« فهرست دروس
درس شرح حکمت اشراق استاد محمدحسین حشمت پور

84/12/25

بسم الله الرحمن الرحیم

بررسی شمول و کلیت در تعاریف جوهر و عرض/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق

 

موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /بررسی شمول و کلیت در تعاریف جوهر و عرض

 

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

 

بررسی شمول و کلیت در تعاریف جوهر و عرض

 

عرض را تعریف کرده‌اند به اینکه شیء موجود فی‌الخارجی است که حلول می‌کند فی غیره و نفوذ می‌کند فی غیره؛ که دو قید داشتند: یک قید حلول در غیر بود، یک قید هم نفوذ و شیوع در این غیر بود.

مشّاء عرض را تعریف کرده‌اند به اینکه: «ما یحل فی غیره لا کجزء منه»[1] .

حلولی را که مصنف در تعریف آورده بود، آن‌ها هم در تعریف آورده‌اند، اما شیوعی را که مصنف در تعریف آورده بود، آن‌ها در تعریف نیاورده‌اند؛ به جایش «لا کجزء منه» را ذکر کرده‌اند.

مصنف در اینجا می‌فرماید که ما در تعریف هیئت، یعنی در تعریف عرض، احتیاج به قید «لا کجزء منه» نداریم. مشّاء ممکن است احتیاج داشتند و به همین جهت آوردند، ولی ما احتیاج نداریم؛ زیرا که جزء بر دو قسم است: یکی جزء مقداری مثل مثلاً جزء خط، جزء سطح؛ یکی هم جزء غیر مقداری که مثل لونیّت برای لون، جوهریّت برای انسان و عرض و کذلک.

ما احتیاج نداریم که هیچ‌یک از این دو را از تعریف خودمان خارج کنیم؛ زیرا که با قید شیوع که در تعریف آوردیم، جزء مقداری خودبه‌خود خارج می‌شود، چون جزء مقداری در تمام اجزاء شیء نفوذ ندارد. قسمتی از خط را می‌گویند جزء خط؛ این قسمتی از خط در کل خط نفوذ نکرده، شیوع پیدا نکرده است. به این جهت با قید شیوع خارج می‌شود؛ پس ما لازم نداریم که «کجزء منه»، «لا کجزء منه» را در صورتی که جزء عبارت از جزء مقداری باشد، در تعریفمان بیاوریم.

اما اگر جزء، جزء غیر مقداری باشد مثل لونیّت و جوهریّت، آن را هم احتیاج نداریم که در تعریف بیاوریم؛ زیرا که به مبنای ما، جوهریّت و لونیّت جزء ذهنی‌اند، نه جزء خارجی. و مقسمی که ما آن را تقسیم کردیم به جوهر و عرض، موجود خارجی بود؛ گفتیم موجود خارجی یا جوهر است یا عرض. اصلاً بحث را روی موجود خارجی بردیم. هیچ‌کس توهم نمی‌کند که لونیّت و جوهریّت هم مورد بحث ما باشد که ما بخواهیم اخراجش کنیم؛ چون لونیّت و جوهریّت که خارجی نیستند، آن‌ها ذهنی‌اند. اگر ذهنی بودند، اصلاً داخل در مقسم نیستند که در قسم ما هم که عرض است داخل بشوند و ما احتیاج به اخراجشان داشته باشیم. این‌ها اصلاً داخل در مقسم نیستند؛ چیزی که داخل در مقسم نباشد در قسم هم داخل نیست. اگر در قسم داخل نبود، دیگر احتیاج به اخراج ندارد.

البته این به مبنای ما است که لونیّت و جوهریّت را جزء ذهنی می‌دانیم؛ کسانی که این را جزء خارجی می‌دانند مثل مشّاء، آن‌ها ناچارند که عبارتی بیاورند که این جزء را از تعریف عرض خارج کنند، ولی ما احتیاج به این‌گونه عبارتی نداریم.

پس توجه کردید که در تعریف ما احتیاجی به «لا کجزء منه» نیست؛ چون اگر جزء مقداری مراد باشد که قید شیوع، این جزء مقداری را خارج می‌کند؛ اگر جزء غیر مقداری مثل لونیّت و این‌ها مراد باشد، این اصلاً در مقسم داخل نبود که ما بخواهیم از قسم خارجش کنیم؛ فعلی‌ای‌حال احتیاج به «لا کجزء منه» نداریم.

قسمتی از این مباحث را در جلسه گذشته بیان کرده بودم، ان‌شاءالله همه‌اش را. برای اینکه این تکه عبارت را بتوانم بخوانم، دوباره تکرار کردم.

 

وجه عدم تصریح مصنف به قید «خارجیة» در نفی جزئیت لونیّت و جوهریّت

رسیدیم به «و اما اللونیة و الجوهریة»، آخر صفحه ۱۷۰. این را خواندم؟ خواندم، اما تند خواندم؛ باید دوباره خوانده شود.

«و اما اللونیة و الجوهریة و امثالهما»؛ لونیّت و جوهریّت و امثالشان که آن ذات شیء را، یکی از اجزاء ماهیت‌اند بالاخره، جزء ماهیت را نشان می‌دهد، «فلیست بأجزاء الخارجیة»؛ اجزاء خارجی نیستند. البته «علی قاعدة الإشراق علی ما سنذکره»؛ طبق مبنای اشراق جزء خارجی نیستند، ولی طبق مبنای مشّاء جزء خارجی هستند؛ این‌ها بعداً بحث می‌شود. درگیری‌هایی که ما با مشّاء داریم همه مطرح می‌شوند.

«فلا یحتاج الی التقیید به»؛ پس ما ناچار نبودیم که تعریف را تقیید کنیم به چیزی که بخواهد لونیّت و جوهریّت را خارج کند. «فلا یحتاج الی التقیید به» یعنی به این «لا کجزء منه». احتیاج به اینکه تعریف را مقید کنیم به «بهِ»، یعنی به «لا کجزء منه» نداشتیم تا احتراز کنیم «عنه»، یعنی از این لونیّت و جوهریّت و امثال این‌ها؛ چون در تعریف ما داخل نبودند که بخواهم با قید «لا کجزء منه» خارجش کنم.

خب، عبارت را اگر دقت کنید می‌بینید که مصنف گفته: «فلیست بأجزاء»؛ شارح اضافه کرده: «أجزاء خارجیة»؛ قید خارجیت را شارح اضافه کرده است، و الا در تعریف، در عبارت مصنف نبوده است. با اینکه مراد جزء خارجی است، چرا جزء خارجی را ذکر نکرد؟ چرا قید خارجی را نیاورد با اینکه مرادش جزء خارجی است؟ جزء ذهنی را نمی‌خواهد نفی کند؛ ایشان قبول دارد که لونیّت و جوهریّت جزء ذهنی‌اند، پس نمی‌تواند بگوید «لیست بأجزاء ذهنیة»، «لیست بأجزاء مطلقاً». مسلماً قید خارجیه مراد بوده، اما چرا ذکرش نکرده است؟ در جواب می‌فرماید که ایشان در بحث‌های قبل فرموده بود که لونیّت و جوهریّت جزء ذهنی‌اند. آنجا جزء ذهنی بودنشان را قبول کرده است. ما که این کتاب را می‌خوانیم، خب مطالب قبلی را هم خواندیم، باید اینجا در ذهنمان باشد. وقتی می‌گوید: «لیست بأجزاء»، مطلق اجزاء را نفی نمی‌کند؛ زیرا که قبلاً جزء ذهنی بودن را اثبات کرده بود. اگر جزء ذهنی بودن اثبات بشود، معنا ندارد که جزء به طور مطلق نفی بشود؛ جزء بودنِ لونیّت و جوهریّت را نمی‌شود نفی کند، جزء ذهنی بودنش را هم نمی‌تواند نفی کند، چون قبلاً اثبات کرده است. وقتی جزء ذهنی بودن را اثبات کرد، نه جزء ذهنی را می‌تواند نفی کند، نه مطلق جزء را می‌تواند نفی کند؛ چیزی را که می‌تواند نفی کند فقط جزء خارجی است. ایشان اعتماداً بر آن حرفی که در سابق گفته، اعتماد کرده به فهم ما، گفته این‌ها خودشان متوجه می‌شوند که من جزء بودن را نفی نمی‌کنم، جزء ذهنی بودن را هم نفی نمی‌کنم؛ زیرا که در گذشته جزء ذهنی بودن را اثبات کردم. پس اگر دارم نفی می‌کنم، حتماً جزء خارجی را نفی می‌کنم. این بوده که دیگر خودش را محتاج به آوردن قید خارجیه ندیده است، به اعتبار آنچه که در سابق گفته است.

«و انما لم یقید الأجزاء بالخارجیة لما تقدم»[2] . ما تقدم این بود: «کأنها»، یعنی لونیّت، جوهریّت و امثال این‌ها، «اجزاء ذهنیة» هستند. این را کجا گفت؟ «حیث قال: و الطبیعة البسیطة اذا کان لها جنس ذهنی» الی آخره؛ در این عبارتی که الان نقل کردیم که مختصرش نقل شد، بقیه‌اش نقل نشد، در آنجا ایشان ادعا کرد و اثبات کرد که لونیّت و جوهریّت جزء ذهنی‌اند.

«فإذا حکم هناک بأنها أجزاء ذهنیة»؛ اگر در گذشته حکم کرده که این‌ها اجزاء ذهنی‌اند، «و حکم هاهنا بأنها لیست بأجزاء»؛ در اینجا هم حکم می‌کند که این‌ها اجزاء نیستند، محال است که مرادش در اینجا این باشد که این لونیّت و امثال ذلک «لیست بأجزاء مطلقاً»، یعنی خارجیاً و ذهنیاً؛ این را نمی‌تواند اراده کند، چون اگر جزء ذهنی است چطور می‌تواند به طور مطلق جزء بودنشان را نفی کند؟ «و لا بأجزاء ذهنیة»؛ و باز مراد این‌طور نیست که بگوید این‌ها «لیست بأجزاء ذهنیة»، این هم مراد نیست. «فتعیّن»؛ یعنی منحصراً این مطلب باقی می‌ماند که مراد این باشد که «أنها لیست بأجزاء خارجیة کما قلنا».

 

کلیت مفهوم جوهر و هیئت و مقایسه اقسام مقولات در مکتب مشاء و اشراق

 

«فمفهوم الجوهر و الهیئة معنًى عام»؛ این تفریع بر این بحث اخیر نیست، تفریع بر «لا کجزء منه» نیست، تفریع بر کل تعریف است. حالا که دیدید ما تعریف کردیم عرض را به آن تعریف و جوهر را به این تعریف، و دیدید که خود این تعریف، قابل صدق علی کثیرین هست و نتیجتاً معرَّف هم که جوهر و هیئت می‌شود قابل صدق علی کثیرین است، می‌فهمید که «فمفهوم الجوهر و الهیئة معنًى عام». همین‌طور که بیان کردم تفریع بر کل تعریف است. تعریف را که ملاحظه کنید، می‌بینید تعریف هیئت هر نوع هیئتی را شامل می‌شود، هرکدام از اقسام عرض را شامل می‌شود. تعریف جوهر هم همه اقسام جوهر را شامل می‌شود، چه جوهر مجرد، چه جوهر مادی؛ همه‌اش را شامل می‌شود.

که جوهر مجرد به نظر ایشان دو تا است: یکی عقل است، یکی نفس؛ و جوهر مادی به نظر ایشان یکی است و آن عبارت از جسم است. مشّاء می‌گفتند جوهر مادی سه تا است: جسم، صورت، ماده. ایشان چون ماده را، یعنی هیولی را قبول ندارد، جسم را همان عبارت از صورت می‌داند، می‌گوید که جوهر مادی یکی بیشتر نیست و آن جسم است، یا به تعبیر دیگر صورت است. دیگر هیولایی باقی نمی‌ماند؛ جسم مرکب از دو جزء به نام هیولی و صورت نمی‌شود که بگوییم این دو جزءش هم جوهرند، خود مرکب هم جوهر است؛ این مبنای مشّاء است. مبنای ایشان که انکار هیولی است، هیولی را که اصلاً قبول ندارد، صورت را هم جزء نمی‌داند، خود جسم می‌داند؛ بنابراین جوهر مادی می‌شود یکی، همان جسمِ تنها، یا به تعبیر دیگر صورتِ تنها.

جوهر به نظر ایشان همان‌طور که بیان کردیم عام است؛ هم جوهر مادی را شامل می‌شود، هم جوهر روحانی را شامل می‌شود که مجموعاً می‌شوند سه جوهر. اگر عام است، قابل صدق علی کثیرین است، یعنی قابل صدق بر این سه تا است.

عرض هم عام است، آن هم قابل صدق علی کثیرین است؛ یعنی یک فرد ندارد، بلکه بیش از یک فرد دارد. به نظر مشّاء عرض نه تا است، به نظر ایشان عرض چهار تا است؛ که کل مقولات را ایشان پنج تا می‌داند: یکی جوهر، چهار تا هم عرض. آن چهار عرضی که گفته است، سه تایش همان‌هایی است که مشّاء گفته‌اند: یکی کمّ است، یکی کیف است، یکی هم آن هفت تای دیگر است؛ که هفت تای دیگر را ایشان به عنوان نسبت معرفی می‌کند. چون در آن هفت تا نسبت هست: اَین یعنی نسبت الی المکان، مَتی یعنی نسبت الی الزمان، اضافه یعنی نسبت طرفینی؛ همین‌طور بقیه، همه‌شان در درونشان نسبت هست. به این جهت ایشان آن اعراض را جدا نمی‌کند از همدیگر؛ همه را با یک عنوان کلی به نام نسبت معرفی می‌کند و می‌گوید نسبت است، قسم سوم از اقسام عرض است. به این ترتیب همه نه قسم عرض را در این سه قسم می‌گنجاند: یکی کمّ، یکی کیف، هفت تای دیگر هم نسبت. و یک عرض دیگری را که مشّاء جزء عوارض نشمردند ایشان اضافه می‌کند، که آن عرض عبارت از حرکت است؛ حرکت را ایشان عرض می‌گیرد. پس اعراض به نظر شیخ اشراق می‌شود چهار تا: یکی کمّ، یکی کیف، یکی نسبت، یکی حرکت؛ که اگر جوهر را هم اضافه کنید، مقولات به نظر ایشان می‌شود پنج تا. بقیه مقولات را ده تا می‌گیرند، ایشان پنج تا می‌گیرد؛ عوارض را دیگران نه تا قرار می‌دهند، ایشان چهار تا قرار می‌دهد. علی‌ای‌حال پس عرض هم همان‌گونه که توجه کردید کلی شد، یعنی قابل صدق علی کثیرین شد، زیرا چهار فرد پیدا کرد؛ همان‌طوری که جوهر کلی شد. پس مفهوم جوهر و مفهوم هیئت در بحث ما هر دو کلی‌اند. تعریف هم دلالت بر جزئیتشان نکرد.

 

کلیت در جنس و نوع و امتناع قیام هیئت به نفس

 

پرسش: کلی آن نیست که بر انواع کثیره صدق بکند؟ جنس را بر انواع کثیره... و اگر جوهر جسمانی تنها باشد...

پاسخ: نه، ما نمی‌گوییم کلی آن است که بر افراد کثیره صدق بکند؛ ما اصلاً قید افراد نمی‌گوییم. کلی آن است که «یصدق علی کثیرین»؛ کثیرین می‌خواهد افراد باشد، می‌خواهد انواع باشد.

پرسش: اگر جوهر جسمانی تنها باشد، کلی است؟ فقط جوهر جسمانی داشته باشیم...

پاسخ: بله، ببینید سؤال ایشان این است که جنس بر کثیرین، یعنی هم بر انواع کثیره، هم به توسط انواع کثیره بر افراد کثیره صادق است؛ و ما کلی بودن جنس را نباید مستند کنیم به صدقش بر انواع کثیره، بلکه می‌توانیم بگوییم کلی است حتی به خاطر اینکه بر افراد کثیره صدق می‌کند. لزومی ندارد که بگوییم بر انواع کثیره صدق بکند. پس در اینجا اگر ما دو نوع برای جوهر نداشتیم، یکی روحانی یکی جسمانی، فقط جسمانی داشتیم، باز هم چون جسمانی دارای افراد است می‌توانستیم جوهر را از باب اینکه بر این افراد کثیره صدق می‌کند کلی بدانیم؛ احتیاج نبود که ما بگوییم چون جوهر تقسیم می‌شود به روحانی و جسمانی، کلی است؛ بلکه اگر جسمانی هم می‌بود، چون دارای افراد جسمانی بود می‌شد کلی.

جواب ایشان این است که همیشه ما باید عنوان را به شیء بدهیم در صورتی که عنوان کلی را به شیء بدهیم در صورتی که این کلی بر کثیرینِ بلاواسطه صدق کند. کثیرینی که جنس بر آن صدق می‌کند، انواع‌اند؛ کثیرینی که نوع بر آن صدق می‌کند، افرادند. ما اگر بخواهیم بگوییم نوع کلی است، صدق بر افراد را مطرح می‌کنیم؛ اگر بخواهیم بگوییم جنس کلی است، صدق بر انواع را مطرح می‌کنیم. همیشه این‌طور است که ما عامل هر شیء را آن عامل بلاواسطه‌اش قرار می‌دهیم. اگر عامل کلیّت صدق بر آن کثیرین بلاواسطه، یعنی انواع است، عامل کلیّت در جنس، صدق بر کثیرین یعنی انواع است؛ عامل کلیّت در نوع، صدق بر کثیرین یعنی افراد است؛ اگرچه افراد هم مع‌الواسطه کثیرین هستند برای جنس، ولی ما این را ملاحظه نمی‌کنیم؛ برای جنس انواع کثیره را ملاحظه می‌کنیم. جنس اگر کلی است، چون بر انواع کثیره صدق می‌کند، یا لااقل قابل صدق است. نوع اگر کلی است، به خاطر اینکه بر افراد کثیره صدق می‌کند. جنس را نمی‌گوییم کلی است چون بر افراد کثیره صدق می‌کند؛ می‌توانیم بگوییم، ولی نمی‌گوییم، مگر در جایی که نوعی این وسط نباشد که ممکن نیست. پس همیشه این قانون را در اصول هم خواندید که همیشه عامل را آن عامل بلاواسطه بگیرید؛ عامل مع‌الواسطه را عامل قرار ندهید، عامل مع‌الواسطه را عامل قرار ندهید. پس اگر این‌چنین است، ما هم در اینجا عامل کلیّت جنس را کثرت انواع قرار می‌دهیم، نه کثرت افراد؛ کثرت افراد هم عامل می‌شود، ولی مع‌الواسطه؛ کثرت انواع عامل می‌شود بلاواسطه؛ و این مهم است که در کلیّت کثرت انواع دخالت دارد، در کلیّت جنس کثرت انواع دخالت دارد، در کلیّت نوع کثرت افراد؛ که کثیرین بلاواسطه باید ملاحظه بشوند تا آن چیزی که بر این کثیرین بلاواسطه صدق می‌کند کلی باشد. بنابراین ما ناچاریم که اگر جوهر را که جنس است بخواهیم کلی قرار بدهیم، ناچاریم که بیاییم سراغ انواعش، ببینیم انواعش متعددند یا نیستند؛ اگر متعددند، جوهر هم می‌شود کلی.

«فمفهوم الجوهر و الهیئة معنًى عام، أی کلی». چرا کلی‌اند؟ «لأن نفس تصورهما لا یمنع من وقوع الشرکة فیه»؛ نفس تصورشان مانع از این نیست که شرکت در او واقع بشود. «فیه» یعنی در هر یک از جوهر و هیئت. می‌توانید هم «فیه» را به تصور برگردانید، ولی اگر برگردانید به خود، به هر یک از جوهر و هیئت بهتر است. «و لهذا»، یعنی به خاطر اینکه جوهر و هیئت، یعنی عرض، عام‌اند و کلی‌اند، «عمّ الجوهر»، جوهر عام است، شامل است «الجواهر الروحانیة را» که عبارت از عقول و نفوس‌اند، «و الجسمانیة را» که عبارت از اجسام است. «و عمت الهیئة الأعراض التسعة»؛ لهذا «عمّ الجوهر» این دو قسم را، «و عمت الهیئة الأعراض التسعة را»، که «و الهیئة» عطف بر جوهر است و بنابراین «عمّ» که بر سر جوهر درآمده بود بر سر هیئت هم می‌آید؛ و باز شامل می‌شود هیئت، اعراض تسعه را علی رأی المشائین، و اعراض اربعه را بر رأی خود اشراق، چنان‌چه من عرض کردم قبلاً.

تمام شد. بحث بعدی که بحث بسیار طولانی هم هست... بله، دو صفحه طول می‌کشد تقریباً، بلکه تحقیقاً.

 

ذاتی بودن افتقار هیئت به محل و استنتاج امتناع استقلال و انتقال عرض

 

ایشان می‌فرماید که ما در تعریف هیئت این قید را آوردیم که هیئت باید فی‌المحل باشد، یعنی حلول کند. این قید هم همان‌طور که روشن است، بیان‌کننده ذات عرض است، ذات هیئت است؛ چون در تعریف، ما آن جنس و فصل شیء را می‌آوریم، پس داریم ذات هیئت را بیان می‌کنیم؛ یعنی ذاتیِ هیئت این است که فی‌المحل باشد، نه فی‌المحل بودن از عوارض خارجی‌اش باشد که گاهی هم بتوانیم از آن این عارض را بگیریم. این فی‌المحل بودن، ذاتیِ هیئت است؛ اگر فی‌المحل بودن را از آن گرفتید، دیگر از هیئت بودن بیرونش آورده‌اید، آن می‌شود یک جسم و یک جوهر. پس ما در تعریف، وقتی می‌خواستیم ذاتیِ شیء را، ذاتیِ هیئت را تبیین کنیم، قید شیوع را آوردیم، قید حلول را آوردیم؛ گفتیم فی‌المحل باشد. این فی‌المحل بودن با توجه به اینکه قید ذاتیِ این هیئت است، نشان می‌دهد که هیئت مادامی که هیئت باشد، افتقار به محل دارد. هیئت مادامی که باقی باشد به هیئت بودنش، احتیاج به محل دارد؛ اگر از هیئت بودن بیرونش آوردید، جوهرش کردید، دیگر احتیاج به محل ندارد؛ اما مادامی که به عنوان هیئت بودن باقی است، محل می‌خواهد.

از این قانون ما دو مطلب نتیجه می‌گیریم: مطلب اول اینکه هیئت بما انها هیئت هیچ وقت مستقل نمی‌شود، و الا می‌شود جوهر، دیگر هیئت نیست؛ این مطلب اولی است که نتیجه می‌گیریم، چون اگر بخواهید مستقلش کنید، از محل بیرونش بیاورید، ذاتش را که هیئت بودن است باطل کرده‌اید. مطلب دوم اینکه هیئت، یعنی عرض، قابل انتقال نیست؛ از جسمی به جسم دیگر نمی‌توانید منتقلش کنید، چون در این فاصله انتقال، مشکل پیدا می‌کند؛ در این فاصله انتقال روی جسمی قرار نمی‌گیرد و آن می‌شود باز مستقل. این انتقال عرض سه مشکل دارد که ما ان‌شاءالله عرض خواهیم کرد؛ انتقال عرض سه مشکل دارد. پس از این قانون که عرض باید فی‌المحل باشد دو نتیجه گرفتیم: یکی اینکه عرض هرگز مستقل نمی‌شود، یکی اینکه عرض هیچ وقت منتقل نمی‌شود. برای اینکه از منتقل نشدنش هم سه نتیجه می‌گیریم، یعنی سه محذور لازم می‌آید، سه نتیجه نه، منتقل شدنش سه محذور دارد که بعداً بیان می‌کنیم.

«و اعلم أن الهیئة لما کانت فی المحل لا تقوم بذاتها». «لا تقوم بذاتها» را می‌توانید جواب «لمّا» بگیرید، که «ففی نفسها افتقار الی الشیوع فیه» تفریع بشود؛ می‌توانید هم که جواب نگیرید، توضیح بگیرید، «ففی نفسها» را جواب قرار بدهید. در عبارت مصنف که «ففی نفسها» جواب است؛ در این عبارت مزجی که شارح آورده این دو کار می‌شود انجام بشود، که همان عبارت خود شارح را ما جواب قرار بدهیم یا بگوییم عبارت شارح توضیح است و «ففی نفسها» جواب است. هیئت چون فی‌المحل است، یعنی «لا تقوم بذاتها»؛ یعنی معنا می‌کنیم که حالا همان عبارتی را که مصنف جواب قرار داده ما جواب قرار می‌دهیم. یعنی «لا تقوم بذاتها» هست، بلکه «تقوم فی محلها» است، «لا تقوم بذاتها»؛ قائم به ذات نیست، قائم به چیست؟ قائم فی محلها است. کدام محل؟ محلی که «الشائعة هی فیه»، که این هیئت در آن محل شایع است. محلی که هیئت در آن شایع است، مقوِّم این هیئت است و هیئت متقوّم به این محل است. چون هیئت متقوّم به محل است و این تقوّم مربوط به ذاتش است، عرض خارجی و عرض مفارق نیست که بتوانیم از آن بگیریم، «ففی نفسها افتقار الی الشیوع فیه»؛ هیئت در ذات خودش، نه به عنوان عرضش، بلکه به عنوان ذاتی‌اش، افتقار دارد «الی الشیوع فیه»، الی الشیوع فی المحل؛ احتیاج به این شیوع دارد. اگر شما این شیوع را از آن گرفتید، ذاتش را باطل کرده‌اید.

«فیبقی الافتقار ببقائها»؛ افتقار الی الشیوع فی المحل به بقاء هیئت باقی است؛ یعنی مادامی که هیئت، هیئت است، افتقار الی المحل هم دارد.

خب، این حکمی بود که بیان کردیم، که افتقار الی المحل ذاتیِ هیئت است. از این حکم دو استفاده می‌خواهیم بکنیم. استفاده اول: «و إذا بقی الافتقار ببقائها فلا یتصور أن تقوم بنفسها»؛ اگر افتقار به محل با بقاء هیئت برای هیئت ثابت باشد، پس تصور نمی‌شود که این هیئت قائم به نفس خود بشود؛ یعنی مستقل بشود، محل را کنار بگذارد. و الا، یعنی اگر محل را کنار گذاشت، «لما بقی الافتقار ببقائها»؛ خود هیئت هست، ولی احتیاجش نیست، در حالی که ما الان ادعا کردیم که تا وقتی که هیئت باشد، احتیاجش هم هست.

 

امتناع انتقال عرض و محذور استقلال در حرکت و جهات سته

 

حکم دوم که باز از این قانون استفاده می‌کنیم، که حکمی‌ست مفصل که دیگر تا آخر بحث همین حکم را ادامه می‌دهیم:

«و لا أن تنتقل من محل إلی آخر».

ممکن نیست عرض، هیئت یعنی عرض، من محلٍّ إلی آخر انتقال پیدا کند. انتقال عرض باطل است. چرا باطل است؟ به سه دلیل، که سه دلیلش را الان بیان می‌کنیم.

دلیل اول این است که اگر عرض بخواهد منتقل بشود، باید مستقل بالحرکة باشد. عرض می‌تواند حرکت کند، اما به تبع آن معروض. اگر بخواهید عرض را منتقل کنید، معنایش این است که نه به تبع معروض، بلکه مستقلاً حرکت کرده است. و استقلال عرض را الان ما نفی کردیم. پس در زمان حرکت، لازم است که مستقل باشد، ولی استقلالش ممنوع است؛ پس حرکت مستقلش هم ممنوع است. اگر حرکت مستقلش ممنوع است، انتقال هم که مستلزم حرکت مستقل است ممنوع است. این بیان اول برای اینکه عرض نمی‌تواند انتقال پیدا کند؛ چون اگر بخواهد انتقال پیدا کند، مستلزم این است که مستقلاً حرکت کند، استقلالش محال است، پس حرکت مستقلش هم محال است، در نتیجه انتقالش محال است.

«فإنها عند النقل تستقل بالحرکة»؛ لازمه اینکه نقل بشود و منتقل بشود این است که مستقلاً حرکت کند؛ یعنی با قطع نظر از معروضش حرکت کند. «إذ لا یمکن انتقالها من محل إلی آخر إلا بحرکة مستقیمة تستقل بالقیام فیها»؛ این روشن است، هر موجودی بخواهد حرکت کند، یا باید خودش حرکت کند یا باید به تبع موجود دیگری حرکت کند. شما که تبعیت را الان از آن گرفتید، اگر تبعیت را از آن بگیرید پس خودش مستقل حرکت می‌کند؛ چون دیگر می‌خواهید منتقلش کنید. اگر می‌خواهید منتقلش کنید، یعنی از این متبوع، از این متبوع که عبارت از معروض است بیرونش می‌آورید، بعداً می‌خواهید وارد متبوع دیگرش کنید. در این فاصله که از این متبوع به آن متبوع، از این معروض به آن معروض می‌آید، مستقل است. «إذ لا یمکن انتقالها من محل إلی آخر»، مگر به حرکت مستقیمی که استقلال دارد این هیئت «بالقیام فیها». «فیها» متعلق به «بالقیام» نیست، «فیها» متعلق به «تستقل» است. «تستقل بالقیام»؛ یعنی هیئت مستقلاً قائم است در این حرکت، یعنی در هنگام حرکت. در هنگام حرکت «تستقل بالقیام»؛ یعنی قیام مستقل دارد، نه قیام بالمعروض دارد، بلکه قیام مستقل دارد «فی الحرکة»، یعنی در حال حرکت. یعنی در حال حرکت، هر متحرکی در حال حرکت باید «تستقل بالقیام»، یعنی قیام مستقل داشته باشد. عرض هم این‌چنین است؛ اگر بخواهد حرکت کند، نه به دنبال متبوعش و معروضش حرکت کند، بلکه خودش اگر بخواهد حرکت کند، که در انتقال هم خودش حرکت می‌کند، لازمه‌اش این است که «تستقل بالقیام» باشد؛ یعنی خودش قائم بذاتها باشد، یعنی جوهر باشد، دیگر از هیئت بودن بیرون می‌آید. این مشکل اول.

اما مشکل دوم.

پرسش: حرکت...

پاسخ: بله، می‌خواستم بیان کنم یادم رفت.

حرکت، هر حرکت انتقالی در امور بسیط مثل افلاک، حرکت دورانی است. باقی حرکت‌ها که در درون افلاک انجام می‌شود، در درون افلاک انجام می‌شود و به‌خصوص در عالم عناصر، اگر قاصری نداشته باشد، حرکت مستقیم است. قدیمی‌ها حرکت دورانی را، اگر طبیعی باشد یا اگر ارادی باشد، اختصاص می‌دادند به افلاک. برای موجودات زمینی حرکت مستقیم قائل بودند.

اما خب جدیداً روشن شده است که در موجودات زمینی هم حرکت دورانی داریم؛ درون اتم، آن اجزاء اتم حرکت دورانی دارند. ولی خب باز هم کلام متکلمین نقض نمی‌شود، چون آن‌ها گفتند موجود بسیط حرکتش دورانی است. خب اجزاء اتم هم موجودهای بسیط هستند، منتها کشف نشده بودند. حکم کلی‌شان تقریباً باقی است؛ قبلاً می‌گفتند اگر جسم بسیط باشد حرکتش دورانی است.

حالا اعراض هم همین‌طورند؛ اعراض از موجودات زمینی هستند، حرکتشان حرکت مستقیم است، حرکت دورانی نیست.

حرکت دورانی حرکتی است که به تعبیر دیگر تمام، البته از همان جایی که شروع می‌کند، به همان جا ختم می‌کند و دو مرتبه ادامه بدهد؛ اگر حرکت دورانی، حرکت دائمی باشد، باید دو مرتبه ادامه بدهد، که دیگر این‌ها روشن است. حرکت بالاخره حرکت مستقیم است؛ حرکت انتقالی از محلی به محلی، به صورت مستقیم است، حرکت دورانی نیست.

حالا با تمام بیان‌هایی که کردم، بیان جدیدی را هم اضافه می‌کنم که این بیان مهم است. بیان قبلی‌ها اگر هم مقبول نباشد - چنان‌چه حالا می‌شود گفت شاید نقض هم شده باشد - مشکلی به وجود نمی‌آورد. این بیان مهم است که همین‌طور که الان بیان کردم، حرکت دورانی حرکتی است که شیء از همان‌جا که شروع کرده است، به همان‌جا ختم می‌کند. اگر یک عرض را از محلی بیرون بیاوریم دوباره در همان محل وارد کنیم، حرکت دورانی در آن‌جا تصویر می‌شود؛ که این از همان‌جا بیرون بیاید، گاهی مستقیم می‌آید دوباره برمی‌گردد روی همان خطی که آمده است، گاهی مستقیم می‌آید با یک خط زاویه‌دار برمی‌گردد که باز هم مستقیم است، گاهی می‌آید دور می‌زند برمی‌گردد سر جای اولش. حرکت دورانی در این‌گونه جاها ممکن است که عرضی از محل خودش بیرون بیاید، دوباره به همان محل منتقل شود. اما فرض این است که می‌خواهد منتقل شود از محلی به محل دیگری؛ در محل دیگر دیگر حرکت دورانی تصور نمی‌شود، حتماً باید حرکت، حرکتِ مستقیم باشد. یعنی اگر آن محل دیگر را هر جای این محل قرار بدهید، روی محل قبلی نمی‌توانید قرارش بدهید. پس عرض که حرکت می‌کند، دوباره سر جای اولش نمی‌تواند برگردد؛ مگر این‌که بیرون آمده، دوباره به همان محل برگشته است؛ که آن، این‌چنین انتقالی می‌تواند دورانی باشد، نه اینکه حتماً دورانی است، این هم می‌تواند دورانی شود. اما اگر محل، محل دیگری باشد، حتماً باید حرکت، حرکت مستقیم باشد، دیگر نمی‌تواند حرکت، حرکت دورانی باشد، با این بیانی که عرض کردم. بیان‌های قبلی اگر نقض هم شده باشد مشکلی نداریم، این بیان جدید نقض نشده است و نمی‌تواند هم نقض شود.

 

تبیین محذور دوم انتقال عرض: لزوم اتصاف استقلالی عرض به جهات سته

خب، مشکل دوم برای انتقال عرض این است که اگر عرض منتقل شود، لازمه‌اش این است که دارای شش جهت شود. دارای شش جهت شود؛ یعنی بالا و پایین، دست راست، دست چپ، یعنی یمین و یسار، خلف و قدام، پشت سر و جلو را پیدا کند. همان‌طور که هر جسمی شش جهت دارد، عرض هم اگر بخواد منتقل شود، باید دارای شش جهت شود.

بیان مطلب این است که بالاخره این دارد حرکت می‌کند؛ در وقت انتقال حرکت می‌کند. هر موجودی که متحرک مستقل باشد، طرفی که به سمت هدف دارد، با طرفی که پشت به هدف دارد فرق می‌کند. یعنی وقتی ما داریم به سمت فرض کنید یک هدفی می‌رویم، یک طرفمان به سمت آن هدف است، یک طرفمان پشت به هدف است؛ پس بالاخره لااقل دو جهت را داریم. نه تنها دو جهت را، بلکه شش جهت پیدا می‌شود؛ چون ایشان می‌گوید این مطلب دیگر روشن است که اگر چیزی مستقل بالحرکة بود، شش جهت پیدا... یعنی نسبت به آن شیء، نسبت به هدف، نسبت به هدف دو حالت دارد؛ یعنی یک قسمت آن مقابل هدف است، یک قسمت آن پشت به هدف است.

باز می‌آییم اشیایی را که دست راست هدف و دست چپ هدف قرار گرفته‌اند، این متحرک را با آن دست راست و چپ هدف می‌سنجیم؛ می‌بینیم حالا باز هم یا دست راست و دست چپ این متحرک قرار می‌گیرند، یا دست چپ و راست متحرک قرار می‌گیرند، بالاخره جابه‌جا می‌شوند. باز همچنین اشیایی که بالای هدف هستند یا پایین هدف هستند، آن‌ها را هم نسبت به این متحرک ملاحظه می‌کنیم، می‌بینیم آن‌ها هم یا بالای متحرک هستند یا پایین متحرک. پس بالاخره متحرک مثل خود هدف دارای شش جهت می‌شود.

اگر متحرک ما جسم باشد، جسم شش جهت دارد، مشکلی ندارد. اگر متحرک ما عرض باشد به تبع جسم، باز هم مشکلی ندارد؛ چون عرض به تبع جسم شش جهت پیدا می‌کند. اما اگر متحرک ما فقط عرضِ تنها باشد، لازمه‌اش این است که خود عرض شش جهت پیدا کند با قطع نظر از جسم؛ یعنی خودش بشود یک جسم، خودش بشود جسم. پس این هم مشکل دارد. مشکل دوم برای انتقال عرض این است که عرض صاحب شش جهت می‌شود، و شش جهت شدن، چنان‌چه شش جهت داشتن چنان‌چه بعداً خواهیم گفت مخصوص جسم است. بنابراین اگر عرض دارای شش جهت شود، عرض می‌شود جسم؛ و اگر شد جسم، می‌شود جوهر. عرض می‌شود جوهر؛ یعنی عرض داخل در قسیم خود می‌شود و این ممنوع است.

«و الجهاتِ»؛ جهات عطف بر حرکة است. «فإنها عند النقل تستقل بالحرکة و تستقل بالجهات». محذور دوم است. اگر این عرض بخواهد نقل شود، در وقت نقل مستقل بالجهات است؛ یعنی جهات ستّه‌اش را مستقلاً دارد، نه جهات ستّه را به تبع جسم داشته باشد؛ خودش مستقلاً دارای جهات ستّه می‌شود.

«لأن کل متحرک فما منه إلی جهة غیر ما منه إلی أخری». «ما منه» یعنی جزئی که... «مِن» آن من تبعیضیه است: آنچه که از این متحرک به سمت جهتی است، غیر از جزء دیگری از این متحرک است که به سمت جهت دیگر است. هر متحرکی همین‌طور است که شما جهات متعدد را، آن اطرافش را نگاه می‌کنید، می‌بینید که یک جزئش به سمت هدف است، یک جزئش پشت به سمت مخالف هدف است، یک جزئش به سمت دست راست هدف است، یک جزئش به سمت دست چپ است، و یک جزئش بالا و پایین است. که همان‌طور که توجه می‌کنید، هر متحرکی اگر جزئش را به جهتی مقابل جهتی بگیرد، جزء دیگرش مقابل جهت دیگر است؛ و چون ما شش جهت داریم، این هر جزئش قطعاً به سمت یکی از این شش جهت است، لازمه‌اش این است که دارای شش جهت شود. البته شش جهت که داریم، دو جهتش همان‌طور که بارها بیان کردم حقیقی است، چهار جهت دیگرش اعتباری و نسبی است که این‌ها حالا مورد بحثمان نیست، توضیح نمی‌دهم.

«لأن کل متحرک فما منه إلی جهة غیر ما منه إلی أخری». خب، این عبارت ایشان نشان می‌دهد که هر متحرکی دو جهت دارد: بعضی جزئش به این طرف، بعضی جزئش به آن طرف. ایشان می‌فرماید با همین بیانی که الان من گفتم که ظاهرش این است که دو جهت دارد، با همین بیان می‌توانید ثابت کنید که شش جهت دارد؛ چون شش طرف این متحرک را می‌گیرید و می‌بینید که شش جزء آن هرکدام به جهتی هستند؛ از اینجا معلوم می‌شود که دارای شش جهت است. این خیلی احتیاج به توضیح نداشت، لذا توضیح نداده است.

«و لزوم الستة منه»؛ و لازم آمدن شش جهت منه، از این نقل، «لا یخفی علی الفطن». اگر موجودی بهعرضی بخواهد نقل پیدا کند، لازمه‌اش این است که شش جهت داشته باشد. اینکه لازمه‌اش این است که شش جهت داشته باشد، این مشکلی نیست، هر کسی تصور می‌کند. الان در ذهن خودتان تصور کنید که یک موجودی راه افتاده است به سمت هدفی، همان‌طور که آن هدف، یک جزئی از این موجود مقابل آن هدف است، یک جزئی از این موجود هم مقابل چیزی است که مقابل هدف است؛ یعنی... بله، یک جزئش مقابل هدف است، یک جزئش هم مقابل چیزی است که آن چیز مقابل هدف است، یعنی پشت به هدف قرار گرفته است؛ پس قدام و خلف پیدا کرد. به همین بیان، آن چهار جهت دیگر را هم پیدا می‌کند که از خارج بیان کردم.

 

محذور سوم در بطلان انتقال عرض: استقلال در وجود و پاسخ به شبهات فیزیکی

 

محذور سوم برای انتقال عرض این است که عرض مستقل بالوجود باشد؛ عرض مستقل بالوجود باشد. عبارت این‌طور است: «فإنها عند النقل تستقل بالحرکة»، این محذور اول؛ «تستقل بالجهات»، این محذور دوم؛ «تستقل بالوجود»، این محذور سوم. لازمه‌اش این است که عرض مستقل بالوجود باشد. روشن است دیگر، مستقل بالوجود باشد یعنی چه؛ یعنی لازمه‌اش این است که جوهر بشود. چون وقتی دارد از این محل به آن محل عبور می‌کند، این وسط دیگر محلی نداریم، می‌شود مستقل در وجود.

تعلیلی که شارح می‌آورد: «لاستحالة حرکة المعدوم». خب به ذهن آدم می‌آید که اصلاً بحث معدوم مطرح نبود که ایشان رفته است سراغ معدوم. حرف این است که عرض وجود استقلالی دارد یا وجود تبعی دارد؟ اگر نقل داده بشود وجود استقلالی پیدا می‌کند، وجود تبعی ندارد. اصلاً بحث معدوم نبود که ایشان رفت سراغ معدوم. مطلب دقیق است، توجه بکنید. در حرکت انتقالی، الان قبول شد که این وجود تبعی ندارد. قبول کردیم که وجود تبعی ندارد؛ چون اگر وجود تبعی داشت که حرکت نمی‌کرد. الان وقتی حرکت می‌کند، از این جوهر می‌بُرد، می‌خواهد وارد جوهر بعدی بشود، در این وسط قبول داریم که وجود تبعی ندارد. الان قبلش هم گفتیم، ثابت هم کردیم؛ بر فرض ثابت هم نمی‌کردیم این روشن بود که عرضی بخواهد از محلی به محل دیگر برود، در زمان عبور از... عبور بین این دو محل، وجود تبعی ندارد. پس یکی از دو حال دیگر باید داشته باشد. خوب دقت کنید، یکی از دو حال دیگر باید داشته باشد: یا باید وجود استقلالی داشته باشد، یا باید معدوم باشد. اگر بگویید معدوم است، می‌گوییم «لاستحالة حرکة المعدوم». پس معدوم بودن را هم این‌طوری نفی می‌کنیم. وجود تبعی که نفی شد، معدوم بودن را هم این‌طوری نفی می‌کنیم، وجود استقلالی ثابت بشود؛ چون می‌خواهد وجود استقلالی را ثابت کند. «تستقل بالوجود»، چرا تستقل بالوجود؟ چون یکی از سه حال را دارد: یا وجود تبعی است که نفی شد، یا معدوم است که «لاستحالة حرکة المعدوم»، پس ناچار باید آن سومی باشد: وجود استقلالی. می‌خواهد وجود استقلالی را ثابت کند. وجود تبعی رفته است، معدوم را هم باید از بین ببرد تا وجود استقلالی ثابت بشود؛ لذا می‌رود سراغ معدوم: «لاستحالة حرکة المعدوم». معدوم حرکتش محال است، وجود تبعی را هم که خودمان رد کردیم، چیزی باقی نمی‌ماند جز استقلالی؛ پس اگر این عرض دارد حرکت می‌کند، حتماً وجود استقلالی داشته باشد.

توجه کردید چرا رفت سراغ معدوم؟ چون سه فرض تصور می‌شد. یک فرضش را که ما از اول قبول نکردیم، گفتیم حرکت تبعی ندارد، وجود تبعی ندارد. دو فرض دیگر می‌ماند: یکی معدوم بودن، یکی وجود مستقل بودن. وجود مستقل بودن را می‌خواهیم اثبات کنیم، پس باید فرض معدوم بودن را باطل کنیم؛ لذا ایشان فرض معدوم بودن را باطل می‌کند: «لاستحالة حرکة المعدوم». خب معدوم نمی‌تواند حرکت کند. این را شما دارید می‌گویید حرکت می‌کند، پس نمی‌تواند معدوم باشد. وجود تبعی هم که نمی‌تواند داشته باشد، پس ناچاراً باید وجود استقلالی داشته باشد. پس اگر بخواهد نقل داده بشود: «تستقل بالوجود، لاستحالة حرکة المعدوم».

«لکونه»، ضمیر «لکونه» برمی‌گردد به معدوم، و علت است برای اینکه چرا معدوم نمی‌تواند حرکت کند: «لکونه غیر مستقل بالقیام بنفسه»؛ چون نمی‌تواند مستقل بنفسه باشد، قائم بنفسه نیست. و در دو سه خط قبل گفتیم هر متحرکی باید قائم بنفسه باشد. گفتیم: «إذ لا یمکن انتقالها من محل إلی آخر إلا بحرکة مستقیمة تستقل بالقیام». هر حرکت مستقیمی احتیاج دارد که متحرک مستقل باشد، و معدوم مستقل بالقیام نیست، پس نمی‌تواند حرکت کند. این «لکونه غیر مستقل بالقیام بنفسه» تعلیل است برای استحاله حرکت معدوم، منتها تعلیلی که یکی از دو مقدمه را ذکر کرده است. مقدمه دیگر را چون قبلاً گفته است حذف کرده است. قیاس به این صورت است: حرکت معدوم محال است چون قیاس به این صورت است: معدوم مستقل بالقیام نیست. یا به این صورت بگوییم، بهتر این که این‌طوری بگوییم: هر متحرکی باید مستقل بالقیام باشد، به بیانی که گفتیم، و معدوم مستقل بالقیام نیست، پس معدوم متحرک نیست. استحالة حرکة المعدوم یعنی پس معدوم متحرک نیست. توجه کردید؟ که این «لکونه» یک قیاس است، منتها یک مقدمه قیاس ذکر شده است، مقدمه دیگرش ذکر نشده است.

 

پاسخ به شبهات انتقال عرض در اجسام مماس، جاذبه مغناطیسی و امواج

 

پرسش: آن سه تایی که فرمودید بله، ولی... می‌گویم آیا این موردی است که آن دو جوهری که می‌خواهد حرکت کند و انتقال پیدا کند بینشان...

پاسخ: فاصله داشته باشند.

پرسش: نه، فاصله داشته باشند، بله، حرف درست است.

پاسخ: غیرممکن است فاصله نداشته باشند.

پرسش: اگر فاصله نداشته باشند...

پاسخ: اگر فاصله نداشته باشند یعنی چه؟ یعنی به همدیگر چسبیده بودند؟ عرض دیگر منتقل نمی‌شود، عرض شیوع پیدا می‌کند از این یکی به آن یکی؛ عیبی ندارد.

پرسش: نه، از یکی نفی بشود، به یک دیگری منتقل بشود.

پاسخ: عیبی ندارد. نه، این از محل بیرون نمی‌... این انتقال به آن گفته نمی‌شود. این نفوذ پیدا می‌کند در یکی، و از یکی کم‌رنگ می‌شود؛ البته اگر بتوانید تصویر کنید.

پرسش: در یک آن هم ممکن است اتفاق بیفتد.

پاسخ: در یک آن هم ممکن است اتفاق بیفتد، بله. مثلاً فرض کنید که فرضاً ما شیرینی را در آب حل کردیم، بعد آبی را چسباندیم به آن آب شیرین، شیرینی منتقل شد به آن، اگر بشود. که به طور کلی از اولی نفی بشود، البته منتقل می‌شود، اما نفی‌اش از آن آب اول سخت است؛ ظاهراً شدنی نیست. این عیبی ندارد؛ آبی را به آن آب قبلی چسباندیم، آب دوم هم شیرین شد. یا آبی گرم بود، چسباندیمش به کنار آن آب دیگر، آن هم گرم شد؛ حرارت از این فاشی شد، نافذ شد در این یکی دیگر. این عیبی ندارد؛ این را انتقال عرض نمی‌گوییم. انتقال عرض از جسمی به جسم دیگر، این دقیقاً جسم دیگر نیست؛ این دو آب کنار هم قرار گرفتند، یک جسم شدند. یک جسم شده است؛ اینکه انتقال از جسم به جسم دیگر نیست.

پرسش: نه، ما می‌خواهیم بگوییم محل اول را ترک بکند، به محل دوم برسد بدون...

پاسخ: اگر محل اول را ترک بکند، معلوم است محل اول با محل دوم جدا است. اگر شما اول و دومی درست کنید، جدا است. جدا باشد غیرممکن است این وسط فاصله نباشد، ولو فاصله‌ای باشد، فاصله غیرمحسوس. بله؟

پرسش: اگر دو جسم مماس که بینشان فاصله نیست، یکی هم نیستند...

پاسخ: اگر دو جسم مماس یکی باشند، بینشان فاصله نیست؛ اما اگر یکی نباشند، باز هم بینشان فاصله هست، فاصله مشهود نیست. اگر دو جسم را یکی نکنید، مماسشان هم قرار بدهید، بینشان فاصله است. آن فاصله را شما شهود نمی‌کنید، ولی فاصله هست. اگر فاصله نبود، در واقع این دو جسم یکی بودند. این فاصله ولو خیلی کم باشد، در همان فاصله عرض که بخواهد منتقل بشود، مستقل می‌شود.

پرسش: عملاً هم این‌گونه نمی‌شود. الان مثلاً ما دستگاه مایکروفر مثلاً قرار می‌دهیم، فرض کنید آب باشد یا مثلاً تخم‌مرغ باشد یا هر چیزی...

پاسخ: این را توجه کنید، اینکه الان شما دارید مثال می‌زنید، این مثالی است که نقض حرف ما نمی‌کند. دو چوب را کنار هم می‌گذاریم؛ این چوبِ گرم، هوای مجاور خود را که متصل به خود است گرم می‌کند، آن هوا این چوب را گرم می‌کند؛ انتقال عرضی صورت نمی‌گیرد. جسم‌های متصل به هم، عرض در این‌ها فاشی می‌شود، نافذ می‌شود.

پرسش: هوا را حذف کنیم.

پاسخ: شما فرض کنید که دو چوب باشد، وسطشان خلاء باشد؛ هیچ چیز نباشد، هوا نباشد. هوا هم جسم است، آن هم اگر بخواهد عرض در آن منتقل بشود، مانعی ندارد. در صورتی که خلاء باشد، دو چوب وسطشان فاصله باشد، خلاء باشد، ولو آن فاصله کم باشد، عرض بخواهد منتقل بشود، این محذورات لازم می‌آید. بله؟

پرسش: یکی از ابزارهای جدید که خیلی به کار می‌رود، این است که مثلاً آهنربا واقعاً بدون اتصال، حرکت را انتقال می‌دهد به شیء آهن دیگر، بدون اینکه اتصالی باشد. این آهنربا را از پشت یک جسم، آن طرف کاغذ... این دو تا را با هم حرکت می‌دهیم، بدون...

پاسخ: حرکت را انتقال می‌دهیم یا جسم را انتقال می‌دهیم؟

پرسش: نه، حرکت را، به عنوان یک عرض. آهنربا را حرکت می‌دهیم، یک آهن دیگری بدون اتصال و تماس، حرکت را به تبع این شروع می‌کند. حرکت...

پاسخ: نه، ببینید که خود آهنربا... خود آهنربا حرکت ایجاد می‌کند.

پرسش: نه، نه...

پاسخ: شما حرکت را انتقال نمی‌گویید؛ شما آهنربا را انتقال می‌دهید، آن جذبی را که دارد انتقال پیدا، آن موجود را دنبال خود می‌کشد؛ اصلاً اینجا عرضی انتقال پیدا نمی‌کند. انتقال، دست شما است، بعد هم آهنربا، بعد هم آن میخ.

پرسش: میخ حرکتی که پیدا می‌کند به تبعیت...

پاسخ: به تبع حرکت انجام می‌شود، بله، ولی حرکت انتقال پیدا نمی‌کند؛ جسم‌ها دارند انتقال پیدا می‌کنند. و آن نیروی آهنربا فاصله را محفوظ نگه می‌دارد. فاصله میخ را با خود محفوظ نگه می‌دارد. شما هر چقدر آهنربا را بکشید، فاصله‌ای که آهنربا با میخ داشته است، آن فاصله محفوظ می‌ماند. ولی حرکتی منتقل نمی‌شود. فقط مهم همین است که آن فاصله محفوظ می‌ماند. آن را خود آهنربا انجام می‌دهد به خاطر نیرویی که دارد. کاری که شما می‌کنید این نیست که حرکت را منتقل کنید؛ کارتان این است که آهنربا را منتقل می‌کنید.

پرسش: در اشعه مایکروفر که مثلاً الان قائلند حرارت تولید می‌شود با اشعه، مادی نیست پس... اشعه از زمان فیزیک کوانتوم به این طرف قائلند ماده نیست، امواج است. شما غذا را داغ می‌کنید با تولید اشعه، بدون هیچ تماسی بین دو جسم که این انتقال از طریق تماس اصلاً واقع نمی‌شود.

پاسخ: اشعه که خودش گرم‌کننده است.

پرسش: بله.

پاسخ: پس چه انتقالی است؟

پرسش: دستگاه مایکروفر اصلاً همین است؛ یعنی یک دانه... به آن موج... یک موجی می‌دمد و آن به اصطلاح چیز...

پاسخ: موج روی هوا؟

پرسش: نه، روی هوا نیست، در خلاء هم...

پاسخ: در خلاء هم می‌آید؟ خود موج جسم است یا نه؟ خود موج جسم است یا عرض است؟ موج جسم است. نور جسم است. بله؟

پرسش: موج جسم نیست در واقع...

پاسخ: بله، موج جسم است. عرض رابه عنوان عرضی بگیرید. ببینید، اگر نور باشد، اگر نور باشد که نور جسم است. حالا قدیمی‌ها نور را عرض می‌دانستند، ولی الان جسم می‌دانند و جسم هم هست. موج هم باشد، موج هم جسم است. بالاخره یک چیزی اگر در خلاء باشد، چه جوری موج درست می‌شود؟ خود موج جسم است می‌رود جلو.

پرسش: در حرکت...

پاسخ: اگر در خلاء هم باشد، چیزی که از این دستگاه بیرون می‌آید، خودش خلاء را پر می‌کند و او می‌رود سمت موجود دیگر. اگر در هوا هم باشد که هوا را متکاثف می‌کند. علی‌ای‌حال نمی‌شود؛ عرض نمی‌شود منتقل بشود. الان می‌گویند ما چیزهایی را منتقل می‌کنیم، ولی آن چیزهایی که منتقل می‌شود عرض نیست. مثلاً می‌گویند ما رنگی را از جایی به جایی منتقل می‌کنیم؛ رنگ ثابت شده است که عرض است، سابقین هم می‌گفتند عرض است. یا مثلاً برای مرحوم سبزواری نقل کرده‌اند که دستگاهی پیدا شده است عکس می‌گیرد، عکس شما را هم می‌اندازد. ایشان فرمود که این شدنی نیست، انتقال عرض است و انتقال عرض جایز نیست. عکس من عرضِ من است؛ چطوری تو این عکس را از روی من برمی‌داری به صفحه کاغذ می‌زنی؟ می‌شود انتقال عرض. آمدند عملاً به او نشان دادند که می‌شود، هیچی دیگر نگفت.

خب، این در واقع انتقال عرض نبوده است. اگر انتقال عرض می‌بود جایز نبود. انتقال عرض نبود؛ حالا به هر ترتیب ما توجیه می‌کنیم، ولی انتقال عرض نبود. ولی ایشان فکر می‌کردند انتقال عرض است و اجازه نمی‌دادند. بعد هم که آن عکس انداختند، دیگر نمی‌دانم در ایشان چه حالتی پیش آمد؛ آیا از آن قانون انتقال عرض دست برداشت، یا اینکه نه، بالاخره شبهه پیدا شد و شبهه را باید یک نفر حل کند.

«فیلزمها»... نه، مثل اینکه نرسیدیم به این، بله، وسط مطلبیم. می‌ماند برای جلسه بعد ان‌شاءالله.

 


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo