90/05/18
بسم الله الرحمن الرحیم
نقد اقوال متکلمان درباره معدوم و اثبات تشکیک در مفهوم وجود/مباحث وجود، شیئیت و وحدت موضوع الهیات /مقاله اول الهیات شفا
موضوع: مقاله اول الهیات شفا/مباحث وجود، شیئیت و وحدت موضوع الهیات /نقد اقوال متکلمان درباره معدوم و اثبات تشکیک در مفهوم وجود
پاسخ نقضی به استدلال معتزله درباره شیئیت معدوم
صفحه ۳۳، سطر شانزدهم: «وَعِنْدَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَرَوْنَ هٰذَا الرَّأْيَ أَنَّ فِي جُمْلَةِ مَا يُخْبَرُ عَنْهُ وَيُعْلَمُ أُمُوراً لَا شَيْئِيَّةَ لَهَا فِي الْعَدَمِ»[1]
بحثمان در این بود که شیئیت و وجود با هم مساوقاند؛ دو مفهوم مختلفاند که بدیهیاند، اما در عین تغایر و اختلاف، تلازم دارند. ممکن نیست شیئیت باشد و وجود نداشته باشد، یا وجود باشد و شیئیت نباشد. اما در مقابل ما، بعضی از معتزله معتقد شدند که شیء اعم است از وجود، و قائل شدند که شیء میتواند باشد در حالی که موجود نباشد؛ و اینها گفتند که در حال عدم، شیء ثابت است ولو اینکه موجود نیست.
ما بر آنها، بله اینها استدلال هم کردند برای مدعایشان. دو تا دلیل تقریباً داشتند که هر دویش به یک جا منتهی میشود. گفتند که ما عالم میشویم به شیء و علم تعلق میگیرد به، ما عالم میشویم به معدومات و علم تعلق میگیرد به شیء، پس معلوم میشود که معدوم شیء است. یا به تعبیر بهتر، علم ما به معدوم تعلق میگیرد و آنچه که علم به او تعلق بگیرد شیء است، پس معدوم شیء است. دلیل دومشان این بود که ما از معدوم خبر میدهیم و هر چیزی که از آن بتوان خبر داد شیء است، پس معدوم شیء است. به این دو دلیل خواستند ثابت کنند که معدوم شیء است ولو موجود نیست و نتیجه حرفشان این شد که شیئیت اعم است از وجود.
ما جواب دادیم و جوابهایی که گذشت دیگر تکرارش لازم نیست. الآن یک جواب نقضی میخواهیم بدهیم علاوه بر جوابهای قبلی؛ و آن جواب نقضی این است که شما که این رأی را دارید و میگویید که شیء در حال عدم، معدوم در حال عدم شیء است ولی موجود نیست، شما معتقدید به اینکه ممتنعات شیء نیستند. خودتان قبول دارید که ممتنعات شیء نیستند. شما شیء را بر معدومات ممکنه اطلاق میکنید که هنوز وجود نگرفتهاند و همچنین بر موجودات اطلاق میکنید؛ شیء بر این دو تا اطلاق میشود: هم بر موجود، هم بر معدوم ممکن. و لذا شیء را اعم قرار میدهید؛ چون آنجایی که وجود هست شیء اطلاق میشود، بعضی جاهایی هم که وجود نیست باز شیء اطلاق میشود، پس شما شیء را عام قرار میدهید. ولی ممتنعات را خودتان ادعا دارید، اعتراف دارید که شیء نیستند.
در حالی که اگر دلیلی که شما آوردید تمام باشد، اقتضا میکند که ممتنعات هم شیء باشند؛ زیرا درباره ممتنعات هم میتوانیم بگوییم «يُخْبَرُ عَنْهَا»؛ ممتنعات هم قابل خبرند: شَرِيكُ الْبَارِي لَيْسَ بِمَوْجُودٍ، این هم خبر است؛ اِجْتِمَاعُ النَّقِيضَيْنِ مُحَالٌ، این هم خبر است. شما میفرمایید که هر چه از آن خبر داده میشود شیء است، پس باید نتیجه بگیرید که ممتنعات هم شیءاند؛ در حالی که خودتان ممتنعات را شیء نمیدانید. پس اگر دلیلتان تمام بشود، نقض میشود به همانی که خودتان قبول دارید.
یا شما گفتید که علم ما تعلق میگیرد به معدوم، پس معدوم شیء است؛ در واقع ما میگوییم که علم ما به ممتنعات هم تعلق میگیرد، پس باید ممتنعات هم شیء باشند، در حالی که خودتان شیء نمیدانید آنها را. پس اگر دو دلیل مذکورتان تمام شود و ثابت کند که هر مخبرٌعنهی و هر متعلق علمی شیء است، باید ثابت کند که ممتنعات هم در حالی که وجود ندارند شیءاند، در حالی که خودتان قبول ندارید که ممتنعات شیء باشند. پس معلوم میشود دلیلتان کامل نیست؛ وگرنه اگر دلیل کامل بود، باید در همه جا جاری بشود. اینطور نبود که در بعضی جاها که شما دلخواه شماست جاری بشود و نتیجه بدهد، آنجایی هم که دلخواه شما نیست جاری نشود و نتیجه ندهد؛ نه، هر جا جاری شد باید نتیجه بدهد. ما میبینیم در معدومات به قول خودتان جاری شد و نتیجه مطلوبتان را داد، در ممتنعات هم جاری میشود و باید نتیجه بدهد، در حالی که نتیجهای که شما میخواهید نمیدهد و خلاف حرف شما را نتیجه میدهد. پس معلوم میشود که دلیلتان منقوض است؛ نقض میشود به ممتنعات. این اشکال دیگری است که به اینها وارد کردیم.
شرح عبارت شفا درباره نقض استدلال معتزله به ممتنعات
صفحه ۳۳، سطر شانزدهم: «وَعِنْدَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَرَوْنَ هٰذَا الرَّأْيَ»[2] ؛ کسانی که این رأی را رأی میدهند، یعنی میگویند معدوم خارجی ثبوت دارد ولو وجود ندارد، ثبوت و شیئیت دارد در خارج ولو هنوز وجود ندارد؛ کسانی که این رأی را دارند که معدوم شیئیت دارد و ثبوت دارد ولی وجود ندارد، در نزد اینها این مطلب ثابت است که «أَنَّ فِي جُمْلَةِ مَا يُخْبَرُ عَنْهُ»، در جمله اموری که مخبرٌعنه واقع میشوند «وَيُعْلَمُ»، یعنی متعلق علم واقع میشوند — هر دو دلیل را ایشان دارد ذکر میکند — در بین «مَا»، یعنی چیزهایی که «يُخْبَرُ عَنْهُ»، یعنی مخبرٌعنه واقع میشوند «وَيُعْلَمُ»، یعنی متعلق علم واقع میشوند، «أُمُوراً»؛ «أُمُوراً» اسم «أَنَّ» است؛ اموری است، یعنی ممتنعات؛ منظورش از «أُمُوراً» ممتنعات است. ممتنعاتی است که «لَا شَيْئِيَّةَ لَهَا فِي الْعَدَمِ»، حتی به اعتراف خود شما. در حالی که از اینها هم خبر داده میشود، هم اینها متعلق علم قرار میگیرند. شما گفتید هر چه که از آن خبر داده بشود یا متعلق علم قرار بگیرد شیء است، پس باید بگویید ممتنعات هم شیء است، در حالی که نمیگویید.
خوب، تمام شد. «وَمَنْ شَاءَ أَنْ يَقِفَ عَلَى ذٰلِكَ»؛ سر خط است، بله، در کتاب ما سر خط ننوشته است. «ذٰلِكَ» یعنی کسی که بخواهد به رأی اینها اطلاع پیدا کند و واقف شود. ما همه را نگفتیم، یک تکه از رأیشان را گفتیم؛ خیلی فروعاتی بر این رأیشان متفرع کردهاند. هر کس بخواهد که بر رأی اینها مطلع شود، برود هذیانهایی را که گفتهاند بخواند؛ نمیگوید حرفهایشان، میگوید هذیانهایشان را بخواند. هذیانهایی که اصلاً لازم نیست بیش از این به آنها مشغول بشویم و بهتر این است که از قول آنها صرفنظر کنیم و وارد فروعات و نتیجههایی که گرفتهاند نشویم.
«وَمَنْ شَاءَ أَنْ يَقِفَ عَلَى ذٰلِكَ»، کسی که میخواهد بر رأی این گروه واقف شود، «فَلْيَرْجِعْ إِلَى مَا هَذَوْا بِهِ»؛ «هَذَوْا» یعنی هذیان گفتند. آنچه که «هَذَوْا بِهِ» به آن چیز «مِنْ أَقَاوِيلِهِمُ»، که «مَا هَذَوْا بِهِ» «مِنْ أَقَاوِيلِهِمُ» است، عبارت از گفتارهایی است که «الَّتِي لَا تَسْتَحِقُّ فَضْلَ الِاشْتِغَالِ بِهَا»؛ نه «لَا تَسْتَحِقُّ الِاشْتِغَالَ»، «لَا تَسْتَحِقُّ فَضْلَ الِاشْتِغَالِ»، یعنی بیش از این که ما مشغول شدیم دیگر لازم نیست مشغول بشویم. «فَضْلَ» یعنی بیش؛ بیش از این لازم نیست، یعنی اضافه اشتغال به آنها لازم نیست. همین مقدار اشتغالی که ما پیدا کردیم و اصل مبنایشان را خراب کردیم کافی است؛ دیگر مازاد بر این لازم نیست و وقتی ما مبنا را ویران کردیم دیگر تمام فروعاتی هم که بر این مبنا متفرع کردهاند باطل میشود. لذا اصلاً لازم نیست فروعات را ذکر بکنیم و رد کنیم. در کتب کلامی فروعات جدا ذکر شده و گفته شده که علاوه بر اینکه اصل مطلب باطل است، خود فروعات هم جداجدا باطل است؛ آنوقت اصل مطلب را که باطل کردهاند، وارد فروعات شدهاند و فروعات را هم یکییکی با دلایل متعدد باطل کردهاند. ایشان میگوید احتیاج به این کارها نیست؛ وقتی اصل را ویران کردی دیگر خیالت راحت است، دیگر به فرع نمیرسی.
منشأ اشتباه معتزله: انکار وجود ذهنی
خوب، بعد که ایشان خیالش راحت شد و گفت که ما قولشان را باطل کردیم و دیگر نمیتوانند نظرشان را اثبات کنند، میپردازد به اینکه منشأ اشتباهشان چه بوده است؛ چرا وارد این مسئله شدهاند و چه شده که یک همچین قول باطلی را انتخاب کردهاند.
میفرماید اینها گروهی هستند که «وجود ذهنی» را قبول ندارند، و بعد هم دیدند از معدومات خبر داده میشود؛ گفتند پس معدومات هم که وجود ندارند، گفتند پس باید یک شیئیتی داشته باشد که بشود از آن خبر داد؛ غافل از اینکه وقتی شما از معدومات خبر میدهید، این معدومات را در ذهنتان میآورید و در ذهن موجود میشوند، بعد از این موجود ذهنی دارید خبر میدهید. شما چون موجود ذهنی را قبول ندارید، سعی کردید که این شیء را موجود ندانید — این شیء یعنی این مخبرٌعنه تان را موجود ندانید — و بعد هم ادعا کنید که با اینکه موجود نیست از آن خبر داده میشود، بعد نتیجه بگیرید که پس شیء است. ما قبول داریم که شیء است، ولی قبول نداریم که معدوم باشد. بله، فیالخارج معدوم است، اما فیالذهن موجود است؛ شما این را تصور میکنید بعد خبر میدهید.
اصلاً قانون خبر دادن این است که شما از چیزی که در ذهنتان آمده خبر بدهید؛ از خارج که نمیتوانید خبر بدهید، خارج که به ذهن نمیآید. شما از خارج صورتی را به ذهن میآورید، بعد آن صورت را تصور میکنید و از آن خبر میدهید؛ وقتی هم که از آن خبر میدهید، ادعا میکنید که من دارم از آنچه که در خارج هست خبر میدهم؛ یعنی آن ذهنی خودتان را یک جوری به خارج نسبت میدهید و میگویید که من دارم از خارج حکایت میکنم، از خارج دارم خبر میدهم. حالا اگر خبرتان مطابق خارج باشد، خبر میشود صادق؛ اگر خبر مخالف باشد، میشود کاذب. پس خبر اصلاً انعقادش در ذهن است، منتها به خارج ارتباط دارد از این جهت که خارج را حکایت میکند.
پس نباید شما توقع داشته باشید که هر چه که از آن خبر داده میشود باید در خارج باشد که بعد که ببینید وجود ندارد بگویید ثبوت دارد. آخر شما این مشکل را پیدا کردید؛ گفتید که آنچه که خبر داده میشود، آنچه که متعلق علم قرار میگیرد باید در خارج باشد؛ بعد دیدید در خارج موجود نیست، گفتید پس در خارج ثابت است. ما میگوییم چه لزومی دارد که شما بگویید شیء در خارج باید باشد؟ شیء در ذهن هم که باشد قابل خبر دادن است و در ذهن هم که وجود دارد؛ حالا وجود خارجی ندارد ولی وجود ذهنی دارد و همان کافی است برای خبر دادن.
مقایسه دیدگاه حکما و معتزله درباره تقرر ماهیت پیش از وجود خارجی
توجه کنید این مطلب هم باید اشاره بشود که این آقایان، شاید هم قبلاً گفتم که این معتزله با حکما از این جهت فرق دارند: حکما هم قائلاند به اینکه ماهیت قبل از وجود خارجی تقرر دارد، یعنی یک نوع وجودی دارد؛ اینها هم قائلاند، یعنی معتزله هم قائلاند که ماهیت قبل از وجود خارجی یک نوع تقرری، یعنی یک نوع حصولی دارد؛ ولی چون این متکلمین وجود ذهنی را منکرند، سعی میکنند آن ثبوتی را یا تقرری را که برای ماهیت قبل از وجود هست، در خارج قرار بدهند. حکما چون وجود ذهنی را قائلاند، تقرر ماهیت را قبل از وجود خارجی در ذهن قرار میدهند. پس هر دو قائلاند که ماهیت قبل از وجود خارجی یک جایی، حالا وجود یا ثبوت هر چه هست، دارد؛ اما معتزله چون وجود ذهنی را قبول ندارند، میگویند این تقرر در خارج است؛ به همین جهت میگویند ماهیت در خارج قبل از وجود ثبوت دارد. اما حکما چون وجود ذهنی را قبول دارند، میگویند که لازم نیست این تقرر در خارج باشد، تقررش در ذهن است.
الآن هم ابنسینا دارد به همین مطلب اشاره میکند؛ میگوید اینها متوجه نشدهاند که این شیء قبل از اینکه به وجود خارجی بیاید، در وجود ذهنی هست و به خاطر همین وجود ذهنی است که در حالی که در خارج معدوم است، شیء به حساب میآید. شیء به حساب میآید چون اگرچه در خارج معدوم است، ولی در ذهن موجود است. پس باز هم شیئیت با وجود مساوق شد و متلازم شد؛ زیرا که اگرچه این شیئیت در فرض عدم خارجی حاصل است، ولی در فرض عدم مطلق حاصل نیست؛ یعنی اگر در خارج این شیء وجود ندارد، در ذهن وجود دارد. پس شیء، شیء است چه در خارج موجود باشد چه در ذهن موجود باشد؛ اگر در هیچکدام موجود نباشد، شیء نیست. پس معلوم میشود که شیئیت با وجود تلازم دارد؛ هر جا شیء هست باید وجود یا خارجی یا ذهنی باشد، و هر جا وجود خارجی یا ذهنی بود شیئیت هم هست. خالی از این دو حال، یعنی اگر وجود خارجی یا وجود ذهنی نباشد، شیئیت هم نخواهد بود.
پرسش و پاسخ درباره تقدم و تأخر وجود ذهنی نسبت به وجود خارجی
پرسش: استاد، ببخشید، این وجود ذهنی قبل از وجود خارجی است یا در واقع میشود همزمان باشد یا بعد از وجود خارجی؟
پاسخ: وجود ذهنی قبل از وجود خارجی هست، اما لازم نیست همه وجودهای ذهنی قبل از وجود خارجی باشند. اگر شما وجود ذهنیتان را از وجود خارجی بگیرید و برایتان علم انفعالی درست بشود، وجود ذهنیتان بعد از وجود خارجی است. اما اگر شما علم فعلی داشته باشید، مثل مهندس که علم فعلی دارد به شیء خارجی — هنوز در خارج چیزی نیست، او اول علم پیدا میکند بعد آن معلوم خودش را در خارج ایجاد میکند — یا مثل مبادی عالیه یا خداوند که علمشان فعلی است و با علم فعلی اشیاء خارجی را میسازد؛ خداوند قبل از اینکه اشیاء موجود بشوند به آنها علم دارد و آنها را عَنْ عِلْمٍ میسازد؛ خوب، آنها همهشان در علم خدا موجودند به وجود علمی، بعداً در خارج موجود میشوند. اینجور علمها که علم فعلیاند، اینها قبل از وجود خارجیاند. علم فعلی قبل از وجود خارجی است، علم انفعالی بعد از وجود خارجی است؛ پس وجود ذهنی میتواند مقدم باشد بر وجود خارجی و میتواند مؤخر باشد.
بنابراین تقرر ماهیت، اگر گفتیم تقرر ماهیت قبل از وجود خارجی است، یعنی در وجود علمی است، هیچ اشکالی نیست؛ چون ماهیتها همه به وجود علمی مقدماند بر وجود خارجیشان، چون بالاخره همه را خدا عالم است قبل از اینکه وجود خارجی به آنها بدهد. ما معتقدیم که در علم خدا و در علم مبادی عالیه ماهیات موجودند. آنها، یعنی معتزله، چون دیدند این مسئله مشکل دارد، گفتند نه، در علم خدا موجود نیستند، در مبادی عالیه هم موجود نیستند، بلکه در همان عالم معدومات ثابتاند؛ در خارج آوردندشان. آنها مبادی عالیه را که قبول نداشتند، خدا را هم که میگفتند بسیط است و نمیتواند این کثرات در او تحقق پیدا کند، ناچار میشدند که بگویند که این اشیاء در خارج ثبوت دارند؛ در خارج وجود ندارند، بلکه در خارج ثبوت دارند. اما ما که وجود ذهنی قائلیم، وجود علمی قائلیم، میگوییم نه، این اشیاء قبل از وجود خارجیشان در خارج ثبوت ندارند، در خارج وجود ندارند، بلکه در ذهن، یعنی در مقام علم وجود دارند که آن علم هم علم خداست. توجه میکنید که قبل از وجود خارجی، جای وجود علمی است؛ وجود علمی سابق است بر وجود خارجی. بله، در مثل ماها که علممان را از خارج میگیریم، وجود ذهنی یا وجود علمی مؤخر است.
پرسش: یعنی این معلومات هم، این معلوماتی هم که اصلاً در خارج تحقق پیدا نمیکنند، میتوانیم بگوییم که یعنی معلوماتی هستند که اصلاً وجود خارجی پیدا نمیکنند؟
پاسخ: بله، معلوماتی هم هستند که وجود خارجی پیدا نمیکنند؛ حتی ممتنعات هم میگویند معلوماند ولی مقدور نیستند، که گفته میشود که معلوم اعم است از مقدور. معلوم شامل ممتنعات هم میشود در حالی که مقدور شامل ممتنعات نمیشود. بله، معلوم حتی به، یعنی علم حتی به ممتنعات، به ممکنات معدومه تعلق میگیرد و همه وجود علمی پیدا میکنند اما وجود خارجی پیدا نمیکنند.
پرسش: ببخشید، معتزله چهجوری که وجود ذهنی را قبول ندارند علم را چهجوری توجیه میکنند؟
پاسخ: آن را حالا یک جوری توجیه میکنند؛ علم را به اضافه برمیگردانند. آن بحثش در علم باید مطرح بشود، ولی در هر صورت وجود ذهنی را قبول ندارند. خیلیها هستند که وجود ذهنی را قبول ندارند و علم را قبول دارند. علم همیشه لازم نیست از طریق وجود ذهنی باشد؛ یکی از راههایش وجود ذهنی است.
پرسش: یعنی شبح و اینها را هم به این صورت فرض میکنند؟
پاسخ: بله، اضافه، یا اضافه میگویند یا شبح میگویند؛ شبح هم ممکن است بگویند. بگویند چیزی پیش ما حاضر میشود ولی آن چیز صورت خارجی نیست، شبح است. البته این دیگر بحثی است که مرتبط به بحث ما نیست؛ حالا آنها علم را چطوری توجیه میکنند، سر جای خودش مطرح میشود.
تبیین حقیقت اخبار و نسبت معانی ذهنی با اعیان خارجی
«وَإِنَّمَا وَقَعَ أُولٰئِكَ فِيمَا وَقَعُوا فِيهِ»؛ «أُولٰئِكَ» یعنی این معتزله، این صاحبان این رأی، واقع شدند «فِيمَا وَقَعُوا فِيهِ»، در این مسئله باطل واقع شدند «بِسَبَبِ جَهْلِهِمْ بِأَنَّ الْإِخْبَارَ إِنَّمَا يَكُونُ عَنْ مَعَانٍ» که «لَهَا وُجُودٌ فِي النَّفْسِ». متوجه نشدند که ما اخبار میکنیم از معانیای که آن معانی وجود در نفس دارند، «وَإِنْ كَانَتْ مَعْدُومَةً فِي الْأَعْيَانِ»، ولو در خارج معدوم باشند؛ ولی وجود نفسی دارند، وجود ذهنی دارند، وجود علمی دارند. لازم نیست ما برای آنها ثبوت درست کنیم، ثبوت خارجی؛ بلکه کافی است که برایشان وجود علمی قائل بشویم.
آنوقت «وَيَكُونُ مَعْنَى الْإِخْبَارِ عَنْهَا أَنَّ لَهَا نِسْبَةً مَا إِلَى الْأَعْيَانِ». معنای اخبار «عَنْهَا»، یعنی از این معانی که در خارج نیستند و در ذهن هستند، یا اصلاً به طور کلی معنای اخبار از معانیای که در ذهناند — حالا چه در خارج باشند چه نباشند — معنای اخبار این است که «أَنَّ لَهَا»، یعنی برای این معانی، «نِسْبَةً مَا إِلَى الْأَعْيَانِ»؛ بالاخره در اعیان هم میخواهیم بگوییم یا وجود دارد، یا وجود پیدا میکند، یا در خارج مصداق ندارد؛ بالاخره یک چیزی میخواهیم بگوییم که این مافیالذهن خودمان را با آن گفته مرتبطش کنیم به خارج. یکی از این چیزها را میگوییم؛ میگوییم این مافیالذهن ما در خارج وجود داشته (مال ماضی)، وجود دارد همین الآن (مال حال)، وجود خواهد داشت (مال آینده)، یا اصلاً در هیچ زمانی وجود نگرفته و وجود هم نخواهد گرفت (مال ممتنعات).
پس همه این مافیالذهنها را یک جوری با خارج مرتبط میکنیم: یا میگوییم در خارج نیست — بالاخره این یک نوع ارتباط است دیگر که از خارج نفیاش کنیم — یا میگوییم در خارج هست. آنوقت هم که میگوییم در خارج هست، میگوییم یا در خارج بوده و الآن نیست، یا الآن در خارج هست، یا در خارج نیست و بعداً به وجود خواهد آمد؛ یا مستقبلش میکنیم، یا ماضیاش میکنیم، یا حالش میکنیم، یا اصلاً میگوییم نیست. آنوقت بعد این نسبت را ما در خبرمان میآوریم و وقتی خبر میدهیم اصلاً معنایش این است که ما داریم به اعتبار خارج خبر میدهیم، میگوییم در خارج هست یا نیست. آنوقت اگر این نسبتی که ما ادعا کردیم مطابق با خارج بود، کلاممان صدق است؛ اگر مطابق با خارج نبود، کلاممان کذب است. بالاخره این مافیالذهن ما که متعلق خبر قرار میگیرد دارد حکایت از خارج میکند؛ اگر حکایتش درست است میشود صادق، حکایتش باطل است میشود کاذب.
ولی اینطور نیست که مخبرٌعنه ما حتماً باید در خارج باشد؛ مخبرٌعنه ما در ذهن است، منتها نسبتی با خارج دارد. این آقایان فکر میکنند مخبرٌعنه ما باید حتماً در خارج باشد، آنوقت اگر در خارج موجود نیست باید در خارج ثابت باشد. ما میگوییم نه، لازم نیست در خارج باشد؛ لازم است که با خارج نسبتی داشته باشد. همین نسبت را که داشته باشد کافی است. حالا آنوقت نسبتی که با خارج دارد میشود این است که در خارج نیست، یا اینکه در خارج بوده، یا در خارج الآن هست، یا در خارج خواهد بود؛ هر کدام از اینها نسبتی است. لازم نیست حتماً در خارج موجود باشد که اگر دیدید موجود نیست بعد ادعا کنید که ثابت است؛ نه، در خارج ولو الآن هم موجود نیست، قبلاً موجود بوده یا بعداً موجود بشود، کافی است که از آن خبر بدهید.
«وَيَكُونُ مَعْنَى الْإِخْبَارِ عَنْهَا» از این امور این که «أَنَّ لَهَا نِسْبَةً مَا إِلَى الْأَعْيَانِ». «مَثَلاً إِنْ قُلْتَ»؛ دارد یک خبری را ذکر میکند که مربوط است به آینده، بعد هم اشاره میکند که ماضی هم همین حکم را دارد؛ یعنی در ماضی هم میتوانید شما خبری بدهید که آن خبر مربوط به گذشته است، درباره ماضی. درباره آینده، چیزی که الآن موجود نیست و در آینده موجود میشود داری خبر میدهی. خبر که میدهی ادعا نمیکنی که الآن موجود است؛ فقط بیان میکنی که الآن در ذهن من موجود است، و بعد هم اطلاع میدهی که این در آینده موجود خواهد شد. یا اگر از ماضی خبر میدهید، ادعا نمیکنید که الآن در خارج موجود است؛ ادعا میکنید که الآن در ذهنتان موجود است، بعد هم میگویید قبلاً در خارج هم موجود بوده، ولی خداوند مثلاً معدومش کرد، دیگر از بین رفته و الآن نیست.
خوب، پس دو مثال میزنیم: یک مثال برای آینده، یک مثال برای گذشته. مثال برای آینده این است که میگوییم: «إِنَّ الْقِيَامَةَ تَكُونُ»؛ «تَكُونُ»، تکون تامه است، یعنی تَتَحَقَّقُ. الآن دقت کنید توی ذهن ما چه چیزی وجود دارد: قیامت در ذهن ما الآن موجود است؛ ولو هنوز قیامتی برپا نشده در خارج، ولی در ذهن ما قیامت موجود است. «تَكُونُ» هم، یعنی تحقق قیامت هم در ذهن ما موجود است؛ نه تحقق خارجی، تحقق ذهنی. این دو تا در ذهن ما هست، بعد ما این «تَكُونُ»ای را که در ذهن حاصل شده بر قیامتی که او هم در ذهن حاصل شده حمل میکنیم و این یک جمله خبری درست میشود که این جمله خبری با خارج مرتبط است؛ زیرا که خبر میدهد که در آینده این قیامت تحقق پیدا میکند. پس امری است ذهنی، تمام سرتاسرش ذهنی است؛ تمام سرتاسر قضیهمان، موضوعش و محمولش و ارتباطی که بین اینها برقرار میکنیم همه ذهنی است، منتها یک نسبتی با خارج دارد، یعنی حکایتی از خارج میکند. حالا این نسبت ممکن است مطابق باشد و ممکن است مطابق نباشد، آن مهم نیست؛ ولی بالاخره میخواهیم بگوییم نمیخواهیم بگوییم مخبرٌعنه در خارج هست، بلکه میخواهیم بگوییم مخبرٌعنه با خارج نسبت دارد. حالا این نسبتی هم که دارد همین است که در آینده واقع میشود.
این مثال برای مضارع، برای مستقبل. مثال برای ماضی: میگوییم که نُوحٌ مَنْ رَكِبَ السَّفِينَةَ؛ نُوحٌ میشود موضوع، مَنْ رَكِبَ السَّفِينَةَ میشود خبرش؛ نوح کسی بود که سوار سفینه شد. خوب، اینجا توجه میکنید نوح وجود ذهنی دارد الآنی که من دارم خبر میدهم، چون در خارج که الآن نوح نیست؛ رکوب سفینه هم یا مَنْ رَكِبَ السَّفِينَةَ هم همینطور — منظور آن سفینه خاص است — آن هم که الآن وجود ندارد، اینها همه مربوط به گذشته است. پس الآن چیزی که در خارج موجود نیست در ذهن من موجود میشود و من در ذهنم از آن خبر میدهم؛ و وقتی خبر میدهم نسبتی با خارج دارد، یعنی دارد حکایت میکند از خارج، منتها نه حکایت از آینده، از خارجی که بعداً میآید چنانکه در «إِنَّ الْقِيَامَةَ تَكُونُ» دیدیم، بلکه حکایت از خارجی که در گذشته بوده و الآن نیست؛ و کارش هم درست است. البته فاسد هم باشد مهم نیست؛ ما الآن به صدق و کذب قضیه کار نداریم، میخواهد صادق باشد میخواهد کاذب. ما میخواهیم بگوییم آن چه که شما دارید از آن خبر میدهید در ذهنتان موجود است و آن را با خارج مرتبطش میکنید؛ حالا ارتباطش درست است یا غلط، یک بحث دیگری است. الآن بحث مهم ما این است که بگوییم این خبری که شما میدهید خبر از خارج است، منتها از موجوداتی که در ذهنتان است دارید خبر میدهید، نه موجودی که حتماً در حین اخبار باید در خارج باشد.
مصنف میتوانست مثال سوم هم بزند و آن مثال را به موجوداتی بزند که ما از آنها خبر میدهیم و همین الآن هم موجودند؛ منتها این مثال را نزد. چرا نزد؟ چون این اصلاً مورد اختلاف نیست. هم ما که قائل به وجود ذهنی هستیم میگوییم که این مخبرٌعنه در خارج موجود است، هم او که قائل به وجود ذهنی نیست میگوید در خارج موجود است. او میگوید در خارج موجود است و در ذهن موجود نیست؛ ما میگوییم هم در خارج موجود است هم در ذهن موجود است. این مسئله، مسئله مورد توافق است، لذا احتیاج نبود مثال بزند؛ به همین جهت هم مثال نزد. آن مسئله ماضی و آینده مورد اختلاف است که آن میگوید، یعنی معتزله میگوید در ماضی ثابت یا در مضارع، در مستقبل ثابت؛ ما میگوییم نخیر، در ماضی موجود در ذهن یا در مستقبل موجود در ذهن. پس در ماضی و مستقبل با همدیگر اختلاف داریم: آنها میگویند در خارج ثابت است — یعنی آن چیزی که ما در ماضی داشتیم و حالا نداریم، یا الآن نداریم و بعداً در آینده خواهیم داشت — آنها میگویند در خارج ثابت است؛ ما میگوییم نخیر، در ذهن موجود است، در خارج نه ثابت است نه موجود، بلکه قبلاً موجود بوده یا بعداً موجود میشود، اما در ذهن هر دو فرد الان موجود است.
پرسش و پاسخ درباره نحوه حکایت وجود ذهنی از محکی خارجی در گذشته و آینده
پرسش: حاج آقا، یعنی شما میگویید حاکی و محکی هر دو در ذهن است دیگر؟
پاسخ: نه، محکی در خارج است.
پرسش: آخر محکی که نیامده هنوز در خارج، چطور میگویید محکی؟ مثلاً شأن وجود ذهنی این است که ذاتاً دارد حکایت میکند از خارج...
پاسخ: حکایت میکند از چه؟ از آینده. شما چون زمان را نادیده میگیرید! نمیگوید قیامت الآن هست؛ دارد میگوید قیامت در آینده خواهد بود، دارد حکایت میکند از آینده. اگر در آینده این محکی واقع شد، خبر صادق است؛ واقع نشد، خبر کاذب است. ولی علی ایّ حالٍ دارد حکایت میکند از خارج؛ دارد حکایت میکند از خارج، محکی نمیتواند دیگر در ذهن باشد. حاکی در ذهن است؛ حاکی در ذهن است، محکی حتماً در خارج است، منتها خارجی که گذشته، یا خارجی که میآید، یا خارجی که همین الآن هست؛ حالا حکایتش یا صادقانه است یا کاذبانه است، همهاش این احتمال است، ولی بالاخره محکی باید در خارج باشد و این دارد از محکی خارجی حکایت میکند.
پرسش: استاد، همین ماضیای که گذشته، بالاخره دیگر در خارج نیست، چطور در خارج است وقتی نوح الآن نیست؟
پاسخ: ماضی که گذشته که الآن در خارج نیست، یا مضارعی که نیامده و الآن در خارج نیست، ما داریم از آن حکایت میکنیم. اگر بگوییم الآن هست — محکیمان در خارج الآن هست — خبر میشود کاذب؛ اگر بگوییم قبلاً بود یا بگوییم بعداً خواهد بود، خبر میشود صادق؛ ولی علی ایّ حالٍ ما داریم از خارج حکایت میکنیم. شما الآن رفتید سراغ صدق و کذب.
پرسش: نه استاد، صدق و کذب معلوم است در آینده، میخواهم بگویم محکی الآن کجاست چون شأن وجود ذهنی...
پاسخ: یعنی اگر شما حکایت کردید از یک مستقبلی، انتظار دارید که محکی همین الآن در خارج باشد؟! محکی زمان خودش در خارج خواهد بود. ببینید حکایت اصلاً چهجوری است: اگر دارید حکایت از آینده میکنید، باید محکی در آینده در خارج باشد؛ حکایت از گذشته میکنید، محکی باید در گذشته در خارج باشد. علی ایّ حالٍ محکی باید در خارج باشد به همان نحوی که دارید حکایت میکنید. اگر به همان نحو هم که حکایت میکنید نبود، کذب است؛ اگر بود، صدق است. ولی حالا به صدق و کذبش کار نداریم. شما میفرمایید مستقبلاً محکی باید باشد، اما چرا باید الآن باشد؟ اگر من میگویم محکی در آینده است، چرا شما انتظار دارید الآن باشد؟ یا اگر میگویم گذشته است، چرا میگویید الآن باید باشد؟ محکی باید در ظرف خودش باشد در خارج. اگر هم نبود، عرض کردم عیب و ایرادی ندارد؛ باز بالاخره این وجود ذهنی دارد حکایت میکند، از محکی خارجی هم حکایت میکند، منتها محکیای که من دربارهاش دروغ گفتم.
تحلیل سه معنای معقول در قضیه «إِنَّ الْقِيَامَةَ تَكُونُ»
«مَثَلاً إِنْ قُلْتَ: «إِنَّ الْقِيَامَةَ تَكُونُ»»؛ در چاپ ما «تَكُونُ» را توی گیومه نوشته و «إِنَّ الْقِيَامَةَ» را بیرون نوشته که گویا مقول قول «تَكُونُ» است، در حالی که این غلط است؛ «إِنَّ الْقِيَامَةَ تَكُونُ» کلش مقول قول است و کلش باید در گیومه قرار بگیرد، نه فقط «تَكُونُ» تنها. «مَثَلاً إِنْ قُلْتَ: «إِنَّ الْقِيَامَةَ تَكُونُ»، فَهِمْتَ الْقِيَامَةَ»، قیامت را فهمیدی که موضوع قضیهات است، «وَفَهِمْتَ «تَكُونُ»»، «تَكُونُ» را هم که محمول است فهمیدی، «وَحَمَلْتَ «تَكُونُ»»ای را که «الَّتِي فِي النَّفْسِ، عَلَى الْقِيَامَةِ الَّتِي فِي النَّفْسِ»، بر قیامتی که در نفس است. آنوقت داری حکایت میکنی از خارج. چطور حکایت میکنی؟ «بِأَنَّ»؛ «بِأَنَّ» متعلق به «حَمَلْتَ» است؛ حمل کردی به این صورت که خواستی این مطلب را افاده کنی: «بِأَنَّ هٰذَا الْمَعْنَى إِنَّمَا يَصِحُّ فِي مَعْنًى آخَرَ مَعْقُولٍ أَيْضاً، .........، أَنْ يُوصَفَ بِمَعْنًى ثَالِثٍ مَعْقُولٍ، وَهُوَ مَعْقُولُ الْوُجُودِ». یک تکه از عبارت را من جا انداختم ولی خوب، مطلب روشن است.
عبارت را توجه کنید چه میخواهد بگوید. دوباره من خارج «إِنَّ الْقِيَامَةَ تَكُونُ» را میگویم. میگوید تو میخواهی بگویی معنایی که از او تعبیر کردی — معنا، معنا یعنی مافیالذهن؛ قیامت امر خارجی است، ولی وقتی در ذهن میآید میشود معنا — میخواهی بگویی که معنایی را که از او تعبیر میکنی به قیامت، در یک معنای دیگر، در یک معنای دیگری که از آن معنای دیگر — باز هم معنا ها، یعنی معقول — که از آن معنای دیگر تعبیر میکنی به مستقبل، پس قیامت در مستقبل صحیح است و ممکن است که متصف شود به معنای دیگری که او هم معقول است، یعنی به «تَكُونُ». سه تا مطلب: معنایی را که الآن معقول در ذهن توست، میخواهی در یک معنای دیگر که ظرف زمانی مستقبل است، متصف کنی به معنای سوم که وجود خارجی است.
دقت کردید چه عرض کردم؟ ایشان میگوید مفاد «إِنَّ الْقِيَامَةَ تَكُونُ» این است که معنایی را که من در ذهن دارم که از آن تعبیر کردم به قیامت، میخواهم متصفش کنم به معنای دیگری که وجود و کون است، در یک معنای معقول دیگری که عبارت از مستقبل است؛ که هر سه معقولاند، اصلاً کار به خارج ندارند. پس در اخبار، همه چیز در درون ذهن انجام میشود و بعد حکایت از بیرون میکند؛ فقط حکایت از بیرون میکند، وگرنه در اخبار لازم نیست هیچ چیز شما در خارج داشته باشید. محکی باید در خارج باشد، ولی خود حکایت لازم نیست هیچ چیزش در خارج باشد؛ حکایت همه چیزش در ذهن است. این حکایت را یک جوری باید نسبتش بدهیم به خارج، حالا نسبت صادقانه یا نسبت کاذبانه.
عبارت را توجه کنید: «بِأَنَّ هٰذَا الْمَعْنَى»، یعنی به این صورت حمل میکنی که مفادش اینچنین میشود: «هٰذَا الْمَعْنَى»، یعنی موضوع که ما از آن تعبیر کردیم به قیامت، «إِنَّمَا يَصِحُّ»؛ «يَصِحُّ» یعنی يُمْكِنُ. عبارت را دقت کنید، عبارت دقیق است و احتیاج به توضیح دارد؛ مطلب خارجش را عرض کردم، خارجش خیلی سنگین نبود. «بِأَنَّ هٰذَا الْمَعْنَى»، یعنی موضوع که قیامت است، «إِنَّمَا يَصِحُّ» یعنی يُمْكِنُ، «فِي مَعْنًى آخَرَ مَعْقُولٍ أَيْضاً»، در یک معنای دیگری — معنای دیگر مستقبل است، وقت مستقبل — که آن معنا «مَعْقُولٍ أَيْضاً»، معقول است ایضاً؛ آن هم مثل خود آن معنای اول که قیامت است معقول است. خوب، آن معنای دیگری که معنای اول میخواهد در آن معنای دیگر باشد چیست؟ «وَهُوَ مَعْقُولُ فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ». با اضافه بخوانید؛ «مَعْقُولُ» میشود مضاف، «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ» کلش میشود مضافٌالیه، و اضافه، اضافه بیانیه است. «وَهُوَ»، آن معقول دیگر، معقولی است که عبارت است از «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ»؛ یعنی خود «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ»، اما معقولش ها، خود «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ»ای که تعقل شده است. «هُوَ»، یعنی آن «مَعْنًى آخَرَ»، معقولی است که عبارت است از «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ»، یعنی «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ»ای است که تعقل شده؛ معنای آخر، «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ»ای است که تعقل شده است.
پرسش: استاد، این «هُوَ» برمیگردد به «مَعْنًى آخَرَ» یا «مَعْقُولٍ»؟
پاسخ: نه، به معنا؛ به «مَعْنًى آخَرَ»، نه معقول آخر، «مَعْنًى آخَرَ». «هُوَ» یعنی این معنای آخر، «مَعْقُولُ فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ» است؛ «مَعْقُولُ فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ» یعنی «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ» معقولشده است، تعقلشده است.
«أَنْ يُوصَفَ» فاعل «يَصِحُّ» است؛ «إِنَّمَا يَصِحُّ»، یعنی يُمْكِنُ «أَنْ يُوصَفَ». إِنَّمَا يُمْكِنُ «أَنْ يُوصَفَ» این موضوع یعنی قیامت، «بِمَعْنًى ثَالِثٍ»؛ میتواند متصف بشود به معنای سوم که معنای سوم همان مفاد «تَكُونُ» است، که آن معنای سوم هم «مَعْقُولٍ» است. «وَهُوَ»، یعنی این معنای سوم، «مَعْقُولُ الْوُجُودِ»؛ باز هم با اضافه، اضافهاش هم اضافه بیانیه است، یعنی معقولی که عبارت است از وجود، یا به تعبیر دیگر وجود معقولشده، وجود تعقلشده.
البته بعضی از محشین سعی کردهاند که بگویند هر دو معقول، چه آن «وَهُوَ مَعْقُولُ فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ»، چه این «وَهُوَ مَعْقُولُ الْوُجُودِ»، با تنوین خوانده بشود: «وَهُوَ مَعْقُولٌ فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ، وَهُوَ مَعْقُولٌ الْوُجُودُ»؛ خیلی به دست و پا افتادهاند، به زحمت افتادهاند، و بعد هم گفتهاند که اضافه بخوانید بهتر است. تنوینش را هم خواستند درست کنند به مشکل افتادهاند. بهتر همین اضافهای است که عرض میکنم؛ اضافه را هم بیانیه بگیرید.
پرسش: استاد، به حرف جر هم میتوانیم اضافه کنیم یا تنوین...؟
پاسخ: عرض کردم «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ» را یک کلمه بگیرید؛ «مَعْقُولُ» دارد به این یک کلمه اضافه میشود. «مَعْقُولُ» به «فِي» اضافه نمیشود؛ بله، معقول که یعنی هیچ اسمی نمیتواند به حرف جر اضافه بشود. اینجا ما نخواستیم «مَعْقُولُ» را به «فِي» اضافه کنیم؛ «مَعْقُولُ» را خواستیم به این کلمه «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ» اضافه کنیم که «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ» خودش یک کلمه حساب شده است؛ یعنی «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ»ای که معقول است، یا معقولی که عبارت است از «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ». آن یکی دیگر هم «مَعْقُولُ الْوُجُودِ»، یعنی معقولی که عبارت است از وجود، یا وجودی که معقول است.
پرسش: یعنی مثل مضافٌالیه ای که توی گیومه بگذاریم کل عبارت را؟
پاسخ: بله.
پس دو مرتبه عبارت را معنا میکنم؛ چون مفرداتش را معنا کردم، حالا یک سر کلش را معنا میکنم: حمل میکنیم «تَكُونُ» را بر قیامت به این صورت که میخواهیم بفهمانیم که «هٰذَا الْمَعْنَى»، یعنی موضوع که قیامت است، «إِنَّمَا يَصِحُّ»، یعنی يُمْكِنُ، در یک معنای دیگری که آن معنا هم معقول است و آن معنا، معنای «فِي وَقْتٍ مُسْتَقْبَلٍ» است؛ میخواهیم بفهمانیم که آن معنا یعنی قیامت، در یک معنای معقول دیگر یعنی در وقت مستقبل، «يَصِحُّ» یعنی يُمْكِنُ «أَنْ يُوصَفَ بِمَعْنًى ثَالِثٍ»، ممکن است در مستقبل متصف شود به معنای ثالثی که آن معنای ثالث هم معقول است، یعنی «وَهُوَ مَعْقُولُ الْوُجُودِ».
خلاصه میخواهیم بگوییم که معنایی که عبارت از قیامت است، در معنای دیگری که عبارت از وقت مستقبل است، معنای سومی را که عبارت از وجود است خواهد داشت: قیامت در آینده وجود خواهد داشت. میخواهیم این را بگوییم که سه چیز است: قیامت یک، در وقت آینده دو، وجود خواهد داشت سه. این سه تا هر سه معقولاند و ما داریم این معقول را با تمام سه جزءاش در ذهنمان میآوریم و حاکی قرار میدهیم از خارج، که اخبار یعنی این. اخبار یعنی این سه تا را در ذهن بیاور و به این صورتی که گفتیم بر همدیگر، به همدیگر ارتباطشان بده و بعد این اخباری را که در ذهن درست کردی حاکی از خارج قرار بده. حالا حکایتش درست باشد میشود صادق، خراب باشد میشود کاذب. عرض کردم به آن کار نداریم؛ بالاخره ما میخواهیم بگوییم شما اخباری که میکنید از مافیالذهنتان اخبار میکنید، منتها اخبار میکنید به این حیث که این مخبرٌعنه من در خارج هست، یا قبلاً بوده، یا خواهد بود، یا میگویید نیست.
«وَعَلَى هٰذَا الْقِيَاسِ الْأَمْرُ فِي الْمَاضِي»؛ این مثالی بود برای حکایتی که محکیاش در مستقبل میخواهد تحقق پیدا کند. به همین قیاس است، به همین روش است امر در ماضی؛ یعنی اگر شما کلامی داشتید که خبر از ماضی میداد، باز هم آن خبر در ذهن شما تصویر شده، منتها دارد حکایت میکند از محکیای که در گذشته بوده است. مثال زدم — البته مثال مال ملاسلیمان بود — مثال زدم که نُوحٌ مَنْ رَكِبَ السَّفِينَةَ: نوح معنایی است که در معنای دیگر یعنی ماضی، معنای سومی را که رکوب سفینه است داشت. اینطور میخواهد بگوید: معنایی که عبارت است از نوح، در معنای دیگری که عبارت است از ماضی، معنای سومی را که رکوب سفینه است داشته است. سه تا معنا تصور میکنید، این سه تا معنا را کنار هم میگذارید، میشود اخبار؛ اخبار از خارج، منتها اخبار از خارج به لحاظ گذشته.
«فَبُيِّنَ أَنَّ الْمُخْبَرَ عَنْهُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ مَوْجُوداً»؛ مخبرٌعنه باید موجود باشد. اگر شیء هست، موجود هم هست. شما گفتید شیء هست، موجود نیست؛ ما الآن بیان کردیم که شیء هست، موجود هم هست، منتها کجا موجود است؟ «وُجُوداً مَا فِي النَّفْسِ»؛ یک نوع وجود در نفس دارد.
«وَالْإِخْبَارُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ عَنِ الْمَوْجُودِ فِي النَّفْسِ»؛ اخبار حقیقتاً — حقیقتاً یعنی بالذات، یعنی بدون واسطه — خبر از موجود فیالنفس است، «وَبِالْعَرَضِ» — یعنی بالواسطه، معالواسطه — اخبار «عَنِ الْمَوْجُودِ فِي الْخَارِجِ» است؛ یعنی خبر اولاً از مافیالنفس داری میدهی، بعد این مافیالنفس چون حکایت از خارج میکند میشود خبر از خارج. پس ابتدا خبر از نفس است، از مافیالنفس است، بعد به توسط این خبر از مافیالنفس، خبر از مافیالخارج هم میشود. شما اول خبر میدهید که در نفستان یک همچین کاری کردید، بعد این خبر که به من القا میشود، به واسطه همین خبری که دارد خبر میدهد از مافیالنفس، من خبر از مافیالخارج را هم از شما دریافت میکنم به واسطه همین خبری که از مافیالنفس بوده است. پس هر خبری ابتدا خبر میدهد از مافیالنفس و به واسطه خبر از مافیالنفس، خبر میدهد از مافیالخارج؛ بنابراین همه خبرها ابتدائاً و اصالتاً مربوط به نفساند.
پس خبر اقتضا میکند که مخبرٌعنه شیء باشد یک، موجود باشد اما فیالذهن دو. چه لزومی دارد که شما اینها را ثابت در خارج بگیرید؟ موجود در ذهن بگیرید کافی است. منتها چون شما وجود ذهنی را منکر بودید، ناچار شدید این مخبرٌعنه را ثابت در خارج بگیرید. اگر وجود ذهنی را قائل میشدید، این ناچاری برایتان پیش نمیآمد، بلکه مخبرٌعنه را موجود فیالذهن میگرفتید نه ثابت فیالخارج. تمام شد بحث ما با این گروه.
جمعبندی تغایر مفهومی و تلازم مصداقی میان شیء و موجود
اولی که وارد بحث شدیم عرض کردم ما دو تا بحث را در اینجا طرح میکنیم: یکی بحث در تغایر وجود و شیئیت که مفهوماً متغایرند، یکی هم بحث در تلازم این دو تا که از هم منفک نمیشوند. این دو تا بحث را ما شروع کردیم، یادتان هست؛ تغایر را جدا ثابت کردیم، تلازم را هم جدا بیان کردیم، بعد در ذیل تلازم به قول گروهی که منکر تلازم بودند پرداختیم — یعنی معتزله که آنها گفتند شیئیت و وجود با هم تلازم ندارند بلکه شیء اعم است از وجود — قول آنها را رد کردیم. حالا که مطلب تمام شد نتیجه میگیریم که دو مطلب تا اینجا ثابت شد: یکی اینکه وجود و شیئیت با هم مغایرند و دو مفهوم مختلفاند؛ دوم اینکه این دو مفهوم مختلف متلازماند، هر جا آن باشد این هم هست و هر جا این باشد آن هم هست و این دو تا از هم جدا نمیشوند. معلوم شد که این دو تا ادعایی که ما در ابتدا کردیم دو ادعای درستی بود و الآن هم هر دو را ثابت کردیم.
«وَقَدْ فَهِمْتَ الْآنَ»؛ الآنی که این مباحث گذشته را خواندی، دو چیز را فهمیدی: یک، «أَنَّ الشَّيْءَ بِمَاذَا يُخَالِفُ الْمَفْهُومَ لِلْمَوْجُودِ وَالْحَاصِلِ»؛ شیء به چه چیزی مخالفت دارد با آنچه که فهمیده میشود برای الموجود یا برای الحاصل؛ یعنی الموجود و الحاصل به چه چیزی با شیء مخالفت دارد؟ فهمیدی که به مفهوم مخالفت دارد، به معنا مخالفت دارد؛ معناهایشان با هم یکی نیست، مفهومهایشان مغایر است.
«وَأَنَّهُمَا»، دو: فهمیدی الآن این مطلب دوم را که «أَنَّهُمَا مَعَ ذٰلِكَ»، یعنی با وجود تغایر — «أَنَّهُمَا» یعنی شیء و موجود، نه موجود و حاصل، بلکه شیء و موجود یا بفرمایید شیء و حاصل — فهمیدی که «أَنَّهُمَا»، یعنی شیء از یک طرف، موجود و حاصل از طرف دیگر، این دو تا «مَعَ ذٰلِكَ»، یعنی علاوه بر تغایر مفهومی، «مُتَلَازِمَانِ»اند؛ یعنی همدیگر را رها نمیکنند، هر یک صادق باشد آن دیگری هم صادق است، هیچکدام نمیتواند اعم از دیگری باشد تا بتوانیم بگوییم در آن بخش اعم، در یک جایی، در یک موردی این اعم صدق میکند و اخص صدق نمیکند که این یک نوع انفکاک است. انفکاک را اجازه نمیدهیم، بلکه باید بگوییم این دو تا از هم جدا نمیشوند، یعنی با هم تساوی دارند، بلکه بالاتر از تساوی تساوق دارند یا به تعبیر ابنسینا تلازم دارند.
نقد سه قول دیگر از معتزله درباره حاصل، حال و الفاظ شیء
بعد ابنسینا میگوید که به من چندین قول از همین گروه معتزله رسیده که هیچکدامش هم ارزش طرح کردن را ندارند؛ یک مقداری باید در بعضیهایشان بحث کنیم که کردیم، دیگر بیش از این لازم نیست بحث کنیم. سه تا قول را نقل میکند که هر سه قول هم یک جوری بهشان قبلاً اشاره شده، ولو به صراحت نقل نشدهاند ولی یک جوری اشاره بهشان شده است.
قول اول همین قولی است که تا حالا در آن بودیم: گفتهاند که بعضی چیزها ثابتاند یا به تعبیری حاصلاند ولی موجود نیستند؛ ثابتاند و موجود نیستند. همین که الآن تا حالا داشتیم نقل میکردیم که قائل بودند که اشیاء بعضیهایشان ثابتاند و موجود نیستند، بعضیهایشان موجود هستند. اینها حاصل و موجود را مترادف نمیگیرند، یا بفرمایید ثابت و موجود را مترادف نمیگیرند. ما معتقدیم که ثابت و موجود یک معنا دارند، مترادفاند؛ اینها معتقدند که نه، مترادف نیستند: حاصل اطلاق میشود بر اشیائی که ثبوت و حصول دارند ولی وجود ندارند، برخلاف موجود که هر جا اطلاق بشود بر چیزی است که وجود دارد. پس اینها حاصل و موجود را مترادف نمیدانند؛ ولی ما معتقد شدیم که حاصل و موجود با هم مترادفاند، هر جا حاصل باشد موجود هم هست، یعنی هر جا حصول باشد وجود هم هست. خوب، این قول اول بود که تا حالا دربارهاش بحث میکردیم.
قول دومی هم داریم و آن قول دوم این است که بعضی صفات نه موجودند و نه معدوم، بلکه واسطهاند بین الموجود و المعدوم که ما اسم آن صفات را میگذاریم حال. این هم اشاره به قول دیگر معتزله است که قائل به احوال هستند، یعنی وسائط بین موجود و معدوم. ما معتقدیم که موجود و معدوم با هم تناقض دارند و نمیشود رفعشان کنیم و امر سومی را که واسطه بینهماست داشته باشیم؛ اینها میگویند نه، وجود و عدم با هم تناقض ندارند، وجود و نفی با هم تناقض دارند، یا ثبوت و نفی با هم تناقض دارند؛ بنابراین اینها بین موجود و معدوم واسطهای قائلاند که آن واسطه را اسمش را حال میگذارند، ولی معتقدند که آن واسطه حتماً باید صفت باشد، ذات نباشد؛ ذات را حال قرار نمیدهند، صفت را حال قرار میدهند.
برای اینکه عبارتشان و مطلبشان خوب فهمیده بشود من یک توضیحی را عرض میکنم. اینها گفتند که هر شیئی یا ثبوت فیالجمله دارد یا ندارد. ثبوت فیالجمله یعنی الآن ثابت است، یا گذشته ثابت بود، یا آینده ثابت است؛ این میشود ثبوت فیالجمله. ثبوت فیالجمله نداشتن یعنی اصلاً ثابت نیست؛ نه در گذشته ثابت بود، نه در آینده ثابت خواهد شد، نه حال، اصلاً قابل نیست که ثابت بشود؛ این را اسمش را گذاشتند منفی. آن اولی را اسمش را گذاشتند ثابت، دومی را اسمش را گذاشتند منفی. آن اولی که ثابت است اگر موجود شد، علاوه بر اینکه ثابت است موجود هم نامیده میشود؛ ولی دومی منفی است، دومی اصلاً نمیتواند وجود بگیرد، منفی بهش میگویند. منفی به معنای ممتنع؛ در زبان آنها منفی مثل ممتنع در زبان ماست. همانطور که ما میگوییم ممتنع یعنی چیزی که نمیتواند موجود بشود، آنها هم میگویند منفی یعنی چیزی که نمیتواند موجود بشود؛ نه موجود شده و نه موجود خواهد شد.
پس شیء گاهی از اوقات ثبوت دارد، گاهی ثبوت ندارد. آنی که ثبوت ندارد منفی است؛ آنی که ثبوت دارد چه؟ آنی که ثبوت دارد یا ذات است یا صفت. اگر ذات باشد امرش دایر بین دو چیز است: یا وجود دارد میشود موجود، یا وجود ندارد میشود معدوم؛ دیگر حالت سوم ندارد در ذات. اما اگر صفت باشد نه، سه تا حالت دارد؛ همان دو حالت قبل را دارد، یک حالت سومی هم دارد: یعنی اگر وجود داشته باشد میشود موجود، اگر عدم داشته باشد میشود معدوم، اگر هیچکدام را نداشته باشد میشود حال. پس توجه میکنید که اینها اینطوری باید تقسیم میکنند که شیء را یا ثابت میدانند یا غیرثابت؛ غیرثابتش میشود منفی، ثابتش تقسیم میشود به ذات و صفت؛ ذاتش میشود یا معدوم یا موجود و دیگر واسطه ندارد، اما صفتش میشود یا موجود یا معدوم یا واسطه بینهما که حال است. این هم قول دوم.
قول سوم: گروهی باز از همین متکلمین معتزلی قائل شدند به اینکه «الشَّيْءُ» و «مَا» و «الَّذِي» هر سه با هم تفاوت دارند؛ «الشَّيْءُ» یک معنا دارد، «مَا» یک معنا دارد، «الَّذِي» یک معنای دیگر. ولی هر سهشان مخبرٌعنهاند: از «مَا» هم میتوانیم خبر بدهیم، از «الشَّيْءُ» هم میتوانیم خبر بدهیم، از «الَّذِي» هم میتوانیم خبر بدهیم. پس مخبرٌعنه اعم است و شامل هر سه میشود؛ اما «الشَّيْءُ» شامل آن دو تای دیگر نمیشود، «مَا» هم شامل دو تای دیگر نمیشود، «الَّذِي» هم شامل آن دو تای دیگر نمیشود. پس هر کدام از «مَا» و «الشَّيْءُ» و «الَّذِي» اخصاند از مخبرٌعنه، و مخبرٌعنه اعم از اینهاست چون مخبرٌعنه شامل هر سه میشود.
ابنسینا میگوید از این گروه سوم بپرس که «مَا» و «الشَّيْءُ» و «الَّذِي» که فرق دارند، فرقش را بیان کن؛ چه فرقی بین اینهاست؟ میبینی هر سه را معنا میکند میگوید: چیز! بعد میگوید که اگر معنا را ازشان پرسیدی مفتضح میشوند. ادعا میکنند اول، ولی ادعایشان را نمیتوانند اثبات کنند. ادعا میکنند که «مَا» و «الشَّيْءُ» و «الَّذِي» از نظر معنا با هم تفاوت دارند؛ شما ازشان سؤال کنید خوب، اگر تفاوت دارند تفاوتش را بیان کنید. میگوید وقتی ازشان سؤال کنی که تمیز بدهید بین این سه لفظ و معنای این سه لفظ را جدای از یکدیگر بیان کنید، میبینید که «انْكَشَفُوا»؛ «انْكَشَفُوا» یعنی اِفْتَضَحُوا، مفتضح میشوند؛ چون عاجز میشوند دیگر، وقتی عاجز شدند رسوا میشوند و خجالت میکشند از ادعایی که کردهاند.
این سه تا قول که عرض کردم: قول اول این بود که معدومات شیءاند و حاصل، ولو موجود نباشند، ولی موجود نیستند؛ دوم گفت که صفت الشیء میتواند واسطه باشد بین موجود و معدوم، یعنی میتواند حال باشد؛ قول سوم این بود که مخبرٌعنه اعم است از «مَا» و «الَّذِي» و «الشَّيْءُ»، بنابراین «مَا» و «الَّذِي» و «الشَّيْءُ» با هم تفاوت دارند. این سه قول را ایشان میفرماید به من خبر رسیده که در بین آن گروه قائل دارد، ولی سه تا قول باطلی است که اصلاً طرحشان جا ندارد مگر به همان اندازه ضرورت که ما هم به اندازه ضرورت در موردشان بحث کردیم.
«عَلَى أَنَّهُ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّ قَوْماً يَقُولُونَ»[3] ؛ گروهی این سه تا مطلب را میگویند: یک، «إِنَّ الْحَاصِلَ يَكُونُ حَاصِلاً، وَلَيْسَ بِمَوْجُودٍ»؛ حاصل، حاصل است ولی موجود نیست؛ حاصل و موجود را مترادف نمیدانند. در حالی که حکما همهشان حاصل و ثابت و موجود و کائن و همه را مترادف میگیرند؛ اینها نه، اینها حاصل و موجود را غیرمترادف میگیرند و متفاوت قرار میدهند. این قول اول.
دوم: «وَقَدْ تَكُونُ صِفَةُ الشَّيْءِ لَيْسَ شَيْئاً لَا مَوْجُوداً وَلَا مَعْدُوماً»؛ گاهی صفت شیء، شیء نیست، نه شیء موجود نه شیء معدوم. صفت؛ خود شیء چرا، خود شیء یا موجود است یا معدوم است، ولی صفت شیء خودش شیئی نیست که موجود باشد، شیئی نیست که معدوم باشد، بلکه واسطه بینهماست، یعنی حال است.
سوم: «وَأَنَّ «الَّذِي»» — «الَّذِي» یعنی کلمه «الَّذِي» — «وَ«مَا»» — یعنی کلمه «مَا» — «يَدُلَّانِ عَلَى غَيْرِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الشَّيْءُ»، دلالت میکنند بر چیزی که شیء بر آن چیز دلالت نمیکند، یعنی معنایشان متفاوت است؛ «الَّذِي» و «مَا» معنایشان با معنای شیء متفاوت است.
«فَهٰؤُلَاءِ»؛ این قول سوم، قائل به قول سوم یا قائل به هر سه قول؛ و ظاهر این است که قائل به هر سه قول، چون هر سه قول را یک نفر میگوید، هر سه قول یک نفرند که «قَوْماً يَقُولُونَ»، قومی هستند که اینچنین میگویند و این سه قول را دارند. آنوقت میفرماید: «فَهٰؤُلَاءِ»، این کسانی که این سه قول را دارند، «لَيْسُوا مِنْ جُمْلَةِ الْمُمَيِّزِينَ»؛ اینها از جمله ممیزین نیستند، عاقل که هیچ، ممیز هم نیستند! یعنی نمیتوانند بین حرف خوب و بد، حرف باطل و صحیح تمیز بدهند؛ یک چیزی میگویند، کاری هم ندارند که درست گفتهاند یا غلط است، چون اهل تمیز نیستند.
«وَإِذَا أُخِذُوا بِالتَّمْيِيزِ»، اگر مؤاخذه شوند «بِالتَّمْيِيزِ بَيْنَ هٰذِهِ الْأَلْفَاظِ مِنْ حَيْثُ مَفْهُومَاتِهَا»، بهشان گفته بشود که این الفاظ یعنی «الَّذِي» و «مَا» و «الشَّيْءُ» را «مِنْ حَيْثُ مَفْهُومَاتِهَا» تمیز بدهید، یعنی بگویید مفهومهایشان چیست؛ شما که مدعی هستید مفهوم اینها فرق میکند، خوب فرقش را بیان کنید؛ بگویید «مَا» به چه معناست، «الَّذِي» به چه معنا و «الشَّيْءُ» به چه معنا که وقتی سه تا معنا را گفتید ما بفهمیم که این سه تا معنا با هم فرق دارند. «وَإِذَا أُخِذُوا بِالتَّمْيِيزِ بَيْنَ هٰذِهِ الْأَلْفَاظِ مِنْ حَيْثُ مَفْهُومَاتِهَا»، اگر اخذشان کنید و بهشان بگویید، مجبورشان کنید که تمیز بدهند بین این الفاظ «مِنْ حَيْثُ مَفْهُومَاتِهَا»، یعنی مفهومهایشان را از هم جدا کنند، «انْكَشَفُوا»؛ «انْكَشَفُوا» عرض کردم یعنی اِفْتَضَحُوا، یعنی رسوا میشوند، چون میبینند چیزی ندارند بگویند، چیزی برای گفتن ندارند که بتواند فرق بین این سه کلمه را بیان کند. در قاموس گفته: كَشْفُ الْكَوَاشِفِ فَضْحَتُهُ؛[4] کشف به معنای فضاحت و رسوایی است، پس «انْكَشَفُوا»[5] یعنی مفتضح میشوند، رسوا میشوند، میبینند که هیچی ندارند.
خوب، تا اینجا دیگر ما در مورد اینها بحث کردیم و بس است دیگر، بیش از این در موردشان بحث نمیکنیم. یک خرده در آن کسانی که قائل شدند به اینکه شیئیت اعم است از وجود یا به تعبیر دیگر گفتند ممکن است چیزی شیء باشد ولی موجود نباشد بلکه ثابت باشد، در مورد آنها یک مقداری بحث کردیم؛ در مورد قول دومشان که حال باشد اصلاً بحث نکردیم؛ در مورد قول سومشان هم یک ذره بحث کردیم و گفتیم اگر بهشان بگویی که معنای این سه تا لفظ چیست تا برایت بیان کنند و تو تمیز بدهی، اینها اظهار عجز میکنند؛ این را هم بیان کردیم. به همین مقدار بحث در موردشان اکتفا میکنیم و از این بحث خارج میشویم و وارد بحث بعدی میشویم.
اشتراک معنوی و تشکیک در مفهوم وجود
بحث بعدی ما این است که آیا موجود جنس هست یا نیست؟ میفرماید جنس نیست. پس اگر جنس نیست مصداق ندارد؟ میفرماید نه، مصداق دارد؛ مصداق دارد ولی جنس نیست. بعد سؤال میشود حالا که مصداق دارد، بر مصادیقش مساویاً صدق میکند یا به اختلاف؟ میفرماید که به اختلاف؛ بر مصادیقش مساوی صدق نمیکند، بلکه به اختلاف صدق میکند. و چون به اختلاف صدق میکند پس مفهومی است مشکک؛ مفهومی است مشکک.
ببینید الآن بحث ما از قبل جدا شد، اصلاً وارد یک مسئله دیگر داریم میشویم. بحث ما در این فصل در وجود و شیئیت است؛ الآن از بحث اصلی فصل که وجود است بیرون نرفتیم، ولی از این مباحثی که تا حالا داشتیم مطرح میکردیم بیرون آمدیم و اصلاً ربطی دیگر به آن مطالب ندارد. الآن داریم بحث میکنیم که وجود جنس هست یا نیست؟ اگر جنس نیست که واقعاً هم نیست، آیا شمول دارد یا ندارد؟ بعد سؤال میکنیم اگر شمول دارد، مصادیقش را به تساوی شامل میشود یا به اختلاف؟ جواب این است که جنس نیست ولی شمول دارد و مصادیقش را به اختلاف شامل میشود نه به تساوی؛ پس مشکک است.
قبل از اینکه من توضیح بدهم که وجود مشکک است، یک سؤال را باید جواب بدهم. سؤال این است که صدرا معتقد است که وجود تشکیکی است و در نوع نوشتههایش میگوید که مشاء با این مسئله مخالفاند و وجود را تشکیکی نمیدانند. ولی ما میبینیم که الآن ابنسینا در اینجا ادعای تشکیک میکند، خواجه در نمط چهارم اشارات[6] ادعای تشکیک میکند؛ این چطور با نسبتی که صدرا به این مشاء میدهد جمع میشود؟ مشاء میگویند قائل به تشکیک نیستند. اگرچه خود صدرا در اول شواهد ربوبیه سعی میکند که قول به تباین وجودات را که به مشاء نسبت داده میشود به تشکیک ارجاع بدهد، اما آنچه که رایج است درباره مشاء این است که آنها قائل به تشکیک نبودند. حالا آن ارجاعی که صدرا سعی دارد انجام بشود، آن ارجاع را بعضی ممکن است بگویند که مبنای مشاء نیست، شما دارید به مشاء نسبت میدهید ولی مبنایشان نیست. صدرا هم نمیگوید مشاء گفتهاند؛ میگوید احتمال دارد که نظر مشاء به این مطلب من باشد و آنها هم تشکیک را بگویند منتها به زبان و به عبارت تباین وجودات؛ میخواهند تشکیک را بگویند و تباین وجودات را گفتهاند. حالا چطور تشکیک با تباین وجودات سازگار است؟ به همان طوری که در اول شواهد آورده، مراجعه میکنید انشاءالله.
خوب، درست است که صدرا در یک جا توجیه کرده و تشکیک را به مشاء نسبت داده، ولی نوعاً میگویند مشائیها تشکیک وجود را قبول ندارند؛ خود صدرا هم معتقد است در خیلی جاها که مشائیها تشکیک وجود را قبول ندارند. خوب الآن ما نگاه میکنیم میبینیم تشکیک وجود را خودشان دارند ادعا میکنند!
توجه کنید: تشکیک یک بار در مفهوم است، یک بار در مصداق است. مشاء تشکیک در مفهوم را قائلاند؛ یعنی میگویند صدق این مفهوم بالاختلاف است، خود وجود را بالاختلاف نمیدانند. در وجود قائلاند که حقیقت واحده است، نمیگویند اختلاف در آن هست. تشکیک را در متن وجود نمیآورند، تشکیک را در صدق مفهوم میآورند. یک وقت تشکیک در مفهوم است، یک وقت تشکیک در مصداق است: تشکیک در مفهوم یعنی صدقش بر مصادیق بالاختلاف است؛ تشکیک در مصداق این است که نه، خود این مصداق مراتب مختلف دارد، یک مرتبهاش بالاتر است و یک مرتبهاش پایینتر است. صدرا قائل به تشکیک است هم در مفهوم وجود، هم در مصداق و متن وجود، در واقع وجود؛ اما مشاء تشکیک در مفهوم را قائلاند و الآن هم ابنسینا در اینجا دارد تشکیک در مفهوم را بیان میکند.
پرسش: استاد، این همان است که آقایان تشکیک منطقی و فلسفی میگویند؟
پاسخ: شاید. پس اینطور شد که تشکیک در مفهوم را قائلیم؛ یعنی میگوییم وجود مفهومی است متفق — این را هم دقت کنید: مفهومی است متفق یعنی مشترک معنوی است؛ آخر در خود مفهوم هم اختلاف است که متفق است یعنی مشترک معنوی است، یا غیرمتفق یعنی مشترک لفظی است؛ در خود مفهوم هم اختلاف است — ولی ابنسینا میگوید نه، مفهوم متفق است، یعنی مشترک معنوی است؛ اما همین مفهوم متفقی که مشترک است به اشتراک معنوی، صدقش بر مصادیق بالاختلاف است، پس تشکیک است ولی تشکیک مفهومی است.
اقسام سهگانه تشکیک (اولویت، اقدمیت و اشدیت) در صدق وجود
حالا چطور صدقش بالاختلاف است؟ میدانید انحاء تشکیک سه تاست: تشکیک به اولویت یک، تشکیک به اقدمیت دو، تشکیک به اشدیت سه. اگر مفهومی بود که صدقش بر مصداقی اولی بود از صدقش بر مصداقی دیگر، میشود تشکیکی. همچنین اگر مفهومی بود که اولاً بر مصداقی صدق میکرد و ثانیاً بر مصداق دیگر، باز میشود تشکیک. ثالثاً اگر مفهومی بود که در یک مصداق قویتر بود و خودش را بهتر ظاهر میکرد از یک مصداق دیگر، باز هم آن مفهوم میشود تشکیکی. پس تشکیک در سه جا هست: یکی در جایی که اولویت باشد، یکی در جایی که اشدیت باشد، یکی در جایی که اقدمیت یا اولیت باشد.
در وجود اتفاقاً هر سهاش هست. مثلاً در علت و معلول نگاه میکنید میبینید که صدق وجود بر علت اقدم است از صدقش بر معلول. در جوهر، صدق وجود بر جوهر اقوی است از صدقش بر عرض؛ یا صدق وجود در موجودات قاّره اقوی است از صدق وجود بر موجودات غیرقارّه. اولویت هم همینطور. و در خود واجبتعالی میبینید هر سهاش جمع است: هم وجود برایش اولی است، چون بالذات است و از غیر دریافت نشده است؛ وجود برای او اولی است از بقیه ممکنات. بقیه ممکنات وجود دارند منتها از غیر دریافت کردهاند؛ واجبتعالی وجود دارد و از غیر دریافت نشده است، پس وجود واجبتعالی به وجود بودن اولی است. اقدم هم هست، بلکه اول است؛ نه اقدم است، اقدم از همه است؛ چرا؟ چون علةالعلل است و هر علتی وجودش بر معلول مقدم است، علةالعلل وجودش بر همه مقدم است؛ پس خدا وجودش اولیت یا به تعبیر دیگر بفرمایید اقدمیت دارد. سوم: اشدیت دارد؛ او وجودش در حد وجوب است، وجوب یعنی تأکُّد وجود. وجود بقیه در حد وجوب نیست، پس وجود او اشدیت دارد. دقت میکنید که این سه تا عامل تشکیک هر سه در وجود هست؛ پس وجود مشکک است، حملش بر مصادیقش به تشکیک است.
پرسش: استاد، این تشکیک را ما در مفهوم قرار میدهیم، یعنی میگوییم در ذهن است دیگر؛ آنوقت اگر کسی بپرسد چرا تشکیک در صدق به وجود آمده، ما جوابمان به او چیست؟
پاسخ: تشکیک در مفهوم یعنی تشکیک در صدق دیگر.
پرسش: آخر آن تشکیک در صدق چرا به دست آمده، اینکه میگویید اولویت دارد؟ یک جوری برمیگردد باز به همان متن وجود و ذات و...
پاسخ: حالا شاید هم برنگردد؛ صدرا برمیگرداند ولی مشاء برنمیگرداند. چرا این صدق اولویت دارد؟ صدرا میگوید چون خود مرتبه وجود مختلف است؛ اما اینها نمیگویند مرتبه وجود مختلف است، میگویند اولویت دارد، صدق اولویت دارد. واضح هم هست که قبل از اینکه وجود صدق کند بر عرض، صدق میکند بر جوهر؛ اول جوهر موجود است بعداً عرض. یا وجود زمان یا حرکت ضعیفتر است از وجود موجود قار یا موجودی که قرار دارد؛ پس وجود قار میشود اقوی، وجود غیرقار میشود اضعف. یا وجود علت مثلاً؛ وجود علت مقدم است بر وجود معلول. پس بعضی وجودها اقدماند، بعضی اولیاند، بعضی اشد؛ هر سه را در خود وجود واجب میتوانید پیدا کنید. بنابراین صدق مفهوم وجود بر مصادیقش به تشکیک خواهد بود.
وحدت نام و وحدت علم متکفل بحث از وجود و مقایسه آن با علم طب
بعد یک سؤال دیگر مطرح میشود و آن این است که اگر در وجود این اختلاف هست، چگونه برای تمام این مختلفات یک اسم انتخاب کردید اولاً، و چگونه در یک علم از آن مختلفات بحث میکنید ثانیاً؟ چرا اسم واحد برایش انتخاب کردید یکی، چرا در علم واحد طرحش کردید دو تا؟
جواب این است که مفهوم متفق است، یعنی مشترک معنوی است، ولو صدقش بر مصادیق مختلف است. همان اتفاق در مفهوم که ما از آن تعبیر به اشتراک معنوی میکنیم اقتضا کرده یا اجازه داده که ما هم یک اسم بر این لفظ، یعنی وجود قرار بدهیم، هم اینکه از این وجود در یک علم بحث کنیم؛ که تمام مختلفات را ما به خاطر اینکه همه در تحت یک معنا هستند متفق میکنیم و چون متفق شده در یک علم از آن بحث میکنیم؛ یکیاش میکنیم، بعد هم در یک علم از آن بحث میکنیم.
همانطور که در مسائل طبیه اینطور است؛ مسائل طبیه را هم شما میبینید بحث در مزاج میشود، بحث در اخلاط میشود، در اعضا میشود، در افعال میشود، در قوا میشود؛ خوب اینها با هم خیلی اختلاف دارند، ولی تمام این بحثها به یک هدف و آن صحت است، به یک هدف طرح میشود. چون به یک هدف طرح میشود، همه این بحثها را بردیم در یک علم قرار دادیم و اسمش را گذاشتیم علم طب. پس چون مختلفات یک جا جمع میشوند، شما میتوانید از این مختلفات در یک علم بحث کنید. مختلفاتی که در وجود هستند در یک مفهومی که مفهوم مشترک معنوی وجود است جمع میشوند؛ یا مسائل مختلف طبی در یک هدفی که عبارت از صحت است جمع میشوند. چون همه در یک جا جمع میشوند، شما میتوانید از همهشان با تمام اختلافاتی که دارند در یک علم بحث کنید.
«فَنَقُولُ الْآنَ»[7] : یعنی حالا که قرار شد به حرف آن آقایان گذشته بیتوجه باشیم و همانطور که گفتیم وجود با شیئیت را مساوق بدانیم، حالا «فَنَقُولُ الْآنَ: إِنَّهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْمَوْجُودُ كَمَا عَلِمْتَ جِنْساً»؛ موجود جنس نیست، كَمَا زَعَمَهُ بَعْضُ الْقُدَمَاءِ. بعضی قدما فکر میکنند موجود جنس است؛ ایشان میگوید موجود جنس نیست و زعم قدما باطل است. «كَمَا عَلِمْتَ»، چنانکه دانستی؛ کجا دانستی؟ فصل اول از مقاله دوم از مباحث منطق؛ فصل اول از مقاله دوم.[8]
«وَلَا مَقُولاً بِالتَّسَاوِي عَلَى مَا تَحْتَهُ»[9] ؛ و باز وجود اگرچه جنس نیست، ولی مشترک که هست، عام که هست، ولی عامی است که «لَا مَقُولاً بِالتَّسَاوِي عَلَى مَا تَحْتَهُ»؛ «مَقُولاً» یعنی محمول، به تساوی بر «مَا تَحْتَهُ»، یعنی مصادیقش صدق نمیکند و حمل نمیشود تا بشود یک مفهوم متواطی، بلکه به تشکیک صدق میکند، به اختلاف صدق میکند، پس میشود مفهوم مشکک.
«فَإِنَّهُ مَعْنًى مُتَّفَقٌ فِيهِ»؛ وجود معنایی است «مُتَّفَقٌ فِيهِ»؛ «مُتَّفَقٌ فِيهِ» یعنی واحد، یعنی مشترک معنوی؛ مشترک لفظی نیست، بلکه مشترک معنوی است. اما «عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ»؛ معنای واحدی است که به تقدیم و تأخیر با هم اختلاف دارد؛ تقدیم و تأخیر در آن اختلاف درست کرده، حقیقتش اختلاف ندارد، مُقدَّمش و مؤخرش اختلاف دارد؛ یعنی در یک مصادیقی مقدم صدق میکند و در یک مصادیقی مؤخر صدق میکند. الآن توضیح میدهد: در جوهر مقدم صدق میکند، در عرض مؤخر.
«وَأَوَّلُ مَا يَكُونُ، يَكُونُ لِلْمَاهِيَّةِ الَّتِي هِيَ الْجَوْهَرُ»؛ اول چیزی که این وجود در آن تحقق میگیرد، تحقق در ماهیت جوهریه است؛ یعنی ماهیت جوهریه اول است و عرض دوم. اینکه میگوید اول چیزی که در آن وجود تحقق میگیرد جوهر است، یعنی در بین جوهر و عرض اول جوهر است ها، نه به طور مطلق؛ به طور مطلق که اول وجود مال خداست. اول وجود یعنی در بین جوهر و عرض، اولین قسمی که وجود را دریافت میکند جوهر است، بعداً عرض. «وَأَوَّلُ مَا يَكُونُ»، اول جایی که «يَكُونُ» — «يَكُونُ» تامه است — اول جایی که این وجود «يَكُونُ»، یعنی تحقق پیدا میکند و وارد میشود و چیزی را محقق میکند، «يَكُونُ لِلْمَاهِيَّةِ الَّتِي هِيَ الْجَوْهَرُ ثُمَّ يَكُونُ لِمَا بَعْدَهُ»، یعنی لما بعد جوهر. «مَا بَعْدَهُ» یعنی ما بعد جوهر؛ اگر مَا بَعْدَهَا میگفتیم برمیگرداندیم به ماهیتی که جوهر است، حالا که «مَا بَعْدَهُ» گفتیم برمیگردانیم به خود جوهر.
خوب، پس این شد که در بعضی اول صدق میکند و بر بعضی بعداً؛ تا اینجایش هم میشود تشکیک دیگر. تازه اگر همین یکی بود تشکیک بود، تا چه رسد به اینکه راههای دیگری هم داریم برای اختلاف: در یکی اقوی صدق میکند، در یکی اضعف؛ در یکی اولی صدق میکند، در یکی مقابل اولی. پس راههای دیگر هم برای تشکیک داریم. اگر یک راه برای تشکیک داشتیم کافی بود در تشکیک، تا چه رسد به اینکه سه تا راه داریم؛ یعنی به تمام انحاء تشکیک در اینجا ما میتوانیم معتقد بشویم.
خوب، تا اینجا بیان کرد که وجود امری است اختلافدار: یا اختلاف به اقدمیت، یا اولویت، یا اشدیت. حالا سؤال میشود اگر اختلاف دارد چرا شما یک اسم برایش گذاشتید اولاً، چرا در یک علم از آن بحث میکنید ثانیاً؟ جواب میدهند که ما قبلاً گفتیم که این وجود واحد است و مشترک معنوی است؛ همان وحدت و اشتراک معنوی که برای وجود هست، هم مجوز میشود که ما این مختلفات را به یک نام که عبارت از وجود است بنامیم، هم مجوِّز میشود که همه را در یک علم مورد بحث قرار بدهیم که علم فلسفه اولی و علم الهی است.
«وَإِذْ هُوَ مَعْنًى وَاحِدٌ»، یعنی چون وجود معنای واحدی است «عَلَى النَّحْوِ الَّذِي أَوْمَأْنَا إِلَيْهِ»، به همان نحوی که قبلاً اشاره کردیم — در کجا عرض کردیم؟ در آنجایی که بحث از اشتراک معنوی وجود داشتیم؛ «عَلَى النَّحْوِ» یعنی به نحو اشتراک معنوی — معنای واحدی است «عَلَى النَّحْوِ الَّذِي أَوْمَأْنَا إِلَيْهِ» یعنی به نحو اشتراک معنوی، که «فَتَلْحَقُهُ عَوَارِضُ تَخُصُّهُ»؛ یعنی بر این امر واحد عوارضی که اختصاص به این امر واحد دارند وارد میشوند و این امر واحد با این عروض عوارض مختلفه، مختلف میشود منتها اِخْتِلَافاً تَشْكِيكِيّاً نه اِخْتِلَافاً تَبَايُنِيّاً، «كَمَا قَدْ بَيَّنَّا قَبْلُ».
«وَلِذٰلِكَ»، یعنی چون معنای واحدی است و مشترک معنوی است، «يَكُونُ لَهُ» اِسْمٌ وَاحِدٌ — که نفرموده — و «عِلْمٌ وَاحِدٌ». هم همه این موجوداتی که به تشکیک مختلفاند اسم واحد دارند و به همهشان میگوییم موجود، هم «لَهُ عِلْمٌ وَاحِدٌ يَتَكَفَّلُ بِهِ»؛ برای این امر واحد که وجود است یک علم است که تکفل میکند این وجود را، یعنی به بحث از این وجود میپردازد و آن علم الهی و فلسفه اولی است.
«كَمَا أَنَّ لِجَمِيعِ مَا هُوَ صِحِّيٌّ عِلْماً وَاحِداً». «صِحِّيٌّ» یعنی مَا هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى الصِّحَّةِ؛ پس «لِجَمِيعِ مَا هُوَ صِحِّيٌّ» یعنی لِجَمِيعِ مَا هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى الصِّحَّةِ، و جَمِيعِ مَا هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى الصِّحَّةِ یعنی مسائل طبی. کما اینکه برای تمام مسائل طبی «عِلْماً وَاحِداً» که عبارت است از علم طب. چرا برای همه علم واحد است؟ چون همه این متعددها و متفرقها و مختلفها تحت یک هدف و غرض که صحت است جمع شدهاند، و آن غرض واحد باعث شده که برای این مختلفات علم واحدی تدوین بشود. بنابراین در وجود هم اگرچه غرض واحد نیست ولی معنا واحد است — از غرض قویتر! — معنا واحد است و این وحدت معنا باعث شده که در یک علم بحث بشود، همانطور که غرض در مسائل طبی باعث شده که در یک علم بحث بشود.
مثلاً در علم طب درباره ارکان بحث میشود — ارکان یعنی عناصر اربعه — درباره مزاجات بحث میشود: اگر عناصر اربعه با هم مرکب شدند و آن کیفیتهای شدیدشان در هم شکست و مزاج، که کیفیت متوسط و کیفیت متعادل است، حاصل شد، درباره اقسام مزاج بحث میشود؛ مزاج معدنی داریم، مزاج نباتی داریم، مزاج جمادی داریم، مزاج حیوانی و انسانی داریم، اقسام مزاجها را داریم و در خود انسان هم همینطور اختلافات هست. بعد درباره اخلاط بحث میشود که بلغم و سودا و صفرا و خون است. درباره اعضا بحث میشود، درباره قوایی که در اعضا حلول کردهاند بحث میشود، درباره افعالی که از این قوا صادر میشود و اعضا مباشر این افعالاند، اینها همه بحث میشود. این همه مباحثی را که دارید، مباحث مختلفاند؛ با وجود اینکه مباحث مختلفاند، چون همهشان در یک غرض که عبارت از صحت است مشترکاند، لذا ما همه اینها را تحت یک علم میبریم و برایشان علم واحد درست میکنیم. صحت جنس آنها نیست، ولی به منزله جنس قرار میدهیم؛ صحت را به منزله جنس قرار میدهیم و همه را مندرج میکنیم تحت یک جنس. چون همه مندرج تحت یک جنس میشوند، میتوانند در یک علم هم مورد بحث قرار بگیرند؛ «كَمَا أَنَّ لِجَمِيعِ مَا هُوَ صِحِّيٌّ»، یعنی هر چه که منسوب به صحت است، هر چه که مسئله طبی است، برای همه علم واحدی تشکیل شده که آن علم واحد عبارت است از طب.
که «فَإِنَّهُ مَعْنًى مُتَّفَقٌ فِيهِ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ»، یعنی معنایی است که «مُتَّفَقٌ فِيهِ»، یعنی مشترک معنوی است، ولی صدقش «عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ» است، یعنی علی نحو التقدیم و التأخیر است؛ که خود معنا واحد است، ولی نحوه صدقش مختلف است.
توضیح تکمیلی پایانی درباره اخبار بالذات از مافیالنفس و بالعرض از مافیالخارج
بله، این «وَالْإِخْبَارُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ عَنِ الْمَوْجُودِ فِي النَّفْسِ، وَبِالْعَرَضِ عَنِ الْمَوْجُودِ فِي الْخَارِجِ»[10] ، یعنی آن لفظ خبری که من القا میکنم بالذات خبر میدهد که در ذهن من چه تصویری رخ داده و بالعرض و بالواسطه خبر میدهد که خارج چگونه است. پس یک بار حکایت میکند از مافیالذهن من و یک بار از مافیالخارج؛ منتها از مافیالذهن بدون واسطه حکایت میکند، از مافیالخارج به توسط مافیالذهن حکایت میکند. این است معنای کلام که البته در وقت توضیح هم عرض کرده بودم.