84/12/27
بسم الله الرحمن الرحیم
اقامه دلیل مستقل بر استحاله انتقال عرض به نحو قیاس استثنایی/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /اقامه دلیل مستقل بر استحاله انتقال عرض به نحو قیاس استثنایی
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
اقامه دلیل مستقل بر استحاله انتقال عرض به نحو قیاس استثنایی
فرمودند که هیئت یعنی عرض، چون متقوم به محل است ممکن نیست که از محل خودش به محل دیگر منتقل بشود؛ زیرا در حین انتقال از این محل به آن محل باید حرکت کند و در حال حرکت مستقل میشود و این با متقوم بودن به محل نمیسازد.
بعد دو تا اعتراض بر این مطلب شد که معترضین خواستند انتقال عرض من موضوع الی موضوع آخر را توجیه کنند و بگویند که به طریق حرکت نیست تا محذور پیش بیاید. اولی گفت به طریق اعدام و ایجاد است؛ در آن محل اول اعدامش میکنند، در آن محل دوم ایجادش میکنند. دومی گفت که دفعتاً انتقال حاصل میشود. هر دویشان نفی حرکت کردند. هر دو گفتند که عرض از موضوعی به موضوع دیگر حرکت نمیکند، چون حرکت مشکل درست میکرد.
ایشان هر دو را جواب دادند. بعد از جوابی که به دومی دادند یک دلیل مستقلی اقامه میکنند بر اینکه عرض نمیتواند منتقل بشود. کاری به این اشکالها هم ندارند. اصلاً به طور کلی با استفاده از جوابی که به اعتراض دوم دادیم میتوانیم یک دلیل مستقلی بر علیه انتقال عرض از موضوعی به موضوع دیگر اقامه کنیم. احتیاجی نیست که من اشکال دوم را و جوابش را نقل کنم، همینطور وارد استدلال که بشوم مفهوم میشود؛ لذا تکرار نمیکنم گذشته را.
دلیلی که اقامه میکنند بر استحاله انتقال عرض از موضوعی به موضوع دیگر یک قیاس استثنایی است که با بطلان تالی، بطلان مقدم را نتیجه میدهد. بیان این قیاس اینچنین است که اگر عرض بخواهد منتقل بشود باید مستقل باشد، ولی استقلالش ممنوع است، پس انتقالش ممنوع است. استقلالش ممنوع است یعنی تالی باطل است، انتقالش ممنوع است یعنی مقدم باطل است.
برای اینکه ملازمه بین مقدم و تالی را اثبات کنند مطلبی را ذکر میکنند که از جواب ان قلت دوم استفاده میشود، و آن مطلب این است که اگر انتقال حاصل بشود لازم میآید که عرض مدتی و زمانی مستقل باشد، قیام به نفسها داشته باشد، و قیام به نفسها یعنی استقلال؛ پس اگر عرض منتقل میشود، زماناً ما مستقل است، زماناً ما. چون در اشکال دفعی بودن، زمان را مطرح کردند. یادتان هست انشاءالله که او میگفت همان آن ورود، آن خروج از موضوع اول آن ورود در موضوع دوم است. ایشان جواب داد که این دو تا آنها فرق میکنند و بین دو تا آن زمان است. نتیجه گرفت که بالاخره انتقال باید در زمان انجام بشود. اینکه انتقال باید در زمان انجام بشود الان به دردش میخورد. میفرماید که اگر عرض بخواهد منتقل بشود باید مستقل باشد؛ یعنی انتقالش در زمان انجام میشود و اگر در زمان انجام میشود زمانی خالی از محل است. اگر زمانی خالی از محل شد در همان زمان مستقل است. لکن استقلال عرض حتی فی لحظة ما هم مجاز نیست، پس انتقال عرض جایز نیست. این دلیل، دلیلی است که ایشان میآورد و باید در جلسه گذشته خوانده میشد دنباله آن جوابی که از اشکال دوم دادند.
«و يمكن أن يجعل هذا الجواب دليلاً برأسه علی استحالة الانتقال»[1] ؛
ممکن است همین جوابی را که از اعتراض دوم یعنی از این ان قلت دوم دادیم دلیل مستقلی قرار بدهیم، «دليلاً برأسه» دلیل مستقلی قرار بدهیم بر استحاله انتقال، یعنی انتقال عرض. «و نظمه»؛ و نظم آن دلیل اینچنین است که گفته شود: «إنّها» یعنی هیئت، «لو انتقلت استقلّت». «انتقلت» مقدم است، «استقلّت» تالی است. این «للزوم قيامها بنفسها زماناً ما» دلیل تلازم مقدم و تالی است. چرا انتقال باعث استقلال است؟ به این جهت که لازم میآید که این هیئت قیام به نفسها داشته باشد «زماناً ما»، یعنی همان زمان انتقال. در همان طول انتقال باید قیام به نفسها داشته باشد. اگر قیام به نفسها داشت استقلال پیدا میکند. پس انتقال مستلزم استقلال است، یعنی تلازم بین مقدم و تالی تمام است.
میتوانید «زماناً ما» را همانطور که الان معنا شد قید «قيامها» بگیرید، «قيامها بنفسها» بگیرید که ظاهر عبارت همینطور است؛ میتوانید قید «استقلّت» بگیرید: «لو انتقلت استقلّت زماناً ما»، که این «للزوم قيامها بنفسها» بشود دلیل بر تلازم. که اگر شما «زماناً ما» را قید «استقلّت» بگیرید، «للزوم قيامها بنفسها» میشود دلیل تلازم. اگر هم «استقلّت» را تالی بگیرید، «زماناً ما» را مربوط به «قيامها بنفسها» قرار بدهید که کل جمله بعدی میشود دلیل بر تلازم. از نظر مفاد فرقی نمیکند.
این «لكنّها لا تستقلّ بنفسها بل بمحلّها» یعنی لکن تالی باطل. تالی این قیاس باطل است، زیرا که استقلال هیئت به نفسها جایز نیست، بلکه استقلال هیئت به محلهاست. اگر تالی باطل شد دیگر بقیهاش را ادامه نمیدهند؛ مقدم هم که انتقال عرض است باطل است. این دلیل استثنایی بود که بر بطلان انتقال عرض اقامه شد.
شمول دلیل بر صور نوعیه و جسمیه و عدم شمول آن بر اعراض عقلیه
ایشان میفرماید که ما دو جور عرض داریم: در یکی زمان هست، در یکی زمان نیست. یکی عرضهای مادی است؛ در عرضهای مادی زمان هست. یکی عرضهای مجرد است؛ مثلاً علوم، علوم مجردات، اینها هم عرضاند، ولی عرضاند برای مجردات. عرض مجردات دیگر زمان ندارد. پس دو نوع عرض داریم: یکی عرض مادی که محکوم به زمان است مثل خود موضوعش، یکی عرض مجردات که محکوم به زمان نیست، و دو جور صورت هم داریم: یکی صورت نوعی است، یکی صورت جسمی است که هر دو حلول در محل دارند، و اینها هم زمانیاند. صورت جسمی و صورت نوعی زمانی است.
پس عرض مادی زمانی است، صورت جسمی که حلول در ماده دارد زمانی است، صورت نوعی که آن هم حلول در ماده دارد آن هم زمانی است. این بیانی که ما الان برای استحاله انتقال ذکر کردیم، همین دلیل اخیری که الان خواندیم، این نه تنها استحاله انتقال اعراض مادی را ثابت میکند، بلکه استحاله انتقال صورت جسمی و صورت نوعی را هم ثابت میکند؛ زیرا که آنها اولاً محل دارند، ثانیاً زمانی هستند. این دلیل میگوید اگر چیزی محل داشت نمیتواند مستقل باشد و اگر مستقل نشد انتقالش محال است. پس انتقال عرض مادی محال است چنانچه بیان شد، انتقال صورت جسمی و صورت نوعی هم محال است، او هم قابل انتقال نیست؛ زیرا اولاً محل دارد و به محلش محتاج است، ثانیاً امر زمانی است. این دلیل میگوید هر چه که امر زمانی بود و محل داشت نمیتواند مستقل باشد؛ زیرا که لازمهاش این است که در مدتی بیمحل باشد و در آن مدت مقوم خودش را که محل است از دست داده و جایز نیست، باطل میشود در آن صورت، معنا ندارد انتقال.
اما این دلیل شامل اعراض مجرده نمیشود؛ زیرا اعراض مجرده اگرچه به موضوعاتشان وابستهاند، قید اول را دارند، محل دارند، البته محل نورانی نه محل ظلمانی مثل همین اعراض مادیه، ولی قید دوم را ندارند، امر زمانی نیستند. این دلیل همانطور که توجه کردید تنها به محل داشتن عرض تکیه نداشت، بلکه بر دو چیز تکیه کرد: یکی محل داشتن عرض، یکی زمانی بودنش. در اعراض مجرده ما قید دوم را نداریم، پس این دلیل در اعراض مجرده جاری نمیشود. حالا اعراض مجرده جایز است انتقالشان یا جایز نیست، این دلیل نشان نمیدهد؛ باید برای انتقال یا عدم انتقال آنها به دلیل دیگر فکر کرد. منظورمان این است که این دلیل کافی نیست برای استحاله انتقال در اعراض مجرده. این دلیل میتواند انتقال اعراض مادیه را منع کند، همچنین میتواند انتقال صور جسمیه و صور نوعیه را ممنوع بداند، اما نسبت به اعراض مجرده ساکت است؛ این دلیل ساکت است.
پرسش: [نامفهوم] در اعراض مجرده چون زمانی نیستند [نامفهوم]؟
پاسخ: بله، آنجا همانطور که ما عرض میکنیم اگر بخواهیم انتقال را اجازه بدهیم یا اجازه ندهیم به این دلیل احتیاج نداریم، ولی اینکه آنجا انتقال عرض را اجازه میدهیم یا نمیدهیم آن بحث دیگری دارد. ما آنجا هم انتقال عرض را اصلاً تصویر نمیکنیم که مثلاً علم یک موجودی به موجود دیگر انتقال پیدا کند. آن ممکن است تنزلی باشد، ممکن است افاضهای باشد، ولی انتقال آنجا نیست. آنجا زمان هم نیست و انتقال هم که یک نوع حرکت است نیست؛ اصلاً انتقال یعنی حرکت. ما از باب اینکه حرکت در مجردات موجود نیست میتوانیم انتقال را در آنجا نفی کنیم، احتیاج به زمان دیگر نداریم.
«و هذا الوجه»؛ یعنی این دلیل اخیری که الان خواندیم، «يتمشّى» راه پیدا میکند در صور نوعیه و جسمیه هم، «على ما أثبتها المشّاؤون» که مشائون همینطور گفتهاند. صور نوعیه و، بله؟ «على ما أثبتها المشّاؤون» چنانچه مشائون اثبات کردهاند؛ چون مصنف معتقد است که صور نوعیه نداریم. مصنف معتقد است که صور نوعیه نداریم. ایشان میفرماید: «على ما أثبتها المشّاؤون»؛ یعنی فکر نکنید که حالا ما که میگوییم این دلیل در صور نوعیه جاری میشود به مبنای مصنف میگوییم. مصنف که صور نوعیه را قبول ندارد. «على ما أثبتها المشّاؤون» چنانچه مشائون این صور را اثبات کردهاند؛ یعنی ما الان داریم طبق مبنای مشاء حرف میزنیم و الا بنا بر نظر اشراق اصلاً صور نوعیهای نیست که بخواهد انتقال پیدا کند یا انتقال پیدا نکند.
«و هذا الوجه يتمشّى في الصور النوعيّة و الجسميّة على ما أثبتها المشّاؤون» که «أثبتها» ضمیرش باید برگردد به صور نوعیه. البته جسمیه را خود شیخ اشراق قبول دارد، دیگر نمیشود به جسمیه برگردد، یا به هر دو، به هر یک برگردانید، بگویید بالاخره یکیاش اختلافی است، همین اندازه نشان میدهد که ما بر مبنای دیگران داریم حرف میزنیم.
چرا در صور نوعیه و در صور جسمیه همین دلیل جاری میشود و انتقال را منع میکند؟
«للزوم استقلالها على تقدير انتقالها»؛ زیرا که این صور، هر یک از این صور یعنی صور نوعیه و جسمیه هم مثل اعراض مادیه لازم میآید که مستقل بشوند اگر منتقل بشوند. اگر منتقل بشوند آنها هم باید مستقل بشوند، در حالی که استقلالشان جایز نیست. «و لا يتمشّى» این دلیلی را که گفتیم «في استحالة انتقال الأعراض العقليّة إذ لا آن و لا زمان ثمّة»؛ آنجا نه آنی است نه زمانی، آنجا چیزی مطرح نیست و دلیل ما ناظر به زمان بود. چیزی را که زمانی بود اجازه انتقالش را نمیداد، و اعراض عقلیه اگرچه آنها هم اجازه انتقالشان داده نمیشود ولی از این دلیل استفاده نمیشود. خب، این بحث تمام شد. این دنباله بحث گذشته بود که نرسیدیم جلسه گذشته بخوانیم.
بینیازی جسم از اثبات و نحوه ادراک حسی و عقلی آن
اما بحثی که الان میخواهیم شروع کنیم این است که در واقع این بحثمان هم مرتبط با گذشته است، منتها یک مقدار مستقل میشود، نه اینطور حالا کاملاً بیارتباط باشد. هنوز ما شرح عبارات مصنف را تمام نکردیم؛ دوباره میخواهیم نسخهبدل یکی از عبارتهایش را بگوییم.
میفرماید که جسم را لازم نیست ما اثبات کنیم. چرا؟
به خاطر اینکه محسوس است. امری که محسوس است با همین حواس ما ثابت میشود؛ ما میبینیم، دیگر احتیاج نداریم اثبات کنیم. میشنویم، بله، میبینیم، لمس میکنیم و بالاخره تماس با جسم داریم. چیزی که با آن تماس داریم و مشهود ماست دیگر احتیاجی به اثبات ندارد.
بعد از این کلام، ایشان متوجه میشود که مثل اینکه با تسامح حرف زده. ما که جسم را نمیبینیم، ما که جسم را لمس نمیکنیم؛ ما رنگ جسم را میبینیم، ما نرمی و زبری جسم را لمس میکنیم، نه خودش. خود جسم قابل احساس نیست. جسم را باید با تعقل فهمید. جسم را نمیشود احساس کرد. رویه جسم را که همان رنگش است میشود احساس کرد، یا زبری و نرمیاش است، یا مثلاً مزهاش است و امثال ذلک؛ اینها قابل احساس است، اما خود جسم قابل احساس نیست.
به این جهت ایشان میفرماید که منظورم از اینکه جسم تحت حواس داخل میشود این است که بالواسطه حاسه به او تعلق میگیرد، نه اینکه مستقیماً حاسه او را درک بکند. حاسه عوارض محسوسه او را درک میکند. آن عاقله است که میتواند خود جسم را درک بکند. بعد توضیح میدهند که رنگش به وسیله چشم دیده میشود، مقدارش به وسیله چشم دیده میشود که اینها را از رو میخوانم، توضیح میدهم.
پس بحث ایشان این است که جسم احتیاجی به اثبات ندارد زیرا که محسوس است، ولی توجه داشته باشید که مرادمان از محسوس این نیست که خودش محسوس است؛ مرادمان این است که عوارضش محسوس است و ما از طریق عوارضش به خودش پی میبریم. بعد از اینکه عوارض را حس ما درک کرد، عاقله ما حکم میکند به وجود این عوارض؛ میگوید اگر این عوارض نبودند حاسه نمیتوانست درکشان بکند، و چون درکشان کرده پس معلوم میشود که هستند. بعد دوباره استدلال میکند؛ میگوید اگر عوارضی که محتاج به جسماند هستند، پس خود جسم هم باید باشد و الا لازم میآید که آن متقوم باشد، مقوم نباشد؛ متقوم که عرض است باشد، مقوم که جسم است نباشد.
پس عقل دو تا استدلال میکند: یک بار اینطور استدلال میکند، میگوید حاسهای که تحت تصرف مناند دیدند، شنیدند، لمس کردند؛ چیزی که نباشد قابل دیدن و شنیدن و لمس کردن و امثال ذلک نیست، پس اینهایی که حاسه من درک کردند، حاسهای که تحت اشراف مناند درک کردند حتماً وجود دارد. اینجا ثابت میکند که اعراض موجودند. دوباره میگوید اگر اعراض موجودند، متکای اعراض هم که جسم است موجودند. جسم را به این ترتیب عقل ثابت میکند.
بعد که ثابت کرد، درباره ماهیتش فکر میکند. عقل در جسم نفوذ میکند، ذاتیات و عرضیات جسم را تشخیص میدهد. بعد هم در ذاتیات، جنس و فصلش را به دست میآورد، در عرضیات، عرض خاص و عامش را تحصیل میکند. توجه میکنید که در ذات جسم میرود عقل، اما حس فقط بیرون جسم را حس میکند. عقل در درون جسم وارد میشود و در درون جسم حکم میکند. پس معلوم میشود که ذات جسم در اختیار عقل هست، اما ذاتش در اختیار حس نیست.
پس خلاصه مطلب این شد که جسم احتیاجی به اثبات ندارد زیرا که به وسیله حواس درک میشود. اگر میگوییم به وسیله حواس درک میشود، این حکمی است از باب متعلق، وصفی است از باب متعلق موصوف، یعنی مربوط به متعلق موصوف است؛ نه خودش درک میشود، بلکه متعلقش که عرض است درک میشود، حس میشود. بعد هم بیان کردیم که عقل از طریق همین درک حاسه استدلال میکند و نتیجه میگیرد که جسم موجود است و آن جسم را ادراک میکند.
تفاوت علم شهودی به وجود نفس با معرفت عقلی به ماهیت و جوهریت آن
پرسش: [نامفهوم] جواهر دیگر را هم از طریق عقل اثبات میکنیم [نامفهوم]؟
پاسخ: جواهر خودشان ادراک نمیشوند، رنگشان. نفسمان را شهود میکنیم.
پرسش: با شهود نفس [نامفهوم] جوهریت را درک میکنیم یا تنها وجودش را؟
پاسخ: نه، نه، ما از طریق درک نفس، جوهریت را درک نمیکنیم و الا هیچکس در جوهر بودن نفس اختلاف نداشت. همه درک شهودی نسبت به نفس دارند، اما درباره جوهر بودنش اختلاف دارند؛ خیلیها نفس را عرض میدانند، مزاج میدانند، کیفیت میدانند. همه به جوهریتش قائل نیستند. ما از علم شهودی به وجود نفس عالم میشویم، نه به ماهیت نفس. ماهیت نفس جوهریتش است؛ جوهریتش اصلاً در اختیار ما نیست. عقل ما باید بیاید با استدلال جوهریتش را اثبات کند. ما با شهود به جوهریت نفسمان پی نمیبریم. هیچ جوهری قابل شهود نیست، حتی نفس خودمان. جوهر است، ولی جوهریتش قابل شهود نیست؛ ما فقط وجودش را درک میکنیم، میدانیم که هست، بعد با استدلال میآییم جوهریتش را ثابت میکنیم. جوهرهای دیگر هم همینطور؛ جوهرهایی که بیرون از خودمان هستند که مسلماً ما با آنها تماس نداریم، ما فقط با رویه و ظاهرشان تماس داریم.
«و اعلم أنّ الجسم يستغني عن الإثبات».
این را که بیان کردم اگر ما علم شهودی به نفس داشتیم و ماهیت نفس را میدانستیم جوهریتش را میفهمیدیم، یکی از اشکالات فخر رازی است، حالا من اشاره نکردم به اصل بحث. بعد ملاصدرا جواب میدهد که ما به وجود نفس آگاه میشویم نه به ماهیت نفس؛ چون اگر به کنه نفس آگاه میشدیم جوهریتش و تجردش و بقیه خصوصیاتش را میفهمیدیم. پس معلوم میشود علم ما به نفس هم علم درست و حسابی نیست؛ یک علم مبهمی است که چیزی را گرفته و خیلی چیزها را واگذار کرده. در صورتی ما میتوانیم عالم به نفسمان بشویم که در مرتبه علل نفسمان قرار بگیریم؛ یعنی اینقدر مرتبهمان بالا برود که نفسمان را تا آن کنهش مشاهده کنیم. در آن وقت متوجه میشویم تمام خصوصیاتش را، نه فقط وجودش را. ولی این افراد معمولی که در مرتبه علل نفس نیستند، نفس را همینجور فقط به وجودش عالماند؛ میدانند یک چیزی هست، اما چیست نمیدانند.
شرح عبارت کتاب درباره کیفیت ادراک حواس و محسوسات مشترک
«و اعلم أنّ الجسم يستغني عن الإثبات»؛
جسم را لازم نیست اثبات کنیم، «لوقوعه تحت الحواسّ» چون حواس درکش میکنند. اینکه میگوید حواس درکش میکنند ابهام دارد، یعنی به نظر میرساند که حواس با جسم تماس دارند، در حالی که اینچنین نیست، حواس با جسم تماس ندارند؛ لذا پشت سرش استدراک میکند. میگوید: «لا لكونه محسوساً في ذاته»؛ نه به خاطر اینکه این جسم، محسوس فی ذاته باشد، یعنی خودش محسوس باشد. «في ذاته» یعنی خودش. اینطور نیست که خودش محسوس باشد. «فإنّ الحسّ لا يدرك منه إلّا الأعراض»؛ حس ادراک نمیکند از این جسم مگر اعراضی را که این اعراض داخل در حقیقت جسم نیستند. حقیقت جسم را نمیتواند درک بکند. آنچه را هم که داخل در حقیقت جسماند یعنی ذاتیات، آن را هم نمیتواند درک بکند. اعراض را درک میکند که خارج از حقیقت جسماند. «كالبصر» مثل بصر که یکی از حواس است، «يدرك لونه و شكله و مقداره»؛ لون جسم را، شکل جسم را، مقدار جسم را.
این عبارت البته خود قطب شیرازی متوجه هست، این عبارت مسامحه دارد؛ چون بصر ما شکل را درک نمیکند، مقدار را درک نمیکند. تصریح کردهاند تمام حکما که بصر جز لون چیز دیگر نمیتواند درک بکند. فقط لون، بعضیها هم اضافه کردهاند لون و نور؛ نور را هم گفتهاند که درک میکند. بعضیها گفتهاند نه، نور شرط ادراک اوست؛ برای اینکه چیزی را درک بکند باید نوری باشد، در خاموشی چیزی را حس نمیکند. علی ای حال بصر شکل و مقدار را نمیتواند حس کند. شکل و مقدار را همهشان تصریح کردهاند که با استدلال درک میکنیم؛ یعنی چشم ما میبیند رنگ اینجا تمام شد، از اینجا شروع شد، به اینجا تمام شد. از این مسافتی که رنگ را پر کرده میفهمد که مقدار این جسم چقدر است؛ نه خود بصر بفهمد، نفس ما استدلال میکند. بصر میگوید رنگ از اینجا شروع شد، اینجا ختم شد. جسم بالاخره یک رنگی دارد، رنگش را بصر میبیند، میگوید از اینجا شروع شد، اینجا ختم شد. یا شکل را میبیند، میگوید رنگ مثلاً فرض کن به طور دایرهوار رفته، میفهمیم جسم کره است.
اینها البته بصر باز دایره و اینها را نمیتواند تشخیص بدهد ها، بصر فقط رنگ را تشخیص میدهد؛ منتها تمام قوای نفسانی به هم مرتبطاند، تا بصر یک چیز تشخیص میدهد آن یکی دیگر مشغول کار خودش میشود. لذا ما وقتی شکل را میبینیم خیال میکنیم ما دیدیم، در حالی که در درون خودمان قوایی به کار افتادند تا به ما فهماندند این شکل چیست. بصر فقط یک کار از این استدلال طولانی را انجام داده که رنگ را دیده. بعد منتهی شدن این رنگ در فلانجا، ابتدایش در فلانجا، اینها کار بصر نیست، بصر فقط رنگ را میبیند؛ اینکه اینجا مبتداست، اینجا منتهاست، این را هم یک قوه دیگر میگوید. بعد از اینکه میگوید پس این مبتدا دارد، منتها دارد، این موجود را جمع میکند، میگوید پس شکلش این است، مقدارش این است. اینها را قوای دیگر ما تشخیص میدهند، ولی چون مقدمات کار، مقدمه کار که همان ادراک لون است از بصر صادر میشود، اصطلاحاً این را به بصر نسبت میدهند، شکل و مقدار را به بصر نسبت میدهند. و الا حرکت را هم باید به بصر نسبت بدهید، چون بصر حرکت را درک میکند.
بررسی نحوه ادراک حرکت، شکل و مقدار به عنوان محسوسات مشترک
فرض کنید یک موجودی دارد رد میشود؛ صدا ندارد، دست هم به او نزدیم، فقط داریم میبینیمش؛ دارد حرکت که میکند حرکتش را هم میبینیم. حرکت را میتوانیم ببینیم. حرکت سه جور درک میشود: یکی با دست زدن. دست میگذاریم روی یک چیزی، میبینیم دارد زیر دستمان راه میرود؛ این خب حرکت را حس میکنیم. اما چیزی که ما حس کردیم حرکت نبود ها، چیزی که لامسه ما درک کرده تماس با بدن آن حیوانی بوده که زیر دست ما دارد راه میرود؛ حالا یا تماس با بدن سفتش بوده، سفتی را درک کرده، یا با بدن نرمش بوده، نرمی را درک کرده. لامسه ما نرمی و سفتی را درک میکند، یا اگر بدنش گرم بوده گرما را درک کرده، حس کرده. اما حرکت را باز با استدلال میفهمیم.
گاهی از صدا حرکت را میفهمیم. پشت دیوار ایستادیم، یک صدایی از دور میآید، یک ماشینی دارد میآید. بعد میبینیم این صدای نزدیک شد، صدا بلند شد، باز یواش شد؛ میفهمیم که آمد، از کنار ما رد شد و رفت. حرکت را حس میکنیم، میگوییم ماشین دارد میرود، ولی یک وقت ماشینی درجا کار میکند، باز هم میفهمیم که دارد درجا کار میکند. ما جز صدا چیزی نمیشنویم، بقیهاش را با استدلال میفهمیم که این صدا دور بود، حالا نزدیک شد، دومرتبه دور شد، پس معلوم میشود این جسم دارد حرکت میکند. این «پس معلوم میشود» استدلالی است که نفس ما انجام میدهد، نه گوش ما؛ گوش ما استدلال نمیکند، گوش ما فقط صدا میشنود.
گاهی از اوقات به وسیله چشممان حرکت را حس میکنیم؛ میبینیم این رنگ جابهجا میشود، رنگی که در جسم است جابهجا میشود، میفهمیم دارد حرکت میکند. پس حرکت را سه تا حاسه ما درک میکند: لامسه، باصره و سامعه. لذا اصطلاحاً به حرکت «محسوس مشترک» میگویند. همانطور که به بنطاسیا «حس مشترک» میگویند که میتواند خیلی از صور محسوسه را یا همه صور محسوسه را میتواند درک بکند، به او میگویند حس مشترک؛ همچنین به بعضی چیزها میگویند محسوس مشترک. محسوس مشترک یعنی صورتی که به وسیله چند حاسه، لااقل دو حاسه میتواند درک بشود. حرکت دیدیم به وسیله سه حاسه درک شد، پس میشود محسوس مشترک.
خب، اگر حرکت به وسیله باصره درک میشود، در حوزه باصره است، دیگر سامعه درکش نمیکند، لامسه درکش نمیکند، در حالی که دیدیم آنها هم درکش میکنند. از اینجا میفهمیم که درک حرکت کار باصره هم نیست. باصره کار خودش را میکند، سامعه هم کار خودش را، لامسه کار خودش را. لامسه آن حرارت را یا نرمی و زبری را تشخیص میدهد، سامعه صدا را و باصره لون را. بعد با استدلال ما حرکت را استنباط میکنیم. در شکل و مقدار هم همینطور است؛ استنباط است، استدلال است.
پس این عبارتی که ایشان فرموده تسامح دارد و خودش هم متوجه است، یعنی مسئله، مسئله واضحی بوده، اینطور نیست که ایشان اشتباه کرده باشد. متوجه بوده، منتها از باب اینکه ما ابتدای استدلالمان از طریق بصر است، یعنی باید رنگ را ببینیم تا به شکل و مقدار پی ببریم، لذا ایشان این محسوس را که شکل و مقدار باشد به بصر نسبت داده. به همین مناسبت حرکت را هم شاید بتوانیم به بصر نسبت بدهیم؛ که ما شکل را هم با لامسه هم میتوانیم بفهمیم. با لامسه شکل را درک میکنیم؛ فرض کنید چشمها را ببندیم، دست بمالیم به جسم، میفهمیم که چه شکلی دارد. اگر مخروط باشد تشخیص میدهیم، استوانه باشد تشخیص میدهیم، کره باشد، مکعب باشد، همه اینها را تشخیص میدهیم با لامسه. حالا ممکن است به آن ظرافتی که چشم تشخیص میدهد لامسه تشخیص ندهد، ولی بالاخره قابل تشخیص هست. مقدار هم همینطور؛ مقدار هم با لامسه تشخیص داده میشود اگر مقداری باشد که ما میتوانیم لمسش کنیم. یک وقت ممکن است فرض کنید یک کیلومتر باشد، این را لامسه ما بخواهد تشخیص بدهد آن مسافت اولی یادش میرود، تا بخواهد به آن آخرش برسد نمیتواند نتیجهگیری بکند؛ اما چشم نه، چشم همه را حاضر میکند، نتیجهگیری میکند که این مسافت اینقدر است. اما لامسه اولش را میخواهد شروع کند تا آن آخر برود، تا آن آخر که برود اولش یادش میرود، نمیتواند اندازهگیری بکند؛ لذا مقدار بیشتر به وسیله چشم تشخیص داده میشود. شکل را هم اگر بزرگ باشد همینطور لامسه نمیتواند تشخیص بدهد، شکل کوچک را میتواند تشخیص بدهد، اما بصر همه را تشخیص میدهد. این است که شکل و مقدار را در اینجا به بصر نسبت دادهاند، به لامسه که احیاناً میتواند تشخیص بدهد نسبت ندادهاند، اگرچه در حوزه هیچکدامشان نیست؛ عرض کردم مربوط به استدلال است.
ادراک سایر حواس ظاهری و کیفیات ملموسه
«كالبصر يدرك لونه و شكله و مقداره، و الشمّ يدرك ريحه»؛
ریح شیء را، آن جسم را، «و الذوق يدرك طعمه و السمع يدرك صوته و اللمس يدرك كيفيّاته». کیفیت را جمع آورده، چون لامسه پنج نوع کیفیت را درک میکند، پنج نوع کیفیت را درک میکند و تمیز میدهد بینشان: یکی حرارت و برودت؛ میفهمیم گرم و سرد است. یکی رطوبت و یبوست. یکی نرمی و زبری. یکی همواری و پستی و بلندی. یکی ثقل و خفت. این پنج تا را از هم جدا میکند، تشخیص میدهد. لذا میگویند کیفیات، در اینجا که رسیدند جمع آوردند؛ یعنی همه این کیفیات را درک میکند، همه پنج نوع کیفیت را که پنج نوعاند که دوبهدو با هم مقایسه میشوند؛ یعنی تمیز میدهد بین حرارت و برودت، تمیز میدهد بین رطوبت و یبوست، بین ثقل و خفت و آن بقیه.
چگونگی انتقال عقل از ادراک اعراض به اثبات وجود جسم و توهم خلأ
خب، تا اینجا روشن شد که حواس ما عوارض را درک میکند. حالا میخواهیم درک حواس را به سمت عقل سوق بدهیم تا ببینیم عقل چه کارش میکند. بعد از اینکه حواس عوارض را درک کردند، عقل شروع میکند به استدلال کردن؛ هم ثابت میکند که عوارض هستند، هم ثابت میکند چون عوارض احتیاج به جسم دارند پس جسم هم هست. اینجا که میرسیم جسم را نتیجه میگیریم. پس جسم به توسط عقل بیان میشود، نه به توسط حس.
«لكن إذا أدّى الحسّ إلى العقل تلك الأعراض حكم العقل حينئذ بوجود الجسم»
به بیانی که بیان کردم. «لأنّها»، «أدّى» یعنی بفرستد، ارسال کند حس به عقل این اعراض را که عقل بفهمد که این اعراض موجودند، در این هنگام، یعنی در این هنگامی که برایش روشن میشود که اعراض موجودند، حکم میکند به وجود جسم؛ میگوید اعراض بدون متکا نیستند، متکای اعراض جسماند، جسم است، پس باید جسم موجود باشد.
«لأنّها لا تقوم»؛ یعنی اعراض «لا تقوم إلّا بجسم طبيعيّ». پس اگر اعراض هستند، جسم طبیعی هم باید باشد. «فهو محسوس من جهة عوارضه، معقول من جهة ذاته»؛ پس جسم به جهت عوارضش محسوس میشود، یعنی عوارضش را حس [درک میکند و عقل] ذاتیاتش را، عرضیاتش را و همچنین در ذاتیات، جنس و فصلش را، در عرضیات، خاصه و عامهاش را، همه را به دست میآورد. «و ليس بمحسوس صرف»[2] ؛ پس جسم محسوس صرف نیست. این مطلب جدیدی است: «و ليس بمحسوس صرف»؛ جسم محسوس صرف نیست، بلکه معقول هم هست. محسوس است من جهة عوارضه، معقول است من جهة ذاته؛ پس تنها محسوس نیست، معقول هم هست.
خب، تمام شد.
«و لهذا» بحث بعدی است که چون ادراک جسم به توسط عوارضش است، احساس جسم به عوارض جسم تعلق میگیرد، اگر یک جسمی عوارضش محسوس نباشد ما نمیتوانیم حکم کنیم به اینکه آن جسم موجود است؛ حتی عقلمان هم نمیتواند حکم کند، مگر از راههای دیگر، از این راهی که الان گفتیم نمیتواند حکم کند. ما گفتیم وقتی عوارض را حواس درک میکنند، عقل از این حواس وجود عوارض را میفهمد، بعد از وجود عوارض به وجود جسمی که متکای عوارض است منتقل میشود؛ استدلالش اینطوری است. حالا اگر یک جسمی داشتیم که عوارضش محسوس نبودند، حاسه نمیتواند عوارض را درک بکند، قهراً به عقل این مطلب را ارسال نمیکند که عوارضی هستند؛ یعنی عقل نمیتواند استدلال کند که عوارضی موجود است. وقتی نتوانست اثبات کند، نمیتواند اثبات کند که جسم در اینجا موجود است؛ لذا گاهی حکم به خلأ میکند.
مثلاً ایشان میفرماید که هوا رنگ ندارد، چون رنگ ندارد قابل احساس نیست. حالا فرض کنید که ما اگر راه هم نمیرویم، چون اگر راه برویم لامسهمان هوا را درک میکند، لامسهمان هوا را درک میکند، باد بیاید لامسهمان هوا را درک میکند؛ اما فرض کنید باد هم نمیآید، خودمان هم راه نمیرویم، هوا هم که صدا ندارد، بو و طعم و راحه، طعم هم که ندارد، پس به هیچ وسیله نمیتواند درک بشود. بنابراین حس نمیتواند عوارضی را از این هوا درک بکند تا عقل بگوید این عوارض موجودند، پس هوا موجود است. اگر ما دلیل دیگری بر وجود هوا نداشته باشیم، عقل ما میتواند وجود هوا را منکر بشود و بگوید در اینجا خلأ است، چیزی نیست.
آن انسانهایی که در جایی حکم به خلأ میکنند به خاطر این است که حاسهشان نتوانسته عوارضی را، عوارض جسمی را که در آنجاست ببیند و بشنود، بالاخره حس کند. و چون حاسه نتوانسته حس کند، عقل نتوانسته حکم به وجود عوارض بکند و نتیجه بگیرد وجود جسم را؛ لذا اینها منکر جسم شدند، مگر از طریق دیگری حالیشان بشود، یعنی دلیل دیگری اقامه بشود. و الا این دلیلی که الان گفتیم مثبت اجسامی هست که آن اجسام دارای عوارض محسوسهاند، ولی اگر دارای عوارض غیرمحسوسه باشند با این دلیل نمیشود آن اجسام را اثبات کرد؛ چون همانطور که توجه کردید این دلیل جسم را ثابت میکرد از طریق عوارض، از طریق احساس عوارض. میگفت ما احساس میکنیم عوارض را، پس عوارض موجودند؛ اگر عوارض موجودند پس متکای عوارض که جسم است موجود است. میبینید که از احساس عوارض شروع کرد، رفت جلو. حالا اگر جسمی بود که عوارضش احساس نشد دیگر ممکن نیست که حکم به جسم بشود، به وجود جسم بشود از این دلیل.
«و لهذا»؛ و لهذا یعنی، لهذا توجه کنید مشارالیهش خیلی طولانی است: لهذا چون اعراض به وسیله حواس احساس میشوند، چون حواس اعراض را، اشتباه گفتم، چون حواس اعراض را احساس میکند و عقل هم از طریق وجود اعراض حکم به وجود جسم میکند، به همین جهت «إذا خلا الجسم عن اللون كالهواء شكّ في وجود» خود جسم، یعنی در وجود خود جسم شک میشود، «حتّى زعم أنّه خلاء»؛ به نظر میرسد آنجایی را که جسم پر کرده خلأ است. تمام شد.
تعریف جسم به جوهر قابل اشاره حسی و بررسی نسخهبدل کتاب در اثبات تباین جسم و عرض
خب، برمیگردیم به عبارتی که مصنف در کتاب ما در صفحه ۱۷۱ داشت که در جلسه قبل خواندیم: «و الجسم هو جوهر يصحّ أن يكون مقصوداً بالإشارة الحسّيّة»[3] . این عبارت را داشتیم، که البته قید حسیهاش را خود شارح اضافه کرده بود.
ایشان میفرماید که همانطور که توجه کردید اعراض تحت حواس داخل میشوند، ولی از طریق اعراض خود جسم محسوس میشود، از طریق اعراض. به این جهت میشود گفت که جسم تحت حواس داخل میشود، یعنی حواس به او تعلق میگیرند. حالا که اینچنین است، عبارت مصنف روشن میشود که گفت جسم جوهری است که «يصحّ أن يكون مقصوداً بالإشارة الحسّيّة»؛ یعنی میشود به او اشاره حسیه کرد. رنگش را میبینیم، به او اشاره حسیه میکنیم؛ صدایش را میشنویم، باز به او اشاره حسیه میکنیم. پس بالاخره به وسیله احساس به او پی میبریم و میتوانیم با حسمان به او اشاره کنیم. «و لوقوع الجسم تحت الحواسّ عرّفه المصنّف بأنّه جوهر يصحّ أن يكون مقصوداً بالإشارة الحسّيّة»[4] ؛ جسم جوهری است که میتواند مشارالیه به اشاره حسیه قرار بگیرد.
خب، نسخه اینطور بود؛ عبارت را باز توجه کنید، بعد از «و الجسم هو جوهر يصحّ أن يكون مقصوداً بالإشارة الحسّيّة»، عبارت مصنف اینطور بود: «و ظاهر أنّه لا يخلو عن طول و عرض و عمق ما»؛ یعنی جسم از طول و عرض و عمق خالی نیست، در حالی که «و الهيئة ليس فيها شيء من ذلك»؛ عرض طول و عرض و عمق ندارد، «فهما متباينان»؛ پس جسم، یعنی جوهر یا جسم، با هیئت متبایناند. گفتیم اگر انتقال عرض جایز باشد، یلزم که عرض جسم شود؛ در حالی که جسم دارای طول و عرض و عمق است و هیئت یعنی عرض دارای طول و عرض و عمق نیست، این دو تا متبایناند. اگر متبایناند ممکن نیست عرض جسم شود یا عرض جوهر شود؛ در حالی که اگر انتقال جایز باشد لازم میآید که عرض جسم شود. پس استدلال اینطور بود: انتقال جایز نیست، زیرا اگر انتقال جایز بود، انتقال عرض، عرض جسم میشد، در حالی که عرض با جسم متباین است و نمیتواند جسم شود. این تباین را در اینجا بیان کرد.
حالا نسخه دیگری داریم که باز هم تباین را بیان میکند، منتها به نحو دیگری. اینجوری وارد بحث میشود؛ میگوید که اگر شما به این جسم توجه کنید میبینید جسمیت را دارد، سواد را هم دارد. به آن جسم دیگر نگاه کنید میبینید جسمیت را دارد، بیاض را دارد. پس یک ما به الاشتراک بین این دو تاست که هر دو جسماند، یک ما به الامتیاز بینشان است که یکی سیاه است، یکی سفید است. چون ما به الاشتراک با ما به الامتیاز متبایناند، شما میفهمید که جسمیت با سواد و بیاض متباین است. به این ترتیب ثابت میکند که جسمیت با سواد و بیاض یعنی هیئت، یعنی عرض، متباین است. الان گفت که چون طول و عرض و عمق دارند، جسم طول و عرض و عمق دارد، هیئت طول و عرض و عمق ندارد، پس متباین است. حالا میگوید چون جسمیت مشترک است، در این نسخه، چون جسمیت مشترک است، هیئت مشترک نیست، ما به الامتیاز است، چون ما به الامتیاز و ما به الاشتراک تباین دارند، پس جسمیت با عرض تباین دارد. همین تباینی را که در این نسخه ادعا کرد، در این نسخه جدید هم که میخواهیم بخوانیم ادعا میکند؛ منتها در آن نسخه قدیم، آن نسخه قبلی که خواندیم، تباین را از باب اینکه جسم دارای طول و عرض و عمق هست، هیئت دارای اینها نیست استفاده کرد، در اینجا تباین را، این نسخه جدیدی را که میخواهیم بخوانیم، تباین را از باب اینکه جسمیت مشترک است و هیئت ما به الامتیاز است استفاده میکند. پس دو تا نسخه داریم؛ هر دویشان هم کافی است، هر دویشان هم خوب است.
«و في أكثر النسخ» یافت میشود «بدل قوله» که گفته: «و الهيئة ليس فيها شيء من ذلك فهما متباينان»، به جای این عبارت یافت میشود «هذا»؛ یعنی این عبارتی که الان میخواهیم بخوانیم: «و الأجسام لمّا تشاركت في الجسميّة و فارقت في السواد و البياض فهما»؛ چون اجسام در جسمیت شریکاند و در سواد و بیاض، و در سواد و بیاض اختلاف دارند، «فهما زائدان على الجسميّة و الجوهريّة». «فهما» یعنی این سواد و بیاض «زائدان على الجسميّة و الجوهريّة»؛ یعنی با جوهریت و جسمیت تفاوت دارند. «فهما» یعنی ما به الاشتراکی که جسمیت است و ما به الافتراقی که سواد و بیاض است، «متباينان». جسمیت با سواد و بیاض متبایناند، یعنی جسمیت با هیئت متباین است. همان بیان تباینی که بین هیئت و جسمیت داشتیم، همان بیان را هم اینجا داریم؛ منتها نحوه بیان فرق کرد که آنجا، نحوه استدلالمان فرق کرد؛ آنجا تباین از راه وجود طول و عرض در یکی و فقدانش در دیگری، و در اینجا از راه اینکه یکی ما به الاشتراک است، یکی ما به الامتیاز است ثابت شد.
پرسش: اینکه «أي ما به الاشتراك و ما به الافتراق» عبارت قطب شیرازی است؟
پاسخ: بله؟
پرسش: اینکه گفته: «أي ما به الاشتراك و ما به الافتراق»؟
پاسخ: ظاهراً باید عبارت شیرازی باشد، چون در حاشیه است، یا حاشیه است یا از شیرازی است، بله. «فهما» برای مصنف است، «متباينان» هم برای مصنف است، «أي ما به الاشتراك و ما به الافتراق» اش برای شارح است ظاهراً.
بیان سیر مباحث مقدمه فصل سوم: از تقسیم ممکن تا بحث وجوب و امکان، تقدم و تسلسل
خب، گفتیم که در این فصل سوم وارد حکوماتی میشویم که، داوریهایی میشویم که بین نظر اشراق و نظر مشاء داریم؛ یعنی مبانی مشاء را نقد میکنیم، مبانی اشراق را در مقابل میآوریم و اثبات میکنیم که مشاء گرفتار مغالطه شدند و حرفهایشان در این مسائل باطل است، که انشاءالله حکومتش را میخوانیم. و بعد گفتیم که قبل از اینکه وارد حکومت بشویم مقدمهای ذکر میکنیم. در این مقدمه مطالبی هست که ما یک مطلبش را تا حالا خواندیم. مطلبی که خواندیم این بود که تقسیم کردیم ممکن را، نه شیء را، ممکن را تقسیم کردیم به جوهر و عرض و بیان کردیم جوهر چیست، عرض چیست؛ دیگر بحثمان تمام شد.
حالا میخواهیم تقسیم کنیم شیء را، نه ممکن را، شیء را به واجب و ممکن. البته نظرمان این تقسیم نیست ها، و الا اگر نظر به این تقسیم داشتیم اولاً باید شیء را به واجب و ممکن تقسیم میکردیم، بعداً ممکن را به جوهر و عرض؛ این کار را برعکس کردیم. نظر اصلیمان این نیست که شیء را به واجب و ممکن تقسیم کنیم؛ نظرمان این است که مقدمتاً شیء را به واجب و ممکن تقسیم کنیم، بعد وارد بحث اصلیمان بشویم که واجب مقوم و ممکن متقوم، واجب علت، ممکن معلول، هر جایی این علت به معلول مرتبط است، بعد از طریق این بحث بگوییم هر جا که امکان بود، شیء ممکن به وسیله غیر، واجب بالغیر میشود، به وسیله نبود غیر، ممتنع بالغیر میشود، به ذات خودش هم که ملاحظه کنی نه واجب بالغیر است، نه واجب است نه ممتنع است، بلکه ممکن بالذات است. میخواهیم این بحث را مطرح کنیم. پس درست است ابتدا تقسیم میکنیم شیء را به ممکن و واجب، ولی روی این تقسیم دیگر نمیمانیم؛ این را فقط گفتیم و رفتیم. بعد میخواهیم بحث را در این مطرح کنیم که ممکن به ذاته ممکن است و به وسیله وجود علتش میشود واجب بالغیر، به وسیله نبود علتش میشود ممتنع بالغیر؛ این مباحث را میخواهیم ادامه بدهیم که کاری به تقسیم شیء به واجب و ممکن ندارد. و الا اگر کار به تقسیم شیء به واجب و ممکن داشتیم، ناچار بودیم اول این تقسیم را بیاوریم، بعداً تقسیم قبلی را بیاوریم؛ که اول بگوییم شیء یا واجب است یا ممکن، بعد بگوییم ممکن یا جوهر است یا عرض. خب، این بحث دومی است که میخواهیم شروع کنیم.
بعد از اینکه این بحث تمام میشود، دوباره به مناسبت، بحث سوم را شروع میکنیم؛ که علت تقدم بالذات دارد بر معلول. خب، اینجا که رسیدیم میگوییم بد نیست که بقیه اقسام تقدم را هم ذکر بکنیم؛ بقیه اقسام تقدم را هم اشاره میکنیم. که میبینید به مناسبتهایی وارد بحث میشویم: اول بحث را در ممکن پیاده کردیم، بعد آمدیم اینجا که رسیدیم بحث دوممان میخواهیم بگوییم ممکن ذاتاً ممکن است، ولی به لحاظ علت واجب بالغیر است، به لحاظ نبود علت ممتنع بالغیر است که باز هم بحث در ممکن داریم. تا بحث علت پیش آمد گفتیم تقدم علت بر معلول تقدم بالذات است، بعد رفتیم در بقیه اقسام تقدم. تا اینجا میبینید همهاش به مناسبت پیش آمدیم؛ اینطور نبود که چهار تا مطلب، سه تا مطلب گسسته از هم داشته باشیم؛ سه تا مطلب داشتیم که به هم مرتبطاند. بعد آخر سر بعد از اینکه بحث تقدم تمام شد، میبینیم باز علل بینشان ترتب است، میگوییم بد نیست وارد بحث تسلسل بشویم؛ که کجاست که این ترتب برای ما دردسر درست میکند؟ آنجایی که بخواهد بینهایت بشود. و بحث تسلسل را و استدلال بر بطلان تسلسل و اینها را میگوییم. بعد که تسلسل تمام شد دیگر وارد اصل مطلب میشویم؛ حکومت اول تا حکومتهای بعدی شروع میشود.
پس توجه کردید در مقدمه بحث، ما چهار تا بحث داریم در این مقدمه: یکی تقسیم ممکن به جوهر و عرض؛ یکی بیان اینکه ممکن ذاتاً ممکن است، ولی با لحاظ علت میشود واجب، با لحاظ عدم علت هم میشود ممتنع؛ یکی دیگر بحث تقدم علت بر معلول و به مناسبت، بحث بقیه تقدمها؛ یکی هم بطلان تسلسل. این مباحثی است که ما در این مقدمه داریم که فعلاً میخواهیم وارد مبحث دوم بشویم. مقدمه بحث را میخوانم تا حالا به مؤخرش برسیم.
ایشان میفرماید که، مصنف میفرماید که شیء را تقسیم میکنیم به واجب و ممکن. ظاهراً ساعت اعلام میکند که نخوانیم. به من هم قبل از اینکه جلسه را شروع کنم گفتند، نصیحت کردند که این روش را رها کن که سر ساعت ترک نمیکنی، سر ساعت ترک کن و درس را ادامه نده؛ دیگر من ناچارم گوش بدهم.