میشود واجب؛ او میگوید اصلاً علت ندارد. پس شما یک حرفی میزنید، او حرف دیگری میزند.
پرسش: اتصاف به امکان، صفت در خارج است یا در ذهن است؟
پاسخ: اتصاف در خارج است. وصف را اختلاف دارند، ولی اتصاف مسلماً در خارج است. اتصاف شیء به امکان در خارج است؛ اما اینکه خود وصف امکان هم در خارج باشد یا در ذهن باشد، اختلاف است. بیشتر میگویند امر اعتباری است، و حق هم با آنها است؛ که امکان امر اعتباری است، مثل خود ماهیت انتزاعی است، چون لازمه ماهیت است. اما اتصافِ ماهیت به این امکان، خارجی و حقیقی است؛ یعنی مثل خود ماهیت میماند، انتزاعش میکنید جدای از وجود، ولی اتصاف وجود به محدودیت، امری است خارجی؛ یعنی وجود محدود است، اتصافش به محدودیت خارجی است، اما خودِ آن حد، امری است اعتباری و در ذهن. امکان هم همینطور است.
اگر ماده قضیه باشند، آنها هم مثل همین امکانند. اگر ماده قضیه باشد، وجوب، امری اعتباری است، اتصاف به او خارجی است؛ امتناع هم همچنین. اما وجوب و امتناع را یک معنای دیگری هم برایش کردهاند: وجوب را گفتهاند یا این ماده قضیه است، یا تأکد الوجود است، که این تأکد الوجود دیگر خارجی است. اگر تأکد الوجود باشد، قضیه فرق میکند، این خودش عین وجود است، عین ذات است؛ اگر این باشد، خارجیت دارد؛ اما اگر ماده قضیه باشد، اعتباری است. امتناع را هم اگر تأکد العدم بگیریم، آن هم همین است، خارجیت در عدم دارد.
ابطال مغالطه انقلاب ذات در ممکن و بقاء امکان ذاتی با وجوب و امتناع بالغیر
پرسش: در مورد امتناع هم همینطور؟ امتناع هم...
پاسخ: بله، امتناع هم اگر ماده قضیه باشد اعتباری است، اگر تأکد العدم باشد خارجی است.
پرسش: اشکالی که ایشان مطرح کردند، این اشکال به این صورت وارد نیست؟ که بگویند نسبت به استقبال، ممکن داریم؛ یعنی الان این وجود ندارد، امتناع بالذات دارد، نسبت به آینده ممکن است.
پاسخ: الان امتناع بالذات دارد، نسبت به آینده ممکن است؟!
پرسش: بله. ایشان میگویند در حال، در زمان حال، یا موجود است یا معدوم. اگر وجود داشته باشد، میگویند وجوب بالذات دارد، اگر وجود نداشته باشد، امتناع بالذات دارد.
پاسخ: بله.
پرسش: بعد شما میگویید لازمهاش این است که ممکن نداشته باشیم، در حالی که لازم میآید ممکنِ بالذات... میگویند به نسبت به آینده ممکن بالذات است.
پاسخ: یعنی این واجب بالذات، نسبت به آینده ممکن بالذات است؟ الان چیست؟ الان چیست؟
پرسش: الان واجب بالذات است.
پاسخ: خیلی خب. بعد فردا هم که شد، فردا میشود واجب بالذات. الان نسبت به فردا ممکن است، ولی فردا در همان فردا میشود واجب بالذات. پس همیشه شیء را که ملاحظه کنید، یا ممکن بالذات است یا واجب بالذات است. به لحاظ...
پرسش: همین شیءِ واجب، ممکن بالذات است؟ مثل قضایای ادوار. به نسبت به آینده همین شیء ممکن بالذات است.
پاسخ: خب، آینده این الان نسبت به آینده وجود ندارد؟
پرسش: در آینده نه.
پاسخ: معدوم است دیگر. به لحاظ آینده معدوم است، به لحاظ حال موجود است.
پرسش: معدوم نیست، ممکن است باشد ممکن است نباشد.
پاسخ: الان معدوم است، چون آیندهای نیامده است. الان چون آیندهای نیامده است، این در آینده معدوم است. الان در آینده معدوم است، پس الان در آینده ممتنع است. الان به لحاظ حال وجود دارد، در این ظرفِ حال وجود دارد، الان در ظرف آینده معدوم است.
پرسش: در ظرف زمان اشکال اینطوری نیست؛ اینها میگویند ممکن یعنی آن چیزی که میتواند باشد و میتواند نباشد. یعنی اینها دارند با این تعریف دارند میآیند جلو. میگویند در آینده هم میتواند باشد و میتواند نباشد، و لذا بحث امکان برایش تمام است.
پاسخ: الان این واجب است، ببینید، این الان واجب است. الان وجود حالی را دارد، میشود واجب؛ الان وجود استقبالی را ندارد، نسبت به وجود استقبالی معدوم است، نسبت به مستقبل الان معدوم است.
پرسش: بله، اما شما وقتی میگویید «الان به نسبت...»، ما «الان» نمیزنیم به نسبت به آینده. نمیگوید الان به نسبت به آینده معدوم است؛ خودِ این شیء به نسبت به آینده...
پاسخ: الان را حساب کنید. این شیء الان، الان موجود است به وجود آینده، یا الان موجود است به وجود حال؟ الان به وجود حال موجود است، پس واجب است.
پرسش: به هیچ عنوان ما قبول نمیکنیم تعلیق به وجود و عدم.
پاسخ: نمیشود.
پرسش: شما فرض کنید هیچکدام از اینها نیست؛ یعنی فینفسهالحال نسبت به آینده شما میسنجید. شما ذات این را نسبت به آینده میسنجید.
پاسخ: الان شما نسبت به آینده این را معدوم میدانید یا موجود میدانید؟ الان در آینده موجود است یا معدوم است؟
پرسش: معدوم است دیگر؛ اصلاً آیندهای نیامده است. شما میگویید الان، الان را میگذارم کنار؛ میگویم ذاتِ این در آینده، آیا واجب است یا نیست؟ میگوید نه، ممکن است.
پرسش: به این معنی که اگر ما بگوییم که امکان و وجوب بالذات، دو تا بالذات با هم جمع نمیشود، یعنی الان هم واجب بالذات...
پاسخ: نه، یک اشکال دارد، بله. ایشان میفرمایند دیگر لازم نمیآید که «فلا ممکن أبداً»، «فلا ممکن أبداً» لازم نمیآید. مشکل دیگر ممکن است داشته باشد، مشکل دیگر داریم. مشکل دیگر این است که این واجب بالذات چطوری بعدش میشود ممکن بالذات؟ اگر الان واجب بالذات است، فردا چطوری میشود ممکن بالذات؟ دوباره فردا باز میشود. به لحاظ فلان ممکن بالذات، فردا میشود واجب بالذات؛ دوباره فردا، پسفردا میشود ممکن بالذات، این انقلاب ذات است.
پرسش: اشکال ایشان این است که الان، نسبت به آینده ممکن بالذات است، در عین اینکه واجب بالذات است.
پاسخ: بله، در عینی که واجب بالذات است، نسبت به آینده ممکن بالذات است. الان جوابی که بیان میکنم جواب درستی است، منتها یک مقداری تأمل میخواهد. الان همین موجود، هم عدم دارد و هم وجود دارد؛ عدم دارد به لحاظ آینده، وجود دارد به لحاظ حال. پس هم ممکن بالذات است به قول شما، هم واجب بالذات است؛ اینکه نمیشود باشد، خودشان هم قبول ندارند. اگر واجب بالذات است، که میگویند هست، پس دیگر ممکن بالذات نیست؛ چون واجب بالذات و ممکن بالذات که نمیسازد. الان اینها معتقدند به اعتبار وجود حالی، واجب بالذات است؛ شما میفرمایید به اعتبار وجود استقبالی، ممکن بالذات است؛ وجوب بالذات و امکان بالذات که یکجا جمع نمیشود.
مگر بگویید به مقایسه جمع میشود؛ اگر مقایسه را در کار بیاورید، همان حرف بنده برمیگردد. الان شما دارید مقایسه میکنید با آینده؛ یعنی الان وجود آینده را ملاحظه میکنید. الان وجود آینده را ملاحظه میکنید؛ الان وجود آینده نیست، الان وجود حال هست؛ پس این الان، هم وجود دارد، هم معدوم است؛ وجود دارد به وجود حالی، معدوم است از نظر وجود استقبالی. پس اگر اینچنین است، باید ممتنع بالذات باشد الان، واجب بالذات باشد الان؛ ممتنع بالذات به اعتبار آینده، واجب بالذات به اعتبار حال؛ پس کو ممکن بالذات؟
حرف برمیگردد؛ اگر دقت کنید، مشکل ندارد. یعنی الان این شیء، همین الان ملاحظهاش بکنید، در هر آنی بخواهید ملاحظهاش بکنید، نسبت به آن آن وجود دارد، نسبت به آنِ بعدی وجود ندارد؛ پس هم الان وجود را دارد، هم عدم را دارد، منتها بالنّسبة. به لحاظ وجود حالی دارد، به لحاظ وجود استقبالی ندارد؛ پس به لحاظ وجود حالی میشود واجب، به لحاظ وجود استقبالی میشود ممتنع؛ الان همین شیء هم واجب است هم ممتنع؛ پس ممکن کجاست؟ در هر لحظهای شما بگیریدش، همین حکم را دارد: هم واجب است هم ممتنع. حرف سرِ تالی است؛ یعنی در هر لحظهای هم واجب است هم ممتنع، پس ممکن نداریم.
اگر آنجوری که بنده بیان کردم اول باشد، در الانی که وجود دارد واجب است، در آن وقتی هم که معدوم است ممتنع است؛ آنجوری که شما تصویر میکنید، در هر آنی هم واجب است هم ممتنع، هیچ وقت ممکن نداریم. پس یک وقت ما وجودش را ملاحظه میکنیم، به استقبال و حال کار نداریم؛ الان که وجود دارد واجب است، آن وقت هم که معدوم بود ممتنع بود؛ میگوییم امتناع قبلی داشت، وجوب فعلی دارد، پس کی ممکن است؟ اما یک وقت اینطور که شما تصویر میکنید که خیلی دقیقتر هم میشود، اینطور تصویرش میکنیم: که همین الان، هم به لحاظ حال وجود دارد، هم به لحاظ استقبال عدم دارد؛ پس الان مجمعِ وجود و عدم است، منتها وجودش به لحاظ حال، عدمش به لحاظ آینده؛ پس اگر مجمع وجود و عدم است، بنابراین مجمع امتناع و وجوب بالذات است؛ یعنی الان هم واجب بالذات است به لحاظ حال، هم ممتنع بالذات است به لحاظ آینده؛ پس باز هم ممکن نیست. هر لحظه هم که نگهش دارید ملاحظهاش کنید، میبینید همین حکم را دارد: هم واجب بالذات، هم ممتنع بالذات؛ پس ما ممکن نداریم.
«فلا ممکن أبداً، لأنه لا یخلو عن الوجود و العدم»؛
زیرا که این شیء بالاخره خالی از وجود و عدم نیست، «و هما»، یعنی وجود و عدم هم، «لا یخلوان عن الوجوب و الامتناع»؛ یعنی اگر وجود باشد، حتماً وجوب است؛ اگر عدم باشد، حتماً امتناع است. شیء خالی از وجود و عدم نیست، پس خالی از وجوب و امتناع نیست؛ اگر شیء خالی از وجوب و امتناع نباشد، دیگر ما ممکن نداریم. هر شیئی را که ملاحظه میکنید، میبینید یا واجب است یا ممتنع است، یا در همان حال هم واجب است به لحاظ حال، هم ممتنع است به لحاظ استقبال که ایشان میفرماید؛ باز هم بالاخره ممکنی پیدا نمیکنید.
نسخه همینطوری است که نوشته است: «لأنه»، یعنی ممکن، خالی از وجود و عدم نیست؛ «و هما»، یعنی این وجود و عدم هم، «عن الوجوب و الامتناع»، یعنی خالی از وجوب و امتناع نیستند.
«لکنّه لیس کذلک»؛ یعنی لیکن اینچنین نیست که ما ممکنی نداشته باشیم، بلکه حتماً ممکن داریم. اگر ممکن داریم، پس ممکن در حال عدم، ممتنع نیست. اگر در حال عدم ممتنع نباشد، در حال وجود هم واجب نیست.
توجه کردید چطوری پیش رفتیم؟
«لکنّه لیس کذلک»، باطل کرد این مطلب را که ممکن نداریم؛ که ممکن نداشته باشیم، این باطل شد. اگر باطل شد که ممکن نداشته باشیم، پس ممکن در حال عدم باید ممکن باشد. اگر در حال عدم باید ممکن باشد، در حال وجود هم باید ممکن باشد. پس ممکن در حال وجود هم ممکن است، حرف آقایان رد شد.
«لأنه کما أن ضرورة عدمه لعدم علته غیر منافیة لإمکانه»،
ضروریالعدم بودنِ این شیء به خاطر علت نداشتنش، منافات با امکان ذاتی این شیء ندارد؛ یعنی در وقتی که علت ندارد، ضروریالعدم است، منتها عدمِ ضروری بالغیر است؛ عدمش برایش ضروری بالغیر است، یعنی از باب اینکه علت ندارد عدم ضروری شده است، نه اینکه ذاتش اقتضای عدم بکند؛ غیر، وجود ندارد که به او وجود بدهد، لذا عدم حاصل شده است؛ عدم از ناحیه عدم غیر آمده است، «کذلک»، همچنین، ضرورت وجودش به خاطر وجود علتش منافی نیست «له»، یعنی «لإمکانه أیضاً». همانطور که شما قبول دارید که اگر در حال عدم، ضروریالعدم است، این ضروریالعدم بودن منافاتی با امکان بالذات ندارد، بلکه در عین ضروریالعدم بودن، ممکن بالذات هم هست؛ همچنین باید قبول کنید که در حالی که علتش موجود است و نتیجتاً او به برکت علت موجود شده است، وجود برایش ضروری است، ولی این ضرورتِ وجود، با امکان ذاتی این شیء منافات ندارد.
این شخص همان است که بیان میکنم علت مبقیه را لازم نمیداند؛ باز به لحاظ استقبال هی بشود ممکن بالذات... نه، لحاظ استقبالش را نگوییم، شیء تا وقتی معدوم بوده است به نظر آقایان ممکن بالذات است، بعد که وجود پیدا کرد میشود واجب بالذات، یعنی انقلاب ذات پیش میآید؛ این هم مشکلی هست که ایشان مطرح نکرده است، این هم پیش میآید، بله. اینجا مشخص نشد.
خب، وارد بحث بعدی میشویم.
تبیین توقف ممکن بر غیر و تعریف فلسفی علت تامه در برابر علت ناقصه
خب، وارد بحث بعدی میشویم، که باز البته اگرچه بحث بعدی است، ولی ارتباط با بحث قبلی هم داریم. میفرماید این ممکن در وجودش متوقف بر غیر است؛ یعنی با دخالت غیر موجود میشود، و وجود غیر در وجود این دخالت دارد. پس اگر غیری نباشد، این موجود نمیشود. این «و ما توقّف على غيره» است، و «و ما توقّف على غيره» فینفسه ممکن است؛ فیذاته ممکن است؛ یعنی به لحاظ ذاتش ممکن است. اگر به لحاظ ذاتش واجب بود، احتیاج نداشت و توقف نداشت بر غیر؛ و اگر به لحاظ ذاتش ممتنع بود، غیر هم نمیتوانست در او تأثیر بگذارد. علیایحال اگر واجب بود یا ممتنع بود، توقف بر غیر نداشت؛ یعنی اگر واجب بود وجودش را از غیر نمیگرفت، اگر ممتنع بود نمیتوانست وجود را از غیر بگیرد. علیایحال غیر در او مدخلیتی نداشت و این بر غیر متوقف نبود. اما میبینیم که ممکن برای گرفتنِ وجودش، متوقف بر غیر است؛ و هر چیزی که متوقف بر غیر است، غیر در او دخالت دارد؛ و چیزی که غیر در وجودش دخالت دارد، خودش وجود ذاتی ندارد، بلکه ممکن بالذات است: «فیمکن فی نفسه»، یعنی این شیء ممکن فینفسه است. چرا؟ چون توقف بر غیر دارد.
«و ما توقف علی غیره فعند عدم ذلک الغیر لا یوجد»؛ هر چیزی که بر غیرش متوقف باشد، با نبودِ آن غیر نمیتواند پیدا بشود؛ و الا، یعنی اگر با نبود غیر هم پیدا میشد، «لما توقف علیه»، توقف بر آن غیر نداشت. این «و الا» قیاس استثنائی است که نظیرش را زیاد داشتیم؛ یعنی «و الا»، یعنی اگر «عند عدم ذلک الغیر یوجد»، نتیجهاش این بود که «لما توقف علی غیره»، بر غیر توقف نداشت؛ در حالی که «فرضنا أنه توقف علی غیره»، یعنی تالی باطل است، پس مقدم هم باطل است که «عند عدم ذلک الغیر یوجد» باشد، بلکه «عند عدم ذلک الغیر لا یوجد».
«فله»، یعنی «فلذلک الغیر»، «مدخلٌ فی وجوده». در کتابهای قدیم، چاپهای قدیم، در چاپهای قدیم احتمال میدهم بعد از «فله» دارد «أی فلذلک الغیر»، ندارد؟ «أی فلذلک الغیر». بعد از متن، بعد از «فله» دارد «أی فلذلک الغیر»؛ «أی» را در کتاب ما ندارد. و از این قبیل زیاد داریم؛ خیلی جاها ایشان «أی» تفسیریه را نمیآورد و یک مقدار عبارت را مشکل میکند. آن چاپ قدیم خوب است که «أی» را آورده است. «فله، أی فلذلک الغیر، مدخلٌ فی وجوده»، باز هم به نظرم داشته باشد: «أی فی وجود ما توقف علیه»، بله؟ «فی وجود ما توقف علیه». حالا این را هم که ما داریم خوب است، به شرطی که بعدش «أی» باشد: «فلذلک الغیر مدخلٌ فی وجود ما توقف علیه»، در وجود آن شیئی که متوقف بر او است. این غیر، در وجودِ ما توقف علیه نقش دارد؛ ما توقف علیه ممکن است، این غیر علت است؛ پس علت در وجود آن ممکن نقش دارد.
«و ما لغیره مدخلٌ فی وجوده ممکنٌ فی نفسه». هر چیزی که غیر در او مدخلیت داشته باشد، در وجودش مدخلیت داشته باشد، خودش ممکن است؛ فینفسه، یعنی خودش ممکن است، ممکن بالذات است. «فیمکن فی نفسه»؛ «فیمکن ما توقف علی غیره فی نفسه». «ما توقف علی غیره» فینفسه ممکن است؛ ما توقف علی غیره، یعنی آنچه که مبتنی بر علت است، خودش فینفسه ممکن است.
این جواب دوم نیست، یک قانون است؛ ارتباط به قبل هم دارد که چون این شیء در حال وجود هم متوقف علی الغیر است، و ما توقف علی الغیر نمیتواند واجب باشد، پس این شیء در حال وجود نمیتواند واجب باشد؛ بلکه در حال وجود هم ممکن است، منتها ممکن فینفسه، اگرچه واجب بالغیر است.
حالا میخواهند علت را معنا کنند. میفرمایند که منظور از علت همانطور که تا حالا گفتیم، علت تامه است، نه علت ناقصه؛ علت ناقصه مورد بحث ما نیست. علت تامه را میخواهیم تفسیر کنیم.
علت تامه چیزی است که با وجودش، معلول وجود میگیرد، و با انعدامش معلول معدوم میشود. در علت ناقصه این تفسیر را نداشتیم؛ در علت ناقصه گفتیم با انعدامش معلول معدوم میشود، ولی با وجودش معلول موجود نمیشود، چون ممکن است موجود بشود آن اجزای دیگر علت حاصل نباشند؛ پس با وجود این جزء علت که علت ناقصه است معلول حاصل نمیشود، مگر اینکه آن جزء اخیر بیاید تا اینکه معلول حاصل بشود. پس علت تامه علتی است که با وجودش معلول موجود میشود، و با عدمش معلول منعدم میشود. علت ناقصه آن است که با وجودش ممکن است معلول موجود نشود، و با انعدامش معلول معدوم میشود. پس علت تامه و علت ناقصه در این مسئله مشترکند که با انعدامشان معلول منعدم میشود؛ در این مسئله مشترکند. اختلافشان فقط در آن وجود معلول است، که در علت تامه وجودش کافی است در وجود معلول، در علت ناقصه وجودش کافی نیست در وجود معلول؛ اختلافشان فقط در بحث وجود است. لذا مصنف را میبینید وقتی میخواهد علت تامه را مطرح کند، فقط وجود را مطرح میکند، عدم را مطرح نمیکند؛ چون در عدم، علت تامه و ناقصه یکسانند. هر دویشان اگر معدوم بشوند معلول معدوم میشود؛ فقط در وجود است که با هم اختلاف دارند، که اگر علت تامه وجود گرفت معلول هم وجود میگیرد، اما اگر علت ناقصه وجود گرفت لازم نیست معلول وجود بگیرد. پس اختلافشان در وجود است؛ لذا ایشان هم که میخواهد بحث را مطرح کند فقط بحث وجود را مطرح میکند، به عدم کاری ندارد؛ چون در عدم اختلافی بینشان نیست.
در علت تامه، به صرف وجود، معلول حاصل میشود؛ انتظار حصول چیز دیگر نیست. در علت ناقصه، انتظار میبریم که اجزای دیگر، شرایط و امثال ذلک حاصل بشوند؛ اما در علت تامه دیگر انتظار چیز دیگری نداریم، متوقف بر امر دیگری نیستیم؛ به محضی که علت تامه حاصل شد، معلول پشت سرش حاصل میشود.
«و نعنی بالعلة ما یجب بوجوده وجود شیء آخر». شارح علت را معنا میکند، که اصلاً علت کلاً یعنی چه که بعد ما به این علت، «نعنی ما یجب بوجوده»... علت چیزی است که «یترجح وجود الممکن بحضورها»، «و هی التامة»؛ این علتی که در اینجا مطرح است علت تامه است، «علی ما قلنا».
«و نعنی بالعلة ما یجب و نعنی بالعلة ما یجب بوجوده وجود شیء آخر بتةً».
«بتةً»، یعنی ضرورتاً، یعنی حتماً. ما منظورمان از علت تامه در اینجا، چیزی است که با وجودش، وجود شیء دیگر حتماً حاصل میشود، ضرورتاً حاصل میشود، «دون تصوّر تأخرٍ».
نسخه «تصور» دارد، نسخه قدیم هم «تصور» دارد؛
پرسش: تأخر هم دارد؟
پاسخ: بله، «دون تصوّر تأخرٍ»، این خوب است. چهجور من آن نسخه را نگاه کردم ولی متوجه نشدم؛ من تمام توجهم به این «تصور» بوده که ببینم در آن نسخه هم «تصور» دارد یا نه.
«دون تصوّر تأخرٍ»؛ اصلاً درست همین است. «دون تصوّر تأخرٍ»، یعنی بدون اینکه تأخرِ معلول از علت تصور بشود. به محضی که علت آمد و حاصل شد، به وجودش، وجود شیء آخر بدون اندک تأخری حاصل میشود؛ یعنی بدون اینکه تأخر زمانی داشته باشد. به محضی که علت تام شد، معلول بدون مختصر تأخری، و بدون اینکه تصور بشود تأخرش، موجود میشود.
اما «تصور آخر» را من میخواستم یکجوری توجیه کنم که دلچسب هم نبود؛ میخواستم بگویم بدون اینکه لازم باشد چیز دیگری، بدون انتظار اینکه چیز دیگری ملحق بشود به علت تامه، علت تامه این تأثیر را میکند که معلولش را واجب میکند. اما توجه میکنید، «دون تصور آخر» به معنای انتظار نیست؛ بدون اینکه ما منتظر چیز دیگر باشیم، بدون اینکه چیز دیگر را ملحق کنیم، در لفظ «تصور» باید دخالت میکردیم.
بیان کردم آن را من توجیه کرده بودم همینطور، اما این توجیه دلچسب نبود؛ اما «تصور تأخر» درست است؛ بدون اینکه تأخر معلول از علت را تصور کنیم حتی. یعنی اصلاً لحظهای بین معلول و علت فاصله نمیشود؛ تا علت آمد، بدون تأخر، معلول هم میآید.
«بخلاف الناقصة»؛ به خلاف ناقصه که با وجودش، وجود شیء آخر بَتةً و ضروری نمیشود، بتی و ضروری نمیشود.
پرسش: اگر نسخه دون تصور آخر را هم در نظر بگیریم، معنا درست نمیشود؟
پاسخ: آن هم «تصور تأخر» است. به خلاف ناقصه که در آن تصور تأخر هست؛ نه تصور تأخر، بلکه واقعیتِ تأخر: علت ناقصه میآید معلول نمیآید، بعد از اینکه دوباره اجزای دیگر علت آمد، معلول میآید؛ علی ما عرفت.
نقش زوال مانع در تحقق علت تامه و وجوب معلول به تمثیل سقوط سقف
«و یدخل فیها الشرائط و زوال المانع». علت تامه گاهی از اوقات بسیط است، مثل واجبتعالی که علت تامه است برای عقول. گاهی علت تامه مرکب است: مرکب است از مقتضی و شرط و عدمالمانع. مقتضی ممکن است اجزاء علت باشند: مادی، صوری، فاعلی، غایی؛ اینها همهاش میشود مقتضی. این چهار تا با هم جمع میشوند، باز هم میبینیم معلول نیامد. چهار تا مقتضیاند، با هم جمع شدند، معلول نیامد. چرا؟ چون شرایط وجود ندارد؛ پس شرایط هم باید ضمیمه بشود. شرایط را هم ضمیمه میکنیم، باز هم میبینیم معلول وجود پیدا نکرد. کشف میکنیم که مانعی نمیگذارد؛ مانع را باید برطرف کنیم. مانع که برطرف شد، معلول وجود پیدا میکند. پس توجه کنید، علت تامه عبارت نیست از آن چهار تا تنها، که مقتضیهای تنها باشند؛ در علت تامه داخل میشود هم وجود شرایط، هم زوال مانع؛ یعنی اینها هم باید باشند. شرایط باید حاصل باشد علاوه بر مقتضی، موانع هم باید مفقود باشد، تا اینکه علت بشود تامه. پس علت تامه مرکب میشود در خیلی جاها - در بعضی جاها که عرض کردم بسیط است - در خیلی جاها مرکب میشود از مقتضی، که عبارت از آن چهار تا است، و وجود شرایط، و عدم مانع.
«و یدخل فیها»، أی فی العلة التامة، «الشرائط». اینجا آن کتاب قدیم «أی» دارد، و مناسب هم هست که «أی» را ما اضافه کنیم: «و یدخل فیها، أی فی العلة التامة، الشرائط، و قد عرفت الشرائط». شرایط را در جلسه گذشته توضیح دادیم که چیست، که آنها هم حکمشان حکم مقتضیات است که با وجودشان شیء ممکن است وجود نگیرد، ولی با عدمشان معلول معدوم میشود. پس «و یدخل فی العلة التامة» هم شرایط، هم زوال المانع. شرایط را دیگر توضیح نمیدهد، اما زوال المانع را توضیح میدهد.
ایشان میفرماید که دقت کنید بحث را، میفرماید اگر مانع وجود داشته باشد، هنوز معلول نسبت به این علت، ممکنالصدور است، هنوز واجبالصدور نشده است. اگر مانع نمیگذارد این معلول وجود بگیرد، معلول نسبت به علت، رابطه وجوبی پیدا نکرده است؛ یا بفرمایید علت معلول را واجب نساخته است، چون مانع نمیگذارد.
پس معلوم میشود که علت، علت نیست؛ علتی که نتواند معلول خودش را واجب کند علت نیست؛ یعنی علت تامه منظور است، نه علت ناقصه؛ علت تامه نیست. علت تامه گفتیم علتی است که «ما یجب بوجوده شیء آخر»، به تعبیر دیگر علتی است که واجب کند شیء دیگر را، یعنی رابطه وجوبی با شیء دیگر برقرار کند، یا شیء دیگر با او رابطه وجوبی برقرار کند؛ بالاخره بینشان باید رابطه وجوبی باشد. اگر مانع هست، رابطه وجوبی برقرار نمیشود؛ یعنی هنوز هم آن معلول، نسبت به این علت، ممکن است، ممکنالصدور است، هنوز از حالت امکان بیرون نیامده است. اگر هنوز از حالت امکان بیرون نیامده است، معلوم میشود این مجموعه علت نیست؛ احتیاج به یک چیز دیگر دارد. آن چیز دیگر را باید به آن اضافه کنید تا مجموعه جدیدی درست بشود و او بشود علت؛ و آن چیزی که اضافه میشود عدمالمانع است. عدمالمانع را بیاور اضافه بکن، میبینی که معلول واجب شد. رابطه وجوبی شد؛ رابطه امکانی که تا حالا برقرار بود، تبدیل به رابطه وجوبی شد. از اینجا میفهمیم که علت تکمیل شد. پس این عدمالمانع اگر اضافه نشود، رابطه هنوز امکانی است؛ ولی وقتی که عدمالمانع اضافه شد، رابطه از حالت امکانی درمیآید، میشود وجوبی. از اینجا میفهمید که عدمالمانع هم دخیل است. عدمالمانع هم در علت دخیل است، و اگر نباشد علت تام نیست.
مثال میزنند به اینکه اگر سقفی داشته باشیم و ستونی زیر این سقف نگذاریم، این سقف پایین میآید. سقف بدون ستون، حالا ستون دیوار باشد یا ستونِ جدا باشد، سقف بدون ستون پایین میآید. آن چیزی که ممکن است در این مثال، هُوی یعنی سقوط سقف است. سقوط سقف یک امر ممکنی است. علت سقوط، سنگینیِ سقف است؛ سقف سنگین است، پایین میآید. اگر سبک بود بالا میرفت؛ اگر مثل دود بود میرفت بالا، مثل بخار بود میرفت بالا؛ چون سنگین است میآید پایین. پس ما آنی که ممکنالوجود است و معلول است در این مثال، هُوی و سقوط سقف است. آنی که علت است، سنگینیِ سقف است؛ علت سقوط، سنگینیِ سقف است. آنی که مانع است، ستون است.
حالا اگر ستون وجود داشت، آن هُوی که سقوط است، تا حالا به خاطر وجود سنگینی ممکن بود ولی واجب نبود، هنوز هم ممکن است؛ هنوز هم از حالت امکان بیرون نیامده است؛ چون ستون نمیگذارد. ستون را که بکشید، آن هُوی واجب میشود؛ هُویی که تا حالا ممکن بود، با زوال این ستون واجب میشود؛ یعنی آن ثقل و سنگینی، به ضمیمه عدم ستون، کار خود را که سقوط است انجام میدهد. علت تکمیل میشود، معلول هم واجب میشود.
پس معلول که سقوط سقف است، رابطهاش با علت که سنگینی سقف است، رابطه امکانی است؛ و چون رابطه امکانی است، معلوم میشود که آن سنگینی علت تامه نیست. وقتی ستون را کشیدیم، آن سنگینی به علاوه نبودِ ستون، این سقوط را واجب میکند. حالا میفهمیم که علت، آن سنگینی نبوده است؛ علت، سنگینی به علاوه نبودِ ستون بوده است. علت تامه سنگینی سقف، به علاوه نبودِ ستون است؛ چون با این وضع دیدیم که معلول، که هُوی و سقوط است، واجب شد و انجام گرفت، بدون تصور تأخری، بدون تأخر انجام گرفت. کشف میکنیم که عدمالمانع دخالت دارد. این یک مثالی است برای بیان اینکه عدمالمانع باید ضمیمه بشود به شرایط و مقتضی، تا علت تامه بشود.
و الا اگر عدمالمانع ضمیمه نشود، علت نمیتواند تأثیر وجوبیِ خودش را بگذارد، یا به تعبیر دیگر معلول هنوز نسبت به این علت، رابطه امکانی دارد، رابطه وجوبی پیدا نکرده است.
حالا عبارت را دقت کنید: «فإن المانع»، با بیانی که کردم دیگر سنگینیاش تمام شد، چون روشن شد که معلول چیست، علت چیست، مانع چیست؛ همه اینها روشن شد.
«فإن المانع»؛ مانع چیست؟ «کالاسطوانة المانعة عن هُوِیّ السقف»، مثل آن ستونی که نمیگذارد سقف سقوط بکند، این را به عنوان مثال گفتیم؛ «فإن المانع إن لم یزل، یبقی الوجود»؛ عبارت متن را میخوانم: «یبقی الوجود»، یعنی وجود معلول، «بالنسبة إلی ما یُفرَض علّةً، یبقی ممکناً»؛ «ممکناً» را پشت سرش باید بخوانید: «یبقی الوجود»، یعنی وجود معلول، «بالنسبة إلی ما یُفرَض علةً»، وجود معلول نسبت به آن چیزی که علت فرض شده است، «یبقی ممکناً».
ما علت را آوردیم، مقتضی را آوردیم، دیدیم که معلول ممکن است؛ شرایط را هم ضمیمه کردیم، دیدیم هنوز ممکن است. تا عدمالمانع نیاید، آن رابطه امکانی هنوز برقرار است؛ عدمالمانع که آمد، رابطه امکانی تبدیل میشود به رابطه وجوبی، و سقف پایین میآید.
«إن لم یزل، یبقی الوجود»، یعنی وجود ممکن، «و هو الهُویّ هاهنا»[2] ؛ ممکنی که معلول است در اینجا عبارت از سقوط سقف است.
پرسش: «أی» دارد در متن؟
پاسخ: بله، «أی» باید داشته باشد: «أی الهوی هاهنا»؛ «یبقی هذا الوجود بالنسبة إلی ما یفرض علةً»، آنی که فرض شده است علت هوی، «و هی الطبیعة المحرکة إلی السفل»؛ آن سنگینی و طبیعت سقف است که سقف را به سمت پایین حرکت میدهد، آن علت است. «یبقی» این ممکن، نسبت به این علت، که ثقل سقف است، «ممکناً». چرا «یبقی ممکناً»؟ به این دلیل: «و إلا»، یعنی اگر ممکن نبود، واجب شده بود، «لما تخلّف عن العلة»؛ از علت تخلف نمیکرد، بلافاصله پایین میآمد، در حالی که پایین نیامده است؛ پس معلوم میشود هنوز ممکن است، واجب نشده است.
«و إذا کانت نسبته إلیه إمکانیةً دون ترجّحٍ، فلا علیّة و لا معلولیّة»؛ اگر نسبت، نسبتِ امکانی است، میفهمیم که آنی که علت فرض شده است، علت نیست؛ یعنی علت تامه نیست. پس باید برای علت تامه یک چیز دیگر را ضمیمه کنیم و آن «عدمالمانع» است؛ از اینجا کشف میکنیم که عدمالمانع در علت تامه دخیل است.
«و إذا کانت نسبته»، یعنی نسبت وجود الممکن، «إلیه»، یعنی إلی ما یُفرَض علةً، اگر این نسبت، نسبت امکانی باشد «دون ترجّحٍ»، کشف میکنیم که «فلا علیّة و لا معلولیّة»؛ آن شیء علت نبوده است، این شیء هم معلول نبوده است، بلکه علت تامه یک ضمیمه دیگری هم که عدمالمانع است لازم دارد.
«و إلا»، یعنی اگر علیت و معلولیت میبود، «کانت نسبته إلیه واجبةً»، یعنی اگر علیت و معلولیت بود، بین معلول و علت نسبت وجوب است، پس باید نسبتِ این ممکن به این علت، نسبت وجوبی باشد؛ در حالی که فرض کردیم نسبت، نسبت امکانی است. اگر نسبت امکانی است، «فلا علیة و لا معلولیة»، یعنی آنی که علت فرض کردیم علت نبوده است؛ باید عدمالمانع را به آن ضمیمه کنیم تا علت تامه حاصل بشود.