90/05/13
بسم الله الرحمن الرحیم
شناخت کلی و جزئی، واحد و کثیر، اثبات مبدأ اول و معاد و سعادت اخروی/مباحث وجود، لواحق آن و مراتب صدور موجودات از مبدأ اول /مقاله اول الهیات شفا
موضوع: مقاله اول الهیات شفا/مباحث وجود، لواحق آن و مراتب صدور موجودات از مبدأ اول /شناخت کلی و جزئی، واحد و کثیر، اثبات مبدأ اول و معاد و سعادت اخروی
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
آغاز درس و مرور چهار نکته باقیمانده از جلسه گذشته
صفحه 26 سطر ششم: «وَلِأَنَّ الْمَوْجُودَ لَا يَحْتَاجُ فِي كَوْنِهِ عِلَّةً أَوْ مَعْلُولًا إِلَى أَنْ يَكُونَ طَبِيعِيًّا أَوْ تَعْلِيمِيًّا أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ، فَبِالْحَرِيِّ أَنْ نُتْبِعَ ذَلِكَ بِالْكَلَامِ فِي الْعِلَلِ».[1]
بحثمان در قسمت بود که یکی از رئوس ثمانیه است؛ یعنی ابواب کتاب را و فصول کتاب را و به عبارت دیگر، مطالب موجود در این کتاب را میشمردیم. البته سعی داشتیم که مطالب مرتباً ذکر شوند، ولی خیلی هم به ترتیب اهمیت ندادیم و بعضی قسمتها را جلو و عقب هم شمردیم. حالا رسیدیم به مباحثی که در مقاله ششم مطرح است؛ آن را الآن میخواهیم توضیح بدهیم. مباحث در مقالات قبلی توضیح داده شدند تقریباً، حالا مقاله ششم میخواهد توضیح داده شود تا آخر، و باز برمیگردیم به مقاله چهار و پنج و شش، باز یک خردهای که میگذرد برمیگردیم به مقاله سه و بعد هم مقاله هفت؛ این را همینطوری مختلط گاهی ذکر میکنیم مطالب را، گاهی هم جدا میکنیم.
من قبل از اینکه به ادامه بحث که همین بحث در مقاله ششم است بپردازم، از عبارات قبل چهار نکته باقی مانده که من عرض نکردم، شاید هم گفتم و الآن یادم نیست، احتیاطاً توضیح میدهم. اگر گفته باشم میشود تکرار، اگر هم نگفته باشم که خب الآن گفته میشود.
صفحه 25 سطر آخر: «وَمَا أَمْكَنَ فِيهِ أَنْ يُظَنَّ أَنَّهُ جَوْهَرٌ وَلَيْسَ بِجَوْهَرٍ، فَنُبَيِّنُ عَرَضِيَّتَهُ»[2] . توضیح دادیم که بعضی چیزها را گمان میشود که جوهر است در حالی که جوهر نیست، ما در جای خودش آن بحث را مطرح میکنیم و ثابت میکنیم که عرض است. ظاهراً من نگفتم آن چیزهایی که گمان میشود جوهر است ولی جوهر نیست، چیست. گفتهاند که کَمّ است؛ درباره کَمّ بعضیها ادعا کردهاند که جوهر است و ما بعداً ثابت خواهیم کرد که جوهر نیست، حتی کمّ متصل هم؛ اینها عرضاند. این یک مطلب بود که خواستم عرض کنم که کجا را گمان کرده بودند جوهر است و ما ثابت میکنیم جوهر نیست.
مطلب بعد، دو خط بعد از همان عبارتی که الآن خواندم، داشتیم که: «بِحَسَبِ التَّقَدُّمِ وَالتَّأَخُّرِ»؛ یعنی مراتب جوهر را گفتیم باید بشناسیم، بعد هم گفتیم مراتب جوهر «بِحَسَبِ التَّقَدُّمِ وَالتَّأَخُّرِ». منظورمان از تقدم و تأخر در اینجا تقدم و تأخر بالذات است، نه تقدم و تأخر بالزمان. این را هم شاید من نگفتمش دیروز، الآن اشاره کردم و اضافه کردم.
مطلب سوم، خط بعد از همین «بِحَسَبِ التَّقَدُّمِ وَالتَّأَخُّرِ» داشتیم: «وَيَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ أَنْ نَتَعَرَّفَ حَالَ الْكُلِّيِّ وَالْجُزْئِيِّ». توضیح ندادم که چرا «يَلِيقُ»؛ چرا «يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ» که ما حال کلی و جزئی را بشناسیم. الآن میخواهم توضیح بدهم علت لیاقت آن موضع به شناخت حال کلی و جزئی این است که ما در آن موضع بحث از جوهر و عرض داشتیم؛ جوهر و عرض هستند که به کلی و جزئی تقسیم میشوند. پس به مناسبت بحث از جوهر و عرض، جا دارد که ما از کلی و جزئی هم که از اقسام جوهر و عرضاند، از حالات جوهر و عرضاند، بحث کنیم. پس «وَيَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ» علت لیاقتش هم همین است که هَذَا الْمَوْضِع جوهر و عرض است و جوهر و عرض گاهی حالتی دارند که به خاطر آن حالت به آنها کلی گفته میشود، گاهی حالتی دارند که به خاطر آن حالت به آنها جزئی گفته میشود. ما در همان جایی که بحث جوهر و عرض را مطرح میکنیم، سزاوار است که به مناسبت، به بحث در حالات این دو تا یعنی کلی و جزئی هم بپردازیم.
مطلب چهارم که آخرین مطلب باقیمانده است این است که در سه خط بعد از «يَلِيقُ» داشتیم: «وَهُنَالِكَ نَتَعَرَّفُ حَالَ الْجِنْسِ وَالنَّوْعِ». شاید من نگفتم «هُنَالِكَ» معنایش چیست. «هُنَالِكَ» یعنی در همان موضعی که ما کلی و جزئی و احوال این دو تا را بیان میکنیم، حال جنس و فصل را، حال جنس و نوع را هم میشناسیم. شاید بعضی از این مطالبی که الآن عرض کردم را در جلسه دیروز گفته باشم، شاید هم نگفته باشم. علی ایّ حال چه گفته باشم، چه گفته باشم چه نگفته باشم، بالاخره تکرار شد. خب، حالا این چهار تا مطلب، مطالبی بود که مربوط به گذشته بود. حالا بحث امروز را شروع میکنیم.
مباحث مقاله ششم: علت و معلول به عنوان عوارض ذاتی موجود
موجود گاهی علت است، گاهی معلول. این تقسیم موجود به علت و معلول، تقسیم به حالتی است که، به دو حالتی است که برای خود موجود است؛ بدون اینکه لازم باشد موجود را مقید کنیم به طبیعی، یا به تعلیمی، یا به خلقی، یا به یک جور دیگر، ما میتوانیم تقسیمش کنیم به علت و معلول. پس علت و معلول دو حالتاند برای موجود بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ. چون دو حالتاند برای موجود بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ، پس عارض ذاتی موضوع فلسفه هستند و به خاطر اینکه عارض ذاتی موضوع فلسفه هستند جا دارد که در فلسفه از آنها بحث بشود.
این را هم در جلسه گذشته عرض کردم که اگر عرضی بر موجود مترتب شود منتها مقید به اینکه آن موجود طبیعی باشد یا ریاضی باشد، این عرض، عرض ذاتی موجود نیست و در نتیجه جای بحثش در فلسفه نیست. زیرا که ما در فلسفه از چیزهایی بحث میکنیم که عوارض ذاتی موجودند؛ یعنی بر موجود مترتب میشوند بدون مقید کردن موجود به طبیعی و ریاضی. حالا علت و معلول هم از همین قبیلاند که بر موجود، حالت موجودند بدون اینکه لازم باشد ما موجود را مقید کنیم به طبیعی و ریاضی. اینطوری نیست که موجودی که طبیعی باشد یا ریاضی باشد یا علت شود یا معلول؛ بلکه موجود مطلقاً میتواند یا علت باشد یا معلول، حتی موجودی که طبیعی و ریاضی نیست.
پس چون عروض علیّت و معلولیت بر موجود، مقید به این نیست که آن موجود طبیعی و ریاضی شود، اینچنین عارضی یعنی علیت و معلولیت را ما میگوییم عارض ذاتی موجود، و چون عارض ذاتی موجود است جا دارد که در فلسفه از آن بحث بشود. به این مناسبت ما در مقاله ششم[3] وارد بحث از علت و معلول میشویم. آنوقت در علت و معلول مباحثی را مطرح میکنیم که اینها را وقتی رسیدیم عرض میکنم. قرار شد ما این فصل را همه را از رو بخوانیم، آن مقداری که احتیاج به خارج دارد توضیح بدهم.
صفحه 26 سطر ششم: «وَلِأَنَّ الْمَوْجُودَ لَا يَحْتَاجُ فِي كَوْنِهِ عِلَّةً أَوْ مَعْلُولًا»[4] ؛ موجود اگر بخواهد علت یا معلول باشد احتیاج ندارد به اینکه طبیعی شود یا تعلیمی شود «أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ»، نه لازم است مقید شود به موجود طبیعی، نه لازم است مقید شود به موجود تعلیمی یعنی ریاضی، نه لازم است مقید شود به قیود دیگر مثلاً موجود خلقی و امثال ذلک. چون موجود در علت شدن یا معلول شدنش احتیاجی به قید ندارد، بلکه علت و معلول بر «الْمَوْجُودُ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ» عارض میشود، «فَبِالْحَرِيِّ أَنْ نَتْبَعَ» یا «نُتْبِعَ ذَلِكَ بِالْكَلَامِ فِي الْعِلَلِ». «الْكَلَامِ» مشارالیه «ذَلِكَ» نیست، مفعول «نُتْبِعَ» است. لذا سر «ذَلِكَ» دیدید وقف کردم، «الْكَلَامَ» را جدا کردم؛ نگفتم «أَنْ نُتْبِعَ ذَلِكَ الْكَلَامَ»، گفتم «أَنْ نُتْبِعَ ذَلِكَ الْكَلَامَ فِي الْعِلَلِ». «فَبِالْحَرِيِّ» یعنی سزاوار است که به دنبال «ذَلِكَ» یعنی به دنبال مَا ذُكِرَ، یا به دنبال «ذَلِكَ» یعنی به دنبال آن چیزی که در مقاله پنجم گفتیم که بحث در کلی و جزئی بود، به دنبال او قرار دهیم «الْكَلَامَ فِي الْعِلَلِ» را؛ یعنی بحث در علل را به دنبال مقاله پنجم قرار بدهیم که بشود مقاله ششم، و ما در مقاله ششم هم وارد در بحث در علل میشویم.
اجناس علل، احوال آنها و نسبت میان علت و معلول
«وَأَجْنَاسِهَا»؛ یعنی اجناس علل را که اقسام اولیه عللاند ذکر کنیم، که اجناس علل چهار تا است: علت فاعلی، علت غایی، علت مادی و علت صوری. «وَأَحْوَالِهَا»؛ احوال این چهار تا علت را هم ذکر کنیم، یا احوال مطلق علل را ذکر کنیم. «وَأَنَّهَا كَيْفَ يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ الْحَالُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْمَعْلُولَاتِ». در فصل اول از مقاله ششم اجناس علل ذکر میشود و احوال این اجناس. در فصل دوم و سوم این بحث میآید که «أَنَّهَا كَيْفَ يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ الْحَالُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْمَعْلُولَاتِ»؛ چگونه باید حال بین علل و بین معلولات باشد، که در فصل دوم بحث مطلقی داریم، در فصل سوم بحثمان در مبدأ فاعلی و ارتباطش با معلولات است.
آنجا حال را بیان میکنیم؛ یعنی اولاً نسبت بین علل و معالیل را میگوییم که نسبت ایجابی است، نسبت تلازم است؛ هر علتی معلول را لازم دارد اگر علت تامه باشد، معلول هم علتش را لازم دارد. بعد ثانیاً در این مطلب بحث میکنیم که آیا لازم است علت در همان چیزی که به معلول افاضه میکند اضافه بر معلول داشته باشد، یا میتواند مساوی باشد، یا حتی میتواند معلول أزیَد از علت باشد؟ این را بحث میکنیم و اشکالاتی که در مسئله هست طرح میکنیم و جواب میدهیم.
مثلاً بعضیها میگویند که آتش دست را میسوزاند، ولی آن فلزی که به وسیله آتش گرم شده دست را بیشتر میسوزاند؛ پس معلول از علت در همان چیزی که علت به معلول داده یعنی حرارت، قویتر است؛ آتش دست را آنچنان نمیسوزاند ولی فلز مذاب دست را کاملاً میسوزاند. آنجا جواب خواهیم داد انشاءالله که این به خاطر این است که آتش تُنُک است، پخش است و به دست نمیچسبد، دست به سرعت از آن عبور میکند؛ اما آن فلز به دست میچسبد و فشرده است، داغی به خاطر این است که عوامل دیگری این را داغتر کرده یا احساس ما را آزار بیشتری میدهد؛ عوامل دیگری است که سه تا عامل ذکر میکنیم انشاءالله در جای خودش. اینها حالاتی است که بین علت و معلول در آن مقاله ششم بحثش میشود.
«وَفِي تَعْرِيفِ الْفُرْقَانِ بَيْنَ الْمَبْدَإِ الْفَاعِلِيِّ وَبَيْنَ غَيْرِهِ»؛ چه فرقی بین مبدأ فاعلی و بقیه مبادی هست، آنجا باید توضیح داده بشود. «وَأَنْ نَتَكَلَّمَ»، باز «فَبِالْحَرِيِّ»، مناسب است که در همان مقاله ششم به مناسبت اینکه علت تأثیر کرده و معلول تأثُّر پیدا کرده، به مناسبت جا دارد که تکلم کنیم «فِي الْفِعْلِ وَالِانْفِعَالِ» که یکی تأثیر تدریجی است، یکی تأثر تدریجی است؛ در این هم باید بحث کنیم.
فرق میان صورت و غایت و نفی اتفاق در علل
«وَفِي تَعْرِيفِ الْفُرْقَانِ»؛ باز باید بحث کنیم در اینکه بشناسانیم فرق «بَيْنَ الصُّورَةِ وَالْغَايَةِ» را. در فصل چهارم از مقاله ششم فرق بین صورت و غایت آمده. دو مرتبه در فصل پنجم از همان مقاله ششم فرق بین خود غایت آمده که غایت تقسیم شده به غَايَة بِحَسَبِ الْقُوَّةِ الْفِكْرِيَّةِ و غَايَة بِحَسَبِ الْقُوَّةِ الْخَيَالِيَّةِ، که از غَايَة بِحَسَبِ الْقُوَّةِ الْخَيَالِيَّةِ تعبیر میکنیم به عبث و گزاف. و آنجا ثابت میکنیم که در عبث و گزاف هم ما غایت داریم، منتها غایت، غایت عقلی نیست، غایت، غایت خیالی است. کسی که با تسبیح بازی میکند، این هم بالاخره یک غایتی در نظرش هست، منتها این غایت، غایت عقلی نیست.
پس گاهی غایت، غایت فکری است یعنی عقلی است که عقلپسند است و عقل به ما میگوید که به سمتش برو، گاهی غایت، غایت خیالی است. و برای همین است که ثابت میکنیم که اتفاق، یعنی فعل خالی از غایت اصلاً نداریم. همانطور که فعل اتفاقی که صادر از مبدأ فاعلی نباشد نداریم، همچنین فعل اتفاقی که به خاطر هدف و غایت نباشد نداریم. هم اتفاق در مبدأ فاعلی را نفی میکنیم، هم اتفاق در مبدأ غایی را نفی میکنیم. اتفاق یعنی بیمبدأ بودن را قبول نداریم، حالا چه بیمبدأ فاعلی باشد چه بیمبدأ غایی باشد. و آنجا ثابت میکنیم که غایت برای هر فعلی هست، منتها تقسیم میشود غایت به غایت فکری و غایت تخیلی.
«وَإِثْبَاتِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا»؛ هر یک از صورت و غایت را ما در فصل مربوط به خودشان که فصل چهارم است اثبات میکنیم و معانی متعددی را که برای صورت ذکر شده میگوییم. البته در آنجایی که میخواهیم فرق بین صورت و غایت بگذاریم، اشاره هم میکنیم که در طبیعیات گفتیم گاهی صورت و غایت و فاعل هر سه یکی هستند؛ یعنی اتحادشان را هم بیان میکنیم علاوه بر اینکه فرقشان را ذکر میکنیم. آنجا مثالهای متعدد میزنیم، یکی مثال میزنیم به صانع. صانع یعنی صنعتگر، منظور از صانع خدا نیست، منظور صانع صنعتگر است مثل نجار، مثل بنا. اینها وقتی که فعلی میخواهند انجام بدهند، با آن ملکه صنعتی که در نفسشان دارند انجام میدهند؛ پس یک صورت خاصی در نفسشان حاصل شده و این صورت حالت ملکه دارد، فعل از این صورت صادر میشود، پس این صورت میشود مبدأ. همان صورت را هم تصور میکند، میگوید من اگر این کار را بکنم تخت چنانی ساخته میشود و چنین استفادهای هم خواهد داشت، میشود غایت. بعد هم همین صورت را در خارج ظاهر میکند و آشکار میکند، میشود صورت. پس یک شیء هم صورت است، هم غایت است، هم فاعل؛ منتها به وجود علمیاش غایت، به وجود ملکیاش فاعل، به وجود خارجیاش صورت؛ ولی بالاخره یک شیء است. اینها را توضیح میدهیم که صورت و غایت ممکن است یکی باشد، گاهی هم با هم فرق میکنند، فرقشان به چیست، اینها معلوم میشود انشاءالله. همه در همان مقاله ششم میآید.
«وَإِثْبَاتِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا»؛ هر یک از این دو را یعنی صورت و غایت را هم اثبات میکنیم، یعنی در فصل چهارم از مقاله ششم این اثبات میشود.
تناهی علل صوری و غایی و بحث مبدأ و ابتدا
«وَأَنَّهُمَا فِي كُلِّ طَبَقَةٍ يَذْهَبُ إِلَى عِلَّةٍ أُولَى»؛ و باز ثابت میکنیم که صورت و غایت در هر طبقهای از طبقات موجودات تا بینهایت نمیرود، بلکه به علت اولایی منتهی میشود که ختم شود. مثلاً یک موجودی را ملاحظه میکنیم، ما این موجود را انجام میدهیم لِغَايَةٍ، یعنی لِهَدَفٍ. اگر این هدف، هدف نهایی ما باشد، خب بالاخره آخرین هدف به دست آمد. اگر این هدف نهایی نباشد، هدف غیر نهایی باشد، هدف متوسط باشد، دوباره این هدف را ما به خاطر هدف دیگر انجام میدهیم و تحصیل میکنیم این هدف را به خاطر رسیدن به یک مسئله دیگر. اگر او آخری باشد، همینطور بالاخره به آخر رسیدیم؛ وگرنه همینطور پیش میرویم تا بالاخره به یک هدف نهایی برسیم که آن علت اولی یعنی غایت اولی است.
یا در صورت هم همینطور، در صورت هم همینچنین باید پیش برویم. در هر طبقه از طبقات افعالمان یا در هر طبقه از طبقات موجودات؛ در هر طبقه از طبقات افعالمان بالاخره ما غایتهایی را تعقیب میکنیم تا به غایت اولی که آخرین غایت است، یا اگر از آن طرف بیایید اولین غایت است، برسیم. در موجودات هم همینطور؛ این موجودی دارای صورتی است، دوباره همین موجود ماده میشود برای موجود بعدی، یک صورت جدید به دست میآید. مثلاً فرض کنید که آب و خاک و اینها ماده میشوند برای چوب، چوب ماده میشود برای تخت، و همینطور ممکن است این صورتها ادامه پیدا کنند؛ یک مرکبی که دارای صورت است ماده میشود برای مرکب دیگر که باز آن صورت بعدی میگیرد. همینطور پیش برویم بالاخره آخر سر به یک صورت باید برسیم که آخرین صورت باشد، از آن ور هم بیاید اولین صورت باشد.
پس بالاخره صورت یا غایت در هر طبقهای که طبقه افعال است یا طبقه موجودات خارجی است که میخواهند ترکیب بشوند صورتهای بعدی را درست کنند، در هر طبقهای باید این علت صوریتان یا علت غاییتان تمام بشود. تسلسل درست نیست در علل؛ نمیتوانید علل صوری را یا علل غایی را تا بینهایت ادامه بدهید، بالاخره باید به یک علت اولایی برسید که دیگر بعد از او علتی نیست، یا قبل از او علتی نیست. «وَأَنَّهُمَا» یعنی صورت و غایت، توضیح میدهیم که صورت و غایت «فِي كُلِّ طَبَقَةٍ يَذْهَبُ إِلَى عِلَّةٍ أُولَى» که دیگر بعد از او یا قبل از او علتی نیست؛ او سرسلسله این علل غایی و صوری است. این هم در فصل پنجم بیان میشود، یک مقدارش هم اینور و آنور بیان میشود، البته همهاش در فصل پنجم نیست.
«وَنُبَيِّنَ الْكَلَامَ فِي الْمَبْدَإِ وَالِابْتِدَاءِ». این «وَنُبَيِّنَ الْكَلَامَ فِي الْمَبْدَإِ وَالِابْتِدَاءِ» را کتاب ما سر خط نوشته، ولی خوب بود که دنباله بنویسد، سر خط نباشد. شما کتابتان سر خط نوشته؟
پرسش: بله، برای ما هم سر خط است.
پاسخ: بله.
و در همان باز مقاله ششم بیان میکنیم سخن در مبدأ و ابتدا را؛ یعنی بیان میکنیم که هر یک از این علل مبدأیی دارند و از آن مبدأ ابتدا کردهاند و شروع شدهاند. حالا ممکن است مبدأ ازلی باشد، ولی بالاخره ابتدای فواعل از آنجاست، یا ابتدای غایات از آنجاست. بالاخره ثابت میکنیم که برای همه علل، همه علل مبدأ دارند؛ نه همه اشیاء، همه اشیاء که خب میدانیم علل دارند به جز خدا، اما بیان میکنیم که همه علل هم مبدأیی دارند که باید به آن مبدأ ختم بشوند، که از آن مبدأ شروع میشود، ابتدا یعنی شروع میشود. هم ثابت میکنیم که همهشان مبدأ دارند، هم بیان میکنیم که از آن مبدأ این سلسله علل فاعلی یا غایی شروع شده، پس تسلسل در مبادی را نمیپذیریم، تسلسل در علل را نمیپذیریم. این تقریباً همان مطلب قبلی بود، یک خرده با یک توضیح مختصری، با یک تفاوت مختصری ذکر شد و توضیح هم داده شد.
مباحث مقالات چهارم، پنجم و ششم: تقدم، تأخر، حدوث و کلیات
«ثُمَّ الْكَلَامُ» باید سر خط نوشته بشود که مال ما سر خط ننوشته. از این «ثُمَّ الْكَلَامُ فِي التَّقَدُّمِ وَالتَّأَخُّرِ» تا سه چهار خط که بعداً میآید، دارد خلاصهای و فهرستی از مقاله چهار و پنج و شش را بیان میکند؛ یعنی مطالبی که در این سه چهار خط ذکر میکنیم بعضیهایش در مقاله چهار آمده، بعضیهایش در مقاله پنج، بعضیهایش در مقاله شش. بعد میفرماید وارد بحث تقدم و تأخر و حدوث میشویم؛ اینها هر سه در مقاله چهار[5] آمده. «ثُمَّ الْكَلَامُ فِي التَّقَدُّمِ وَالتَّأَخُّرِ وَالْحُدُوثِ».[6] حدوث هم دیروز عرض کردم میتواند حدوث ذاتی باشد، میتواند حدوث زمانی باشد.
«وَأَصْنَافِ ذَلِكَ وَأَنْوَاعِهِ»؛ هم اصناف اینها را ذکر میکنیم هم انواعشان را. مثلاً تقدم و تأخر گاهی بالذات است، گاهی بالزمان است؛ خب بالذات یک نوع است، بالزمان یک نوع است. باز بالذات را به چند قسم تقسیم میکنیم: بالذات میتواند در تقدم طبعی باشد، میتواند در تقدم بالوجود باشد، میتواند در تقدم بالتجوهر باشد؛ هر سه را میگوییم تقدم بالذات. اینها را شاید بتوانیم انواع قرار بدهیم، اینها را شاید بتوانیم اصناف قرار بدهیم؛ چون یک نوع دارد به این سه قسم تقسیم میشود شاید اصناف باشند، شاید هم بتوانیم انواع قرار بدهیم. بالاخره انواع را ذکر میکنیم، اصناف را ذکر میکنیم؛ به تعبیر دیگر اقسام تقدم و تأخر و حدوث و اقسامالاقسام را ذکر میکنیم.
«وَخُصُوصِيَّةِ كُلِّ نَوْعٍ مِنْهُ»؛ یعنی مِنْ هر یک را. خصوصیت هر نوعی از این تقدم را، تأخر را، حدوث را، خصوصیتش را ذکر میکنیم. خصوصیت یعنی شرایط، یعنی لوازم، یعنی عوارض؛ یعنی حالاتی که به توسط آن حالات ما میتوانیم بفهمیم که این تقدم است، آن تأخر؛ این حدوث چیست، آن حدوث چیست؛ این چه نوع تقدم است، آن چه نوع تقدم است. خصوصیت را ذکر میکنیم یعنی عوارض، چون ما گاهی از اوقات اشیاء را با خصوصیات میشناسیم، با عوارض و حالات میشناسیم.
و بعد در مقاله پنجم[7] میگوییم: «وَمَا يَكُونُ مُتَقَدِّمًا»، بله، بحث میکنیم و طرح میکنیم «وَمَا يَكُونُ مُتَقَدِّمًا فِي الطَّبِيعَةِ وَمُتَقَدِّمًا عِنْدَ الْعَقْلِ»[8] را. در آنجا بیان میکنیم آنچه که در طبیعت تقدم دارد محسوسات است، آنچه که در عقل تقدم دارد معقولات است؛ یعنی موجودات حسی در طبیعت زودتر حس میشوند، عقلی دیرتر؛ این در صورتی که ما با حواس به این امور توجه کنیم. اما اگر با عقلمان رفتیم که توجه کنیم به امور، معقولات زودتر از محسوسات درک میشوند. پس در حس، محسوسات جلوترند از معقولات و در تعقل، معقولات جلوترند از محسوسات. این یک بحثی است که البته در اینجا ظاهراً اراده نشده و در مقاله پنجم هم این مباحث مطرح نیست.
پس «وَمَا يَكُونُ مُتَقَدِّمًا فِي الطَّبِيعَةِ وَمُتَقَدِّمًا عِنْدَ الْعَقْلِ» را باید طور دیگر معنا کنیم که مناسب مقاله پنجم هم باشد. میگوییم «مَا يَكُونُ مُتَقَدِّمًا فِي الطَّبِيعَةِ» یعنی جزئی، «وَمَا يَكُونُ مُتَقَدِّمًا عِنْدَ الْعَقْلِ» یعنی کلی. این دیگر در مقاله پنجم کاملاً مطرح است. پس ما بحث میکنیم در مقاله پنجم در چیزی که «يَكُونُ مُتَقَدِّمًا فِي الطَّبِيعَةِ»؛ در طبیعت و عالم خارج اگر چیزی بخواهد موجود بشود کلی موجود نمیشود، شخص موجود میشود، کلی از آن انتزاع میشود؛ پس ابتدا جزئی در طبیعت میآید، او در طبیعت مقدم است. اما در تعقل من، من اولی که میخواهم تعقل کنم اول با کلی تعقل میکنم، بعد این کلی را صدق میدهم بر جزئیات، جزئیات از طریق صدق کلی معلوم میشوند. پس در عقل من اول کلی معلوم میشود بعداً جزئی، ولی در طبیعت اول جزئی تحقق پیدا میکند بعداً کلی از آن انتزاع میشود. پس «مَا يَكُونُ مُتَقَدِّمًا فِي الطَّبِيعَةِ» جزئی است، «وَمَا يَكُونُ مُتَقَدِّمًا عِنْدَ الْعَقْلِ» کلی است.
درباره کلی مباحثی خواهیم داشت و بعضی آرایی را که مشهورند در باب کلی، ما قبول نداریم؛ در جای خودش آن آراء را نقض میکنیم. «وَفِي تَحْقِيقِ الْأَشْيَاءِ الْمُتَقَدِّمَةِ عِنْدَ الْعَقْلِ»؛ اشیاء متقدم عند العقل را که کلی است ما تحقیق میکنیم، دربارهشان بحث میکنیم، یعنی از حال کلی بحث میکنیم. «وَوَجْهِ مُخَاطَبَةِ مَنْ أَنْكَرَهَا»؛ راه مخاطبه با کسی که این اشیاء را منکر است. بعضیها کلی را منکرند؛ ما به نحو خاصی با آنها خطاب میکنیم و برایشان آن کلی را اثبات میکنیم. چون توجه دارید کسی که کلی را منکر است، نمیشود از طریق کلی با او بحث کرد، از یک راه دیگر باید وارد شد و کلی را اثبات کرد؛ یعنی وجه خاصی برای مخاطبه منکرین داریم. از هر راهی که نمیتوانیم وارد بشویم؛ او کلی را منکر است، ما نمیتوانیم از مباحثی که در آن کلی به کار رفته استفاده کنیم و کلی را برای او اثبات کنیم، باید از یک راه دیگر وارد بشویم.
«وَوَجْهِ مُخَاطَبَةِ مَنْ أَنْكَرَهَا»؛ یعنی هم تحقیق میکنیم اشیائی را که متقدم عند العقلاند، هم تحقیق میکنیم روش خطاب کردن به کسی که انکار کرده این اشیاء متقدم عند العقل یعنی کلیات را. «فَمَا كَانَ فِيهِ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ رَأْيٌ مَشْهُورٌ مُخَالِفٌ لِلْحَقِّ نَقَضْنَاهُ». «مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ» که راجع است به همین اشیاء متقدم عند العقل، اشاره است به همین اشیاء متقدم عند العقل که همان کلیاتاند. «مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ» بیان «مَا» است؛ بنابراین «فَمَا كَانَ فِيهِ» اینطور معنا میشود: کلیای که در آن کلی، رأی مشهوری وجود داشته باشد مخالفٌ لِلْحَقِّ، اینچنین رأیی را «نَقَضْنَاهُ». عبارت با این توضیحی که دادم دیگر کاملاً روشن شد که «مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ» برمیگردد و اشاره دارد به آن اشیاء متقدم عند العقل که کلیاتاند، و «مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ» بیان برای «مَا»ی «مَا كَانَ» است؛ لذا ما «مَا»ی «مَا كَانَ» را به معنای کلی معنا میکنیم. «فَمَا كَانَ فِيهِ» یعنی آن کلیای که در آن کلی رأی مشهوری مخالفٌ لِلْحَقِّ وجود دارد، «نَقَضْنَاهُ» یعنی نقضنا آن رأی را.
«فَهَذِهِ وَمَا يَجْرِي مَجْرَاهَا»، یعنی آنچه که گفته شد: کلی، جزئی، تقدم، تأخر و مَا يَجْرِي مَجْرَاهَا که بعضیهایش را نگفتیم و در باب خودش به طور تفصیل بحث میکنیم، همه «لَوَاحِقُ الْوُجُودِ بِمَا هُوَ وُجُودٌ» هستند؛ یعنی عوارض ذاتی موضوع فلسفهاند و چون عوارض ذاتی موضوع فلسفهاند جا دارند که در فلسفه مورد بحث قرار بگیرند و ما هم در کتاب فلسفی خودمان آنها را مورد بحث قرار میدهیم. خب این تمام شد.
مباحث مقالات سوم و هفتم: واحد، کثیر و تساوق وجود و وحدت
باز «وَلِأَنَّ الْوَاحِدَ» باید سر خط نوشته بشود؛ دارد اشاره میکند به مباحث دیگری که در مقاله سوم[9] و هفتم[10] آمده. میفرماید واحد هم مساوق با وجود است، پس ما باید درباره واحد هم بحث کنیم؛ چون ما در عوارض وجود بحث میکردیم، در مساوق وجود که به طریق اولی. اگر در احوال وجود و لواحق وجود بحث میکردیم، در مساوق وجود که به طریق اولی. خب اگر در واحد بحث کردید، در مقابلش هم که کثرت است باید بحث بکنید. و چون بین واحد و کثرت تقابل است، پس در تقابل هم باید بحث بکنیم. هم در واحد، هم در کثرت، هم در تقابل باید بحث کنیم؛ اینجا راه برای خیلی مباحث باز میشود.
ایشان میگوید واحد مساوق با وجود است. صدرا البته نه در اینجا، در یک جای دیگر در همین مباحث، در همین فصل حاشیهای دارد، البته در این قسمت ظاهراً نیست، شاید هم همینجا باشد؛ حاشیهای دارد که میگوید که نظر من این است که وجود با وحدت ذاتاً یکی هستند، مفهوماً متفاوت. و من وحدت را زاید بر وجود و عارض بر وجود قرار نمیدهم؛ من میگویم وجود و وحدت یکی هستند ذاتاً، دو تا هستند مفهوماً. ولی ابنسینا معتقد است به اینکه وحدت عارض بر وجود است و زاید وجود است، ذاتش با وجود یکی نیست؛ اگرچه وجود را و وحدت را مساوق میگیرد چنانکه اینجا میبینید، یعنی میگوید مصداقشان یکی است، ولی اینها را یک چیز قرار نمیدهد، یک ذات قرار نمیدهد.
بعد اشاره میکند میگوید چه نظر من باشد که وحدت را با وجود یکی میگیرم، چه نظر ابنسینا باشد که وحدت را زاید بر وجود قرار میدهد، بالاخره وحدت با وجود مناسبتی دارد که آن مناسبت اجازه میدهد که در فلسفه مورد بحث قرار بگیرد. من میگویم چون عین وجود است ذاتاً، ابنسینا میگوید چون مساوق با وجود است؛ پس هر دویمان یک جوری وحدت را مرتبط میکنیم با وجود، و لذا اجازه میدهیم که در فلسفهای که موضوعش وجود است از وحدت بحث بشود.
و چون واحد مساوق با وجود است — مساوق را هم من توضیح دادم، حالا نمیدانم در این جلسات گذشته گفتم یا نه — مساوق با مساوات فرق میکند. در مساوات دو چیز مساوی هماند؛ آن دو چیز لفظشان مختلف است اولاً، مفهومشان مختلف است ثانیاً در مساوات، مصداقشان واحد است، جهت صدقشان مختلف؛ انسان و بشر. لفظشان دو تا است، مفهومشان هم دو تا است؛ از بشر یک چیزی میفهمیم، از انسان یک چیز دیگر که بعداً خواهم گفت چیست. مصداقها یکی است؛ هر چه که بر آن بشر صدق میکند انسان صدق میکند و بالعکس. اما جهت صدق فرق میکند. وقتی توضیح دادم فرق جهت صدق را، فرق مفهوم انسان با مفهوم بشر هم روشن میشود. انسان را چرا انسان میگوییم؟ چون دارای نسیان است، یا چون دارای انس است؛ از هر دو ماده گفتهاند. پس انسان جهت صدقش نسیانش است یا انس داشتنش است. اما بشر جهت صدقش این است که بَشَره یعنی پوست بدنش ظاهر است، زیر مو و پشم و کرک پوشیده نیست. بشر میگوییم چون بشرهاش ظاهر است، انسان میگوییم چون انس دارد یا نسیان دارد؛ جهت صدق فرق میکند. بر همه این موجوداتی که اسمشان انسان است، انسان صدق میکند، بشر هم صدق میکند؛ اما صدق انسان به جهتی است، صدق بشر به جهت دیگر. پس توجه کردید لفظ دو تا است، مفهوم هم که الان روشن شد دو تا است، مصداق یکی است، جهت صدق دو تا. اینچنین جایی این دو لفظ را میگوییم مساوات دارند.
در مساوق لفظ دو تا است، مفهوم دو تا است، مصداق یکی، جهت صدق هم یکی؛ مثل همین موجود و واحد. لفظشان دو تا است، مفهومشان هم دو تا است، روشن است، اما مصداقشان یکی است؛ بر هر چیزی که موجود گفته میشود واحد گفته میشود. حتی عَشَره را هم که ما موجود میدانیم، چون او را به عنوان عَشَرَةٌ وَاحِدَةٌ ملاحظه میکنیم میگوییم موجود است؛ وگرنه اگر متعدد بگیرید عشره را، نمیگویید عشره موجود است، میگویید ده تا آحاد موجود است، ده تا واحد موجود است، نمیگویید عشره موجود است. اگر پراکنده بگیرید عشره را، جمعش نکنید این ده تا را، یک عنوان واحدی مثل عشره به آن ندهید، نمیتوانید بگویید موجود است؛ باید بگویید آن ده تا واحد موجود است. بله، اگر این ده تا واحد را بردید تحت یک عنوان واحد و عنوان عشره را به آن دادید، میگویید عشره موجود است؛ ولی اگر عنوان را بردارید، ده تا واحد موجودند، عشرهای موجود نیست.
پس حتی در کثیر هم باید وحدت بیاید تا وجود بیاید. لذا هر جا وجود هست وحدت هست، هر جا وحدت هست وجود هست؛ کثرت وجود را قبول نمیکند مگر آن کثرت را تحت یک وحدتی جمع کنید. پس معلوم شد مصداق واحد و مصداق موجود یکی است. جهت صدق هم یکی است: این موجود است از همان جهت که واحد است، چون اگر وحدتش را بگیرید دیگر وجودش گرفته میشود؛ واحد است از همان جهت که موجود است. کثیرش بکنید وجودش را گرفتهاید، وحدتش را هم گرفتهاید. پس این شیء از همان جهت که موجود است واحد است و از همان جهت هم که واحد است موجود است؛ جهت صدق یکی است. دیگر نمیگوییم مثل انسان و بشر نیست که از یک جهت بشود انسان، از یک جهت بشود بشر؛ بلکه از همان جهتی که واحد است از همان جهت هم موجود است. عرض کردم چون کثرت که آمد هم وحدت را میبرد هم وجود را میبرد. یعنی ده تا واحد که باشد شما زیر عنوان واحد نبرید این ده تا را، عشره که کثرت است نه موجود است نه واحد است، مگر عنوان عشره حساب کنید؛ و الا ده تا را ما نه موجود داریم نه واحد است، بلکه ده تا یکی موجود است نه ده تا، مگر ده تا را به آن وحدت بدهید، عنوان واحدی بگیرید بر این ده واحد صدقش بدهید، آنوقت ده میشود موجود و میشود باز هم واحد، یعنی عَشَرَةٌ وَاحِدَةٌ.
پس «وَلِأَنَّ الْوَاحِدَ مُسَاوِقٌ لِلْوُجُودِ فَيَلْزَمُنَا أَنْ نَنْظُرَ أَيْضًا فِي الْوَاحِدِ»[11] ؛ چون وحدت مساوق با وجود است و ما در فلسفه از وجود و احوال وجود بحث میکنیم، لذا لازم است که نظر کنیم «أَيْضًا فِي الْوَاحِدِ»؛ یعنی همانطور که نظر میکنیم در لواحق وجودٌ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ، همچنین باید نظر کنیم در خود واحد هم. نظر در واحد هم در مقاله سوم میآید هم در مقاله هفتم، که بعداً بحث میکنیم و اشاره میکنیم چه مباحثی در مقاله سوم داریم و چه مباحثی در مقاله هفتم داریم. البته همانطور که عرض کردم ما یک فهرست اجمالی داریم میگوییم و الا وقتی وارد فصول میشوید میبینید خیلی بیش از اینها ما بحث کردیم؛ فهرست همه مباحث را ندادیم، یک کلیاتی داریم میگوییم.
«وَإِذَا نَظَرْنَا فِي الْوَاحِدِ وَجَبَ أَنْ نَنْظُرَ فِي الْكَثِيرِ»؛ اگر در واحد نظر کردیم، خب مقابلش هم کثیر است، جا دارد که در کثیر هم بحث کنیم. و بعداً میگوییم در واحد چه مباحثی داریم، در کثیر چه مباحثی، در خطوط بعدی ذکر میکنیم انشاءالله، الآن داریم یک کلیاتی میگوییم. بعد که واحد را شناختیم، کثیر را شناختیم، چون بین این دو تا تقابل هست جا دارد که «وَنَعْرِفَ التَّقَابُلَ بَيْنَهُمَا»؛ تقابل بین اینها را بدانیم علاوه بر اینکه اصل تقابل را هم باید بدانیم. اصل بحث تقابل را هم باید مطرح کنیم، تقابل بینهما را هم باید مطرح کنیم که بین اینها چه نوع تقابلی است، وحدت و کثرت با هم چه تقابلی دارند که خب این را هم بحث میکنیم.
بررسی عدد، کمّ متصل و آراء باطله درباره آنها
خب، این یک خلاصهای بود از مقاله سه و هفت. حالا «وَهُنَاكَ يَجِبُ» تفصیل بیشتری است هم در مقاله سه هم در مقاله هفت؛ یعنی همین دو خطی را که الان خواندیم میخواهیم بیشتر تفصیل بدهیم. ما گفتیم باید در واحد نظر کنیم، در کثیر نظر کنیم، در تقابل بینهما نظر کنیم؛ این سه تا مبحث بود. حالا میخواهیم سه تا مبحث را توضیح بدهیم: در واحد نظر کنیم یعنی چه، در کثیر چه، تقابل چه. این را در ضمن هشت خط بیان میکند؛ یعنی هشت خط بعدی هم که داریم در کتاب ما درباره مطالبی است که در مقاله سه و مقاله هفت آمده.
«وَهُنَاكَ»؛ هناک یعنی در آن بحثی که مربوط به واحد و کثرت و تقابل بینهما است، «يَجِبُ أَنْ نَنْظُرَ فِي الْعَدَدِ» و بعد هم «وَنُثْبِتَ الْعَوَارِضَ» تا آخر. «وَهُنَاكَ يَجِبُ أَنْ نَنْظُرَ فِي الْعَدَدِ»، این مطلب در مقاله سوم میآید، «وَمَا نِسْبَتُهُ إِلَى الْمَوْجُودَاتِ». در فصل سوم از مقاله سوم عنوان این است: «فِي تَحْقِيقِ الْوَاحِدِ وَالْكَثِيرِ وَإِبَانَةِ أَنَّ الْعَدَدَ عَرَضٌ»[12] . ابانه یعنی آشکار کردن؛ این عنوان فصل سوم از مقاله سوم است که همین است که الان داریم به آن اشاره میکنیم: «وَمَا نِسْبَتُهُ إِلَى الْمَوْجُودَاتِ»؛ عدد چه نسبتی به موجودات دارد، آنجا بیان خواهیم کرد که أَنَّ الْعَدَدَ عَرَضٌ.
بعد دوباره، این فصل سوم بود، در فصل چهارم از همان مقاله سوم اینطور میگوییم، بحث میکنیم که: «وَمَا نِسْبَةُ الْكَمِّ الْمُتَّصِلِ، الَّذِي يُقَابِلُهُ بِوَجْهٍ مَا، إِلَى الْمَوْجُودَاتِ». «إِلَى الْمَوْجُودَاتِ» متعلق به «نِسْبَةُ» است. «الَّذِي يُقَابِلُهُ» صفت «الْكَمِّ الْمُتَّصِلِ» است، ضمیر «يُقَابِلُهُ» هم برمیگردد به عدد. «بِوَجْهٍ مَا» بیان نحوه تقابل است. باز در همان مقاله سوم در فصل چهارم بحث میکنیم که نسبت کم متصل الی الموجودات چیست؛ کم متصلی که يُقَابِلُ الْعَدَدَ بِوَجْهٍ مَا، با عدد یک نوع تقابل دارد. چه نوع تقابلی؟ تقابلش تضاد نیست، تناقض هم نیست، عدم و ملکه هم نیست، تضایف هم نیست؛ بلکه بِوَجْهٍ مَا تقابل دارد. همان تقابلی که بین دو تا نوع هست، بین انسان و فرس چه تقابلی هست، همان تقابل بین کمّ متصل و عدد یعنی کم منفصل هست؛ چون کم متصل و کم منفصل هر دو، دو نوعاند برای اصل کم. کم جنس عالی است برای این دو تا و این دو تا دو نوعاند. پس همان تفاوتی که بین دو نوع یعنی مثل انسان و فرس هست، همان تفاوت بین کم متصل و کم منفصل هست که این را بعداً باید بیان کنیم.
حالا این کم متصلی که با عدد یعنی با کم منفصل تقابل دارد بِوَجْهٍ مَا، این نسبتش الی الموجودات چیست؟ در فصل چهارم در عنوان میگوییم: «فَصْلٌ فِي أَنَّ الْمَقَادِيرَ أَعْرَاضٌ»[13] — فصل چهارم از مقاله سوم — «فِي أَنَّ الْمَقَادِيرَ أَعْرَاضٌ»، بعد از اینکه عنوان را ذکر میکنیم این عبارت را میآوریم: «أَمَّا الْكَمِّيَّاتُ الْمُتَّصِلَةُ فَهِيَ الْمَقَادِيرُ لِلْمُتَّصِلَاتِ»؛ رابطهاش را با موجودات بیان کردیم: «فَهِيَ الْمَقَادِيرُ لِلْمُتَّصِلَاتِ»، که این را بحث میکنیم در همان فصل چهارم، اثباتش میکنیم و توضیحش میدهیم که موجودات متصل، کم متصلشان همان مقدارشان است. پس نِسْبَةُ الْكَمِّ الْمُتَّصِلِ إِلَى الْمَوْجُودَاتِ یعنی مقدار موجودات. نسبت را آنجا بیان میکنیم و میگوییم همانطور که عدد عارض بر معدود میشود، مقدار یا کم متصل عارض بر جسم ذوالمقدار یا جسم متصل میشود.
«وَنَعُدَّ الْآرَاءَ الْبَاطِلَةَ كُلَّهَا فِيهِ»؛ یعنی درباره کم متصل و همچنین در باب عدد، آراء باطله همهشان را میشماریم. خب، این بحث در مقاله سوم است. اما «وَنَعْرِفَ»، «وَنَعْرِفَ» میآید در مقاله هفتم. در مقاله هفتم یک بحثی مطرح میکنیم که بعضی از قدما این بحث را مطرح کرده بودند، نظرشان را توضیح میدهیم و ردشان میکنیم. و آن بحث این است که آیا عدد مفارق است؟ کم متصل چطور؟ مفارق یعنی مجرد. آیا عدد مجرد است در خارج؟ ما عدد مجرد در خارج داریم؟ عدد را قبلاً گفتیم در ذهنمان مجرد تصویر میکنیم؛ یعنی وقتی ما میخواهیم عدد را تصور کنیم لازم نیست که بر یک معدود مادی حملش کنیم، مقدار هم همینطور. اینها در ذهن ما مجرداً تصور میشوند، در خارج که میآیند مادیاند. در خارج، عدد باید روی معدودهای مادی پیاده شود، گاهی هم غیر مادی؛ اما مقدار حتماً روی ماده میآید. عدد گاهی روی ماده میآید، مثلاً میگوییم که دو تا سیب، سه تا به؛ گاهی هم روی مجردات، میگوییم عقل اول، عقل دوم. اما مقدار همیشه روی مادیات، روی مادیات عارض میشود.
آیا ما عدد در خارج یا مقدار در خارج داریم که مجرد باشد؟ آنجا بیان خواهیم کرد که نه. ولی بعضی گفتهاند که ما عدد مجرد داریم و مقدار مجرد هم داریم. به این هم اکتفا نکردند؛ گفتند این عدد مجرد یا مقدار مجرد، مبدأ موجودات هم هستند. حالا چطور مبدأ میشوند؟ بعضی گفتند که اعداد کنار هم میآیند و چیزهایی را میسازند. بعضی گفتند مقدار، بله؟
پرسش: مثل فیثاغورس که میگوید؟
پاسخ: بله، اصلاً فیثاغورس قائل است به اینکه اعداد سازنده اشیاء است. حالا سازنده است به این صورت که اجزاء عددی کنار هم جمع میشوند یک موجود مرکبی که مثلاً انسان است یا جوهر است به دست میآید؟ یا اینکه نه، این عدد سازنده جوهر میشود نه اینکه خودش در ساختمان جوهر دخالت کند، بلکه به عنوان فاعلی این جوهر یا انسان را صادر میکند؟ اینها همه مطرح میشود و رد میشود. پس ما باید بحث کنیم درباره عدد و کم متصل یعنی مقدار، که آیا مجرداً میتوانند موجود باشند یا نه؛ تازه اگر هم مجرداً موجودند میتوانند مبدأ باشند یا نه؛ مبدأ به معنای مبدأ فاعلی یا مبدأ به معنای مبدأ مادی و صوری که اجزاء مرکب بشوند.
«وَنَعْرِفَ»، یعنی يَجِبُ أَنْ نَعْرِفَ؛ «وَهُنَاكَ يَجِبُ أَنْ نَنْظُرَ فِي الْعَدَدِ... وَنَعْرِفَ»، نَعْرِفَ عطف بر آن «نَنْظُرَ» است. واجب است که بشناسیم که «أَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ»، ذلک یعنی عدد و کم متصل، یعنی هر یک از این دو، یعنی کُلُّ مَا ذُكِرَ؛ و بشناسیم که هیچ یک از این مَا ذُكِرَ که عدد و کم متصلاند، هیچ کدام «مُفَارِقًا» از ماده و مجرد نیستند «وَلَا مَبْدَأً لِلْمَوْجُودَاتِ»، هیچ کدام مبدأ موجودات نیستند.
دوباره «وَنُثْبِتَ»، عطف بر آن نَنْظُرَ است: هُنَاكَ يَجِبُ أَنْ نَنْظُرَ و نَعْرِفَ و نُثْبِتَ. این «وَنُثْبِتَ» هم در مقاله سوم است، نه در مقاله هفتم. در مقاله سوم عوارضی را که لِلْأَعْدَادِ هستند ذکر میکنیم. در فصل پنجم از مقاله سوم عنوانش این است: «فِي تَحْقِيقِ مَاهِيَّةِ الْعَدَدِ وَتَحْدِيدِ أَنْوَاعِهِ وَبَيَانِ أَوَائِلِهِ»[14] ؛ با این عنوان کار ندارم، بعد از عنوان میگوییم: «وَبِالْحَرِيِّ أَنْ نُحَقِّقَ هَاهُنَا طَبِيعَةَ الْأَعْدَادِ وَخَاصِّيَّاتِهَا»، که منظور من این خَاصِّيَّاتِهَا است. خاصیت یعنی همان لواحق، یعنی همان عوارض. «وَنُثْبِتَ الْعَوَارِضَ الَّتِي تَعْرِضُ لِلْأَعْدَادِ»؛ عوارض و خواصی را که برای اعداد عارض میشوند ما در همان مقاله سوم، عرض کردم در فصل پنجمش، اثبات میکنیم. و «نُثْبِتَ» عوارضی که «تَعْرُضُ لِلْكَمِّيَّاتِ الْمُتَّصِلَةِ»؛ این «وَالْكَمِّيَّاتِ الْمُتَّصِلَةِ» عطف بر «لِلْأَعْدَادِ» است، پس عبارت اینطور میشود: نُثْبِتَ الْعَوَارِضَ الَّتِي تَعْرُضُ لِلْكَمِّيَّاتِ الْمُتَّصِلَةِ. عوارضی که عارض کمیت متصله میشود آنها را هم باید ذکر کنیم. عوارضی که عارض کمیت متصله میشود مثل چه؟ «مِثْلُ الْأَشْكَالِ وَغَيْرِهَا». برای عوارض عدد مثال نزد، ولی برای عوارض مقدار مثال زد.
توابع واحد و مقابلات آنها (لواحق کثرت و تقابل)
خب، «وَمِنْ تَوَابِعِ الْوَاحِدِ»[15] خبر مقدم است، «الشَّبِيهُ وَالْمُسَاوِي» مبتدای مؤخر است؛ دیگر عطف نمیگیریم بر «نَنْظُرَ». گفتیم هُنَاكَ يَجِبُ أَنْ نَنْظُرَ و نَعْرِفَ و نُثْبِتَ، تمام شد. حالا «وَمِنْ تَوَابِعِ الْوَاحِدِ: الشَّبِيهُ». این توابع واحد را در مقاله هفتم میآوریم، در فصل اول، و بسیاری از این اصطلاحاتی که در اینجا آوردیم در همان فصل اول توضیح میدهیم.
در صفحه ۳0۴ کتاب ما، حالا کتابهای شما نمیدانم چیست[16] . از توابع واحد است: «الشَّبِيهُ، وَالْمُسَاوِي، وَالْمُوَافِقُ، وَالْمُجَانِسُ، وَالْمُشَاكِلُ، وَالْمُمَاثِلُ، وَالْهُوَهُوَ»[17] .
این چند تایی که من الآن این اصطلاحاتی که الآن خواندم، شبیه و مساوی تا آخر، این را توجه کنید: اینها همه وحداتاند که عارض بر کثیر میشوند. دقت کنید، همه وحدتاند که عارض بر کثیر میشوند، ولی کثیری بِمَا هُوَ وَاحِدٌ، نه کثیرٌ بِمَا هُوَ كَثِيرٌ. حالا توضیح میدهم روشن میشود. شبیه یعنی دو چیزی که — تا گفتم دو چیز بنابراین میشود کثیر — دو چیزی که در کیف واحدند، مثل هماند؛ این سفید است، آن هم سفید، به آنها میگوییم شبیه. پس شبیه وحدتی است یا مشابه وحدتی است که بر کثیر عارض شده به لحاظ وحدتی که این دو کثیر دارند، یعنی به لحاظ آن کیفشان. عامل وحدتشان کیفشان است دیگر؛ بِمَا هُوَ وَاحِدٌ، نه بما اینکه این عاج است آن برف است. یکی ثلج است یکی عاج است؛ به این لحاظ ذاتشان با هم تفاوت دارد، به لحاظ ذاتشان با هم تفاوت دارند، ولی به لحاظ دیگری با هم اتحاد دارند یعنی به لحاظ کیفشان. به لحاظ کیفشان با هم اتحاد دارند. ما اینها را شبیه مینامیم و این کثیر را شبیه مینامیم بما اینکه این کثیر واحد است، یعنی به اعتبار آن کیفشان که واحد است نه به اعتبار ذاتشان که کثیرند. به اعتبار ذاتشان شبیه را اطلاق نمیکنیم، به اعتبار کیفشان اطلاق میکنیم. همچنین در بقیه؛ دیگر در بقیه لازم نباشد من توضیح بدهم. در بقیه هم همینطور است؛ کثیری داریم که این کثیر در یک حیثی واحدند، ما بر آنها به حیث وحدتشان اطلاق میکنیم شبیه را، مساوی را، موافق را تا آخر.
شبیه عبارت است از دو شیئی که در کیف نظیر هماند. مساوی عبارت است از دو شیئی که در کم نظیر هماند. موافق عبارت است از دو شیئی که در وضع شبیه هماند؛ اگر مناسب بگوییم، یعنی در اضافه شبیه هماند. «وَالْمُجَانِسُ»؛ اگر دو چیزی در جنس شبیه هم بودند مثل انسان و فرس، به آنها میگوییم مجانس. «وَالْمُشَاكِلُ» به چه گفته میشود؟ مشاکل به دو چیزی گفته میشود که در خواص با هم برابرند. در همان فصل اول از مقاله هفتم عبارت ابنسینا این است: «وَأَيْضًا مَا كَانَ هُوَ هُوَ فِي الْخَوَاصِّ يُقَالُ لَهُ مُشَاكِلٌ»[18] ؛ این یکی با آن یکی در خواص هُوَ هُوَ باشند، در ذاتشان با هم فرق دارند ولی در خواصشان هُوَ هُوَ یعنی این با آن یکی است، يُقَالُ لَهُ مُشَاكِلٌ. «وَالْهُوَهُوَ»؛ هوهو این نیست که... بله؟
پرسش: والمماثل.
پاسخ: «وَالْمُمَاثِلُ»، بله، المماثل. «وَالْمُمَاثِلُ»، مماثل دو چیزی هستند که در نوع نظیر هماند، مثل زید و عمرو که در یک نوع واردند، به آنها میگویند مماثل یا مثل. «وَالْهُوَهُوَ» دو چیزی هستند که قابل حملاند؛ آنقدر به هم نزدیکاند و وحدتشان غلیظ است که میشود یکی را بر دیگری حمل کرد. در بقیه یکی را بر دیگری حمل نمیکردیم؛ عاج را بر ثلج حمل نمیکردیم با اینکه شبیه بودند، یا در مماثل زید و عمرو را با اینکه هر دو در یک نوع مندرج بودند بر هم حمل نمیکردیم. اما در هوهو دو چیزی داریم که بر هم حمل میکنیم؛ یکی ذات این شیء است یکی صفتش است: زَيْدٌ كَاتِبٌ. این را هم میگوییم هوهو است که کاتب بودن با زید بودن تقریباً یکی به حساب میآید، وحدت خیلی غلیظ است. در آنهای دیگر کثرت است که به عنوانی واحد شدهاند؛ در این یکی، یک ذات است که دارای صفت است، باز هم کثرت است اما کثرت جدای از هم و آنطور کثرت نیست، یکی ذات است یکی صفت همان ذات است، یکی صفت است یکی موصوف همان صفت است، و اختلافشان فقط به موصوف و صفتی است مثلاً، اما در ذاتشان بالاخره وحدتی دارند که اجازه حمل داده میشود.
اینها را ما، این عناوینی که الان خواندیم، اینها همهشان وجه وحدت دارند؛ کثیرند اما وجه وحدت دارند. به خاطر همان وجه وحدتشان از لواحق وحدت شمرده شدهاند. شبیه و مساوی و موافق، همه اینها جزء لواحق وحدتاند به خاطر همان وجه وحدتی که دارند؛ ولو کثیرند ولی به خاطر همان وجه وحدتشان جزء لواحق وحدت شمرده شدهاند.
در اینها بعضیها وحدتشان بالذات است، بعضیها وحدتشان بالعرض است. این بالذات و بالعرضی که اینجا داریم میگوییم در همان فصل هم توضیح خواهیم داد انشاءالله، حاشیه ملااولیاء را هم بیان خواهیم کرد که در اینجا مراد از بالذات و بالعرض آن معنای معروفی که در بالذات و بالعرض هست، نیست؛ یعنی مراد آن معنای معروف نیست، بلکه مراد چیز دیگر است. بالذات گاهی گفته میشود یعنی بلاواسطه، یعنی بالحقیقه؛ بالعرض گفته میشود یعنی معالواسطه و بالمجاز. این معنای معروف بالذات و بالعرض است. این معنای معروف در اینجا مراد نیست. وقتی میگوییم اینها بعضیهایشان واحد بالذاتاند، بعضیها واحد بالعرضاند، منظورمان این است که بعضیها آن وجه وحدتشان ذاتیشان است، مثل مجانس. مجانس یعنی این با آن در جنس شریکاند که جنس داخل در ذات است؛ یعنی وجه وحدت که جنس است داخل در ذات است. اما وقتی میگوییم شبیه، شبیه وجه وحدتش بالعرض است، یعنی به یک عارضی اینها با هم شبیهاند؛ ثلج و عاج دو تا ذاتاند که در عارضی که بیاض است با هم شبیهاند، با هم شریکاند. وجه وحدت اگر یک وجه عارضی باشد، میگوییم وجه وحدت بالعرض است؛ اگر یک وجه ذاتی باشد مثل دو شیء که در جنس شریکاند یا دو مماثل که در نوع شریکاند، به آن میگوییم وجه واحد بالذات. پس بالذات و بالعرض در اینجا اطلاق میشود و اطلاقش با آن اطلاق معروف فرق دارد. این را هم خواستم عرض کنم که همین الآن روشن باشد که ما بالذات و بالعرض را همهجا به یک معنا به کار نمیبریم؛ در اینجا که میگوییم این دو شیء بالذات یکیاند، یعنی به چیزی که مربوط به ذات است وحدت دارند؛ وقتی میگوییم بالعرض یکیاند، یعنی به چیزی که عارضشان است وحدت دارند، نه به ذاتشان وحدت داشته باشند.
خب، «وَمِنْ تَوَابِعِ الْوَاحِدِ»[19] اینهایی است که گفتیم، «فَيَجِبُ أَنْ نَتَكَلَّمَ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ». این «فَيَجِبُ» تفریع بر «مِنْ تَوَابِعِ الْوَاحِدِ» است؛ چون اینها از توابع واحدند و واحد هم با موضوع فلسفه ارتباط مستقیم دارد، بنابراین واجب است که ما تکلم کنیم «فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ»، در هر یک از این عناوین یعنی شبیه و مساوی و موافق و اینها تکلم کنیم. چرا؟ چون اینها مربوط به واحدند، واحد هم مربوط به وجود است، پس اینها به توسط واحد مربوط میشوند به وجود، و چون مربوط به وجودند جا دارد که در فلسفه از آنها بحث بشود به عنوان لواحق و عوارض ذاتی وجود.
«وَمُقَابِلَاتِهَا»؛ یعنی واجب است که تکلم کنیم در کل واحد من هذه و تکلم کنیم از مقابلات این هذه، از مقابلاتشان هم بحث کنیم. چون الان گفتیم که «وَإِذَا نَظَرْنَا فِي الْوَاحِدِ وَجَبَ أَنْ نَنْظُرَ فِي الْكَثِيرِ»؛ وقتی در واحد نظر کردیم در کثیر هم باید بحث کنیم. حالا الان وقتی ما گفتیم در شبیه و مساوی و موافق و امثال ذلک نظر کردیم، در کثیر هم باید بحث کنیم. کثیر چیست؟ غیر شبیه، غیر مساوی، غیر موافق، غیر مجانس. ایشان میگوید «وَالْغَيْرِ بِالْجُمْلَةِ»، یعنی غیر هر چه هست؛ حالا دیگر مضافالیه اش هر چه دلت میخواهد قرار بده: بگو غیر شبیه، بگو غیر موافق، بگو غیر مساوی، بالاخره با هر مضافالیه ای که دارد، لفظ باید غیر باشد، آنوقت میشود کثیر.
«وَمُقَابِلَاتِهَا» یعنی در مقابلات اینها هم باید بحث کنیم. و بحث کنیم که «فَإِنَّهَا» — ضمیر فإِنَّهَا به مقابلاتها برمیگردد نه به هذه، هذه که همان توابع واحد بود، مقابلاتش — «فَإِنَّهَا» یعنی این مقابلات «مُنَاسِبَةٌ لِلْكَثْرَةِ»، یعنی از لواحق کثیرند، از لواحق کثرتاند. پس اگر ما از لواحق وحدت بحث کردیم، قبلاً اگر از وحدت بحث کردیم گفتیم باید از کثرت بحث کنیم، پس اگر از لواحق وحدت هم بحث کردیم باید از لواحق کثرت هم بحث کنیم، و اینهایی که الان میخواهیم بخوانیم از لواحق کثرتاند: «مِثْلُ الْغَيْرِ الشَّبِيهِ».
توجه کنید این غیر شبیه، غیر مساوی و امثال ذلک که الان بعداً میخوانیمشان، اینها عارض کثیرند بِمَا هُوَ كَثِيرٌ. یادتان هست در آن توابع وحدت گفتیم عارض کثیرند بِمَا هُوَ وَاحِدٌ، ولی اینها عارض کثیرند بِمَا هُوَ كَثِيرٌ؛ یعنی ما اینها را عارض بر کثیر میکنیم و آن کثرت کثیر را هم لحاظ میکنیم، آن کثیر را تحت یک واحد نمیبریم، تحت عنوان واحد نمیبریم تا عارضی برایشان درست بشود. این عارضها، عارضاند برای کثیر، کثیری که کثیر دیده میشود، مثل غیر شبیه. دو چیزی که در کیف با هم فرق دارند به آنها میگوییم غیر شبیه؛ دو چیزی که در کمّ با هم فرق دارند به آنها میگوییم «وَغَيْرِ الْمُسَاوِي»؛ دو چیزی که در وضع با هم فرق دارند «وَغَيْرِ الْمُوَافِقِ»؛ دو چیزی که در جنس با هم فرق دارند به آنها میگوییم «وَغَيْرِ الْمُجَانِسِ»؛ دو چیزی که در خواص با هم فرق دارند به آنها میگوییم «وَغَيْرِ الْمُشَاكِلِ». بعد ایشان دیگر نمیخواهد بشمارد، میگوید «وَالْغَيْرِ بِالْجُمْلَةِ»؛ به طور کلی بگو غیر، حالا میخواهی اضافهاش کنی به مساوی، میخواهی اضافهاش کنی به شبیه، میخواهی اضافهاش کنی به مشاکل و هر چه. این را هم توجه کنید، اینها هم بالعرض و بالذات دارند؛ در غیر شبیه بالعرض است، غیر مساوی بالعرض است، غیر مجانس بالذات. یعنی اگر ذاتها را ملاحظه کنی میگوید غیر مجانس، آن خارج از ذات را ملاحظه کنی میگوید غیر شبیه و غیر مساوی مثلاً.
خب، «وَالْخِلَافِ»؛ خلاف عطف بر غیر شبیه است، مثل غیر شبیه و اینهایی که گفتیم و مثل خلاف. دیگر یک بحث دیگری شد؛ این غیر شبیه و غیر مساوی مقابلات آن توابع واحد بودند، مقابلات بودند؛ خلاف و تقابل اینها دیگر مقابلات نیستند، اصلاً یک صنف دیگری از کثرتاند. در آن مقاله هفتم اینطور میگوییم: میگوییم هوهو یک، و غیریت دو. اینجوری وارد بحث میشویم، میگوییم هوهو یک، غیریت دو. بعد هوهو را تقسیم میکنیم به بالذات و بالعرض که الان توضیح دادیم. بعد غیریت را تقسیم میکنیم: غیریت را یک بار تقسیم میکنیم به غیر شبیه و غیر مساوی و امثال ذلک، یک بار هم تقسیم میکنیم به خلاف و تقابل. میگوییم خلاف غیریتشان طوری است که با هم قابل جمعاند، اما تقابل غیریتشان طوری است که با هم قابل جمع نیستند. مثلاً سفیدی با شیرینی اینها خلاف دارند، قابل جمع هم هستند؛ اما سفیدی با سیاهی اینها تقابل دارند، قابل جمع نیستند.
«وَأَصْنَافِهَا» یعنی اصناف تقابل، که تضاد است، تناقض است، تضایف است و عدم و ملکه. «وَالتَّضَادِّ بِالْحَقِيقَةِ»، یعنی باز مثل تضاد بالحقیقه. تضاد بالحقیقه یعنی تضاد حقیقی در مقابل تضاد مشهوری. تضاد حقیقی را باز در همان مقاله هفتم ابنسینا ثابت میکند که در تضاد باید بین ضد و ضد غایتالخلاف باشد، و بعد نتیجه میگیرد که پس هر ضدی فقط یک ضد دارد، بیش از یک ضد ندارد. به تعبیر دیگر میگوید ضدها همیشه ضدانی هستند بدون واسطه، ضِدَّانِ لَا ثَالِثَ لَهُمَا. این ضدان لا ثالث را میگوید تضاد حقیقی؛ سواد و بیاض تضاد حقیقی دارند. ولی ضِدَّانِ لَهُمَا ثَالِثٌ که قبول نمیکند ضدیت آنها را، مثل ضدیت سفیدی با زردی، این را میگوید ضد مشهوری که عرف میگوید ضد، مشهور میگوید ضد، حقیقتاً ضد نیستند. چون بین ضد و ضد باید غایتالخلاف باشد و اگر غایتالخلاف باشد ما برای هر شیئی بیش از یک ضد نداریم؛ پس برای سفیدی چند تا ضد نمیتوانیم داشته باشیم که یکی زردی، یکی سرخی، یکی سبزی، یکی هم سیاهی، بلکه فقط سیاهی است. آن بقیه را ایشان میگوید متوسطاتاند که سفیدی باید حرکت کند این متوسطات را عبور کند تا به سیاهی برسد، یا سیاهی وقتی تضاعف پیدا میکند یعنی میخواهد ضعیف بشود باید این متوسطات را عبور کند تا به سفیدی برسد؛ اینها متوسطاتاند، اینها جزء اضداد محسوب نمیشوند. پس «وَالتَّضَادِّ بِالْحَقِيقَةِ» را آنجا میخواهیم معنا کنیم، یعنی تضاد حقیقی در مقابل تضاد مشهوری. «وَمَاهِيَّتِهِ» یعنی ماهیت تضاد را، یا ماهیت هر یک را، عیبی ندارد ضمیر ماهیته به هر یک برگردد، البته ظاهراً به تضاد برمیگردد. همه اینها انشاءالله در مقاله هفتم بیان میشود. پس در مقاله سوم و هفتم بحث ما در عدد و مقدار است و توابع وحدت و توابع کثرت، که اینها را عرض کردم کدامش در مقاله سوم و کدام در مقاله هفتم است.
مباحث مقالات هشتم و نهم: اثبات مبدأ اول، صفات الهی و نظام بدو و عود
«ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ نَنْتَقِلُ إِلَى مَبَادِئِ الْمَوْجُودَاتِ»؛ بعد منتقل میشویم به مقاله هشتم[20] و نهم[21] . هشتم و نهم را اینجا ایشان ذکر کرده با هم، بدون اینکه جدایشان کند. خب اینها را از رو میخوانم، دیگر توضیح زیاد نمیخواهد. «ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ» یعنی بعد از اینکه بحث در وحدت و اینها را در مقاله هفتم تمام کردیم، «نَنْتَقِلُ إِلَى مَبَادِئِ الْمَوْجُودَاتِ»، بحث در مبادی موجودات را شروع میکنیم، هم در مقاله هشتم هم در مقاله نهم.
«فَنُثْبِتُ الْمَبْدَأَ الْأَوَّلَ»، واجب تعالی را، و ثابت میکنیم «وَأَنَّهُ وَاحِدٌ»، و ثابت میکنیم «حَقٌّ فِي غَايَةِ الْجَلَالَةِ»؛ اینها همه بحث میشود انشاءالله. «وَنَعْرِفُ أَنَّهُ مِنْ كَمْ وَجْهٍ وَاحِدٌ»؛ به چند وجه او واحد است. یک بار واحد است به معنای اینکه شریک ندارد. یک بار واحد است به معنای اینکه جزء ندارد؛ چه جزء خارجی، چه جزء ذهنی، چه جزء مقداری، به قول صدرا حتی ترکیب مِنَ الْعَدَمِ وَالْوُجُودِ، حتی ترکیب مِنَ الْمَاهِيَّةِ وَالْوُجُودِ برایش نیست، هیچ نوع ترکیبی برایش نیست. این دو تا: یکی اینکه شریک ندارد، یکی اینکه جزء ندارد به هر نحو از انحاء.
سوم: آیا خداوند ذاتی است واحد که وحدت عارض او میشود، یا خدا ذاتی است که آن ذات خودش واحد است؟ درباره واجبالوجود این بحث را داریم که آیا واجب تعالی ذاتی است که این ذات واجب است، یا ذاتی است که اصلاً خود همین ذات وجوب است، واجب است؟ یک وقت میگوییم ذَاتٌ لَهُ الْوُجُوبُ، یک وقت میگوییم نه، وَاجِبٌ. مثلاً مثل إِنْسَانٌ وَاحِدٌ؛ یک وقت إِنْسَانٌ وَاحِدٌ، یک وقت وَاحِدٌ، یک وقت وَحْدَةٌ. یک وقت میگوییم این شیء واحد است و وحدت است، یک وقت میگوییم نه، این شیئی است که دارای وحدت است. حالا خدا آیا ذاتی است دارای وحدت که بشود مثل الْإِنْسَانُ الْوَاحِدُ، یا نه، اصلاً ذات وحدت است، او وحدت حقه حقیقیه است؟ باز ثابت میکنیم که از این جهت هم واحد است که ذَاتٌ وَاحِدٌ نیست، بلکه ذاتی است عین وحدت، عین وحدت حقه حقیقیه.
«وَمِنْ كَمْ وَجْهٍ حَقٌّ»؛ حق هم هست، از چه جهت حق است؟ حق به معنای ثابت، به معنای ثابت دائم، به همین معنا است. حق به معنای مَا يُعْطِي حَقِيقَةَ كُلِّ شَيْءٍ فَهُوَ أَحَقُّ بِالْحَقِّيَّةِ؛ او حقیقت همه اشیاء را میدهد پس خودش احق است که حق باشد. اینها الان مطرح نیست، باید گفته بشود.
«وَأَنَّهُ كَيْفَ يَعْلَمُ كُلَّ شَيْءٍ»؛ او چگونه عالم به اشیاء است، به کلیها و جزئیها. هم بحث در علم واجب تعالی به کلیات داریم، هم بحث به جزئیات داریم. آیا عالم است یعنی اینکه بعد از برخورد با اشیاء عالم میشود، یا قبل از اینکه اشیاء را خلق کند به آنها عالم است؟ حالا فقط به کلیشان عالم است یا به جزئیشان هم عالم است؟ ما ثابت میکنیم که به کلی هم عالم است، به جزئی هم عالم است، و این تهمتی که غزالی به فلاسفه مشاء زده تهمت باطلی است که میگوید به جزئی عالم نیست. میگوید مشاء معتقدند که خدا به جزئی عالم نیست، در حالی که مشاء اعتقاد دارند که خدا هم به جزئی عالم است هم به کلی. چطوری عالم است؟ مِنْ طَرِيقِ الْأَسْبَابِ؛ همه اشیاء را از طریق اسباب میداند و خودش سَبَبُ الْأَسْبَابِ است، مُسَبِّبُ الْأَسْبَابِ است، پس همه اشیاء را از طریق علم به خودش میداند. وقتی به خودش عالم است — نه وقتی به خودش عالم شد، بلکه از اول به خودش عالم است — وقتی به خودش عالم است، به تمام معالیل که از او صادر میشوند چه باواسطه چه بیواسطه، از آن عقل اول گرفته که اولین صادر است تا هیولی که آخرین و ضعیفترین صادر است، به همهشان عالم است در ازل قبل از اینکه آنها موجود بشوند؛ عالم است به طریق صور مرتسمه، که توضیحش در جای خودش انشاءالله میآید. «وَأَنَّهُ كَيْفَ يَعْلَمُ كُلَّ شَيْءٍ»؛ چگونه همه اشیاء را میداند هم جزئیشان را هم کلیشان را.
«وَكَيْفَ هُوَ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ»؛ چگونه او قادر بر همه اشیاء است؟ آیا او باواسطه اشیاء را قادر است یا بیواسطه؟ آیا او با علمش اشیاء را خلق میکند که علم فعلی است، با عنایت خلق میکند؟ پس قادر است به همان حیث که عالم است. «وَكَيْفَ هُوَ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَمَا مَعْنَى أَنَّهُ يَعْلَمُ وَأَنَّهُ يَقْدِرُ»؛ اینکه میگوییم خدا عالم است معنایش چیست، خدا قادر است معنایش چیست؟ اینها همه باید توضیح داده بشود که انشاءالله میآید.
«وَأَنَّهُ جَوَادٌ»؛ جواد است یعنی چه؟ معنای جود را هم خواهیم گفت، البته در مقاله ششم. معنای جود در مقاله ششم میآید و ثابت میشود که جود منحصراً مال خدا است، بقیه موجودات جواد نیستند. چون جود اعطای مَا يَنْبَغِي است، نه هر اعطایی؛ اعطای مَا يَنْبَغِي بدون چشمداشت به عوض، عوض هر چه میخواهد باشد، حتی قُرْبَةً إِلَى اللَّهِ. حتی کاری انجام بدهیم حتی قصد قربة الی الله در آن نیست؛ این فقط کار خدا است و الا بقیه لااقلش قربة الی الله را میگویند: إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ. حتی آنهایی که هیچ انتظار بهشت هم ندارند، لِوَجْهِ اللَّهِ را میگویند. فقط خدا است که لِهیچچی نمیگوید جز خودش؛ یعنی هیچ غایتی ندارد جز خودش. پس او جواد است.
«وَأَنَّهُ سَلَامٌ أَيْ خَيْرٌ مَحْضٌ»؛ او خیر محض است و هیچ شری از او صادر نمیشود. همینجا مباحث شر شروع میشود که شر را چطوری توجیه کنیم. «مَعْشُوقٌ لِذَاتِهِ»؛ این معشوق لذاته به تبع خیریتش میآید. هر خیری معشوق است، خب این هم که خیر بینهایت است پس «معشوق لذاته» است، همانطور که معشوق لغیره است. منتها معشوق لذاته است أَزَلًا سَوَاءٌ كَانَ مَوْجُودٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ مَوْجُودٌ؛ یعنی موجود دیگری غیر از او باشد یا نباشد او معشوق هست، معشوق لذاته است. بعد که موجودات دیگر میآیند معشوق موجودات دیگر هم قرار میگیرد. معشوقیتش نسبت به موجودات دیگر با آمدن موجودات دیگر حادث میشود، اما معشوقیت لذاتهاش ازلی است.
«وَهُوَ اللَّذِيذُ الْحَقُّ»؛ چون لذیذ است معشوق است. البته لذیذ قبلاً گفته شده در جای خودش، خود ابنسینا میگوید که لذیذ کلمهای است که در امور خسیسه و پست به کار بردیمش، کلمه را در آنجاها به کار بردیم لذا دریغ داریم که در مورد خدا به کار ببریم؛ خدا را میگوییم مبتهج، نمیگوییم لذیذ. لذت در مورد خدا به کار نمیرود چون لفظ، لفظ زنندهای شده و الا از نظر لغت لفظ زنندهای نیست، ولی اینجا به کارش برده: «وَهُوَ اللَّذِيذُ الْحَقُّ، وَعِنْدَهُ الْجَمَالُ الْحَقُّ». این کلمه «الْحَقُّ» هم که پشت سرش میآورد معلوم میکند که این لذیذ با لذیذهای دیگر فرق دارد. لذیذهای دیگر به یک اعتبار لذیذ است و به یک اعتبار نه، تازه لذیذ بودنش هم ثابت نیست، یک حادثهای پیش بیاید ممکن است همین لذیذ را هم تلخش کند؛ اما او لذیذ حق است، جمال حق است.
خب، این مطالب باید آنجا بیان بشود. «وَنَفْسَخُ مَا قِيلَ وَظُنَّ فِيهِ مِنَ الْآرَاءِ الْمُضَادَّةِ لِلْحَقِّ»؛ باطل میکنیم، پاره میکنیم آن گفتهها و گمانهایی که در مورد خدا داریم که عبارتاند از آراء مضاده للحق، آرایی که با حق سازگار نیست. منظور از این حق در اینجا، آن حقی که در «اللَّذِيذُ الْحَقُّ» و «عِنْدَهُ الْجَمَالُ الْحَقُّ» و «مِنْ كَمْ وَجْهٍ حَقٌّ» بود، نیست؛ مراد از این حق، حق منطقی است یعنی مطابقت با واقع. مضاده للحق یعنی مخالف با واقع، آرایی که مخالف با واقعاند.
«ثُمَّ نُبَيِّنُ»، بعد دو مرتبه در همان مقاله هشتم بیان میکنیم «كَيْفَ نِسْبَتُهُ إِلَى الْمَوْجُودَاتِ عَنْهُ»؛ نسبت او به آن چیزهایی که از او وجود میگیرند چیست، که نسبت قیومیه دارد. و باز بیان میکنیم «وَمَا أَوَّلُ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تُوجَدُ عَنْهُ»؛ اولین صادری که از او صادر میشود چیست. این را هم بحث میکنیم که توضیح نمیخواهد، همه روشن است در جای خودش.
بعد وارد بحث در ترتیب موجودات میشویم به لحاظ قوس نزول و به لحاظ قوس صعود. البته قوس نزول و قوس صعود ایشان تعبیر نمیکند، ایشان تعبیر میکند به ابتدا و عود، بَدء و عَود؛ به لحاظ بدء چگونه موجودات مرتباند و به لحاظ عود چگونه مرتباند. بیان خواهیم کرد که ترتیب عود مقابل ترتیب بدء است. ترتیب بدء چنین است که ابتدا عقولاند، بعد نفوس فلکیه، بعد جواهر فلکیه یعنی اجسام، اجسام فلکیه، بعد عناصر اربعه، بعد مکونات من العناصر. یعنی در ترتیب وجود به لحاظ شرافت وجودی و قوت وجودی در عالم امکان، اولین موجودات عقلاند، عقولاند که البته خود عقول هم بینشان مراتب هست؛ عقل اول بالاتر از عقل دوم است، دوم بالاتر از عقل سوم است و هکذا. پس مرتبه اول از مراتب، مرتبه عقول است که ملکها و فرشتههای عقلانیاند. بعد مرتبه نفوس فلکی است که همان فرشتههای نفسانیاند که مدبر بدنه فلکاند، مدبر مباشرند؛ عقول مدبر بعیدند و مباشر نیستند، اما نفوس مدبر مباشرند یعنی مستقیماً با بدنه فلک کار دارند. خب بعدش هم که بدنه فلک است، بعد هم عناصر است که در ترتیب ملاحظه کردید که عناصر در جوف افلاک قرار دارند، بعد از اینکه افلاک تمام میشوند عناصر شروع میشوند که عالم کون و فساد را تشکیل میدهند. بعد هم این عناصر که عناصر بسیطهاند با هم ترکیب میشوند، موالید ثلاثه را که عبارت از جماد و نبات و حیوان است درست میکنند. اینها به ترتیب تنظیم شده؛ یعنی در مرتبه اول عقولاند، بعد نفوساند، بعد اجسام سماویه، بعد اجسام عنصریه بسیطه، بعد هم اجسام عنصریه مرکبه. بعد هم که نوبت به انسان میرسد که انسان دیگر آخرین موجود است.
بعد این موجودات عود هم دارند الی الله تعالی. در سلسله عود، عکس سلسله بدء مرتباند؛ یعنی ابتدا میبینید که مکونات، بله عناصرند، بعد...
پرسش: افلاک؟
پاسخ: فلکی، البته در جای خودش گفته فلکیاتاند، اول عناصرند، عناصر و فلکیات در یک ردیفاند، بعد جماد است، بعد نبات است، بعد حیوان است، آخر سر انسان است که انسان هم باز درجاتی دارد، از هیولانی شروع میکند تا مستفاد ختم میکند که در جای خودش یعنی در اشارات این بحث میآید، اینجا هم اشارهای میشود.
«ثُمَّ» بحث میکنیم که «كَيْفَ يَتَرَتَّبُ عَنْهُ الْمَوْجُودَاتُ»[22] ؛ عَنْهُ یعنی از این مبدأ اول، چگونه از این مبدأ اول موجودات مترتب میشوند یعنی با ترتیب صادر میشوند، که این اشاره به قوس نزول یا به بدء است، لذا میگوید «مُبْتَدِئَةً»؛ در حالی که شروع میکنند «مِنَ الْجَوَاهِرِ الْمَلَكِيَّةِ الْعَقْلِيَّةِ»، جواهری که فرشتهاند و درجهشان درجه عقل است، «ثُمَّ الْجَوَاهِرِ الْمَلَكِيَّةِ النَّفْسَانِيَّةِ» یعنی جواهری که باز هم فرشتهاند و مرتبهشان مرتبه نفس است، و بعد میرسیم به «ثُمَّ الْجَوَاهِرِ الْفَلَكِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ» یعنی اجسام فلکیه، بعد «ثُمَّ هَذِهِ الْعَنَاصِرِ» یعنی همین عناصر اربعهای که مشهود ما است و در مرأی و منظر ما است، «ثُمَّ الْمُكَوَّنَاتِ عَنْهَا»، ضمیر عنها برمیگردد به عناصر، آن سه تایی که از این عناصر تکون پیدا میکنند یعنی جماد و نبات و حیوان، «ثُمَّ الْإِنْسَانِ». اینها ترتیب بدء بود.
حالا «وَكَيْفَ تَعُودُ إِلَيْهِ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ» اشاره دارد به مرتبه عود؛ و چگونه «تَعُودُ إِلَيْهِ»، الیه باز هم برمیگردد به آن مبدأ اول، هَذِهِ الْأَشْيَاءُ، چگونه هذه الاشیاء به او برمیگردد. چگونه برمیگردد را در آنجا توضیح خواهیم داد انشاءالله که عکس بدء است، عود عکس بدء است که الان من توضیح مختصری هم عرض کردم.
«وَكَيْفَ هُوَ مَبْدَأٌ لَهَا فَاعِلِيٌّ»؛ فاعلی صفت مبدأ است. در آنجا باید بیان کنیم که خداوند مبدأ فاعلی لها یعنی لِكُلِّ الْأَشْيَاءِ است، لکل الاشیاء المترتبه است. چگونه علت فاعلی اینها است؟ آیا همه اینها را در عرض هم خلق کرده و مبدأ فاعلی اینها است به این صورت که همه در عرض هم از او صادر شدهاند، یا نه، در طول صادر شدهاند؛ اول الواحد را صادر کرده، بعد به توسط واحد بقیه را صادر کرده که این هم باید بحث بشود. «وَكَيْفَ هُوَ مَبْدَأٌ لَهَا كَمَالِيٌّ»؛ کمالی باز صفت مبدأ است، چگونه او مبدأ کمالی این موجودات است. مبدأ کمالی یعنی علت غایی، مبدأ فاعلی یعنی علت فاعلی. چگونه خدا مبدأ کمالی آنها است؟ باز در آنجا ثابت خواهیم کرد که اگر موجودی برای به کمال رسیدن به سمت موجود دیگر رود، آن موجود دیگر کمال نهایی او و هدف نهایی او نیست، باز هم باید مسیر را ادامه دهد تا بالاخره به مبدأ غایی که آخرین مبدأ غایی است و واجب تعالی است برسد. پس مبدأ غایی بودن او هم بعداً بیان خواهد شد که مبدأ غایی است برای کل موجودات به همین نحوی که گفتیم، یا بیواسطه یا باواسطه؛ یا بیواسطه مبدأ غایی است یا باواسطه، همانطور که یا بیواسطه مبدأ فاعلی است یا باواسطه. ولی بالاخره هیچچی نیست که او را مبدأ غایی نگیرد و هیچچی نیست که او مبدأ فاعلیاش نباشد.
معاد نفس انسانی و مباحث مقاله دهم (نبوت، اخلاق و سعادت اخروی)
بعد در همان تتمه مقاله نهم بحث معاد را که مطرح کردیم، میپردازیم به اینکه نفس انسانی بعد از اینکه از بدن مفارقت کرد و خواست عود کند و معادش خواست تحقق پیدا کند چه حالاتی پیدا میکند، سعادتش چیست، شقاوتش چیست. «وَمَاذَا يَكُونُ حَالُ النَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ إِذَا انْقَطَعَتِ الْعَلَاقَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الطَّبِيعَةِ»؛ وقتی علاقه بین نفس و بین طبیعت که آن بدنش است قطع شد چه وضعی پیدا میکند، وقتی از این عالم طبیعت بیرون رفت و رابطهاش را با این عالم طبیعت یعنی با بدن قطع کرد چه وضعی پیدا میکند.
آنجا میگوییم که اگر به درجه عقل رسیده باشد که میرود وارد عالم عقل میشود؛ اگر به درجه عقل نرسیده باشد مشکل پیدا میکند که ما برای حل مشکلش احتمال میدهیم که شاید به بدنه فلک مرتبط بشود و از طریق ارتباط با بدنه فلک آن کمالات مادیاش را تعقیب کند، شاید با تعقیب کمالات مادی زمینه فراهم شود برای رسیدن به کمال عقلی و جدا شدن از بدنه فلک و مسافرت به عالم عقل مثل کُمَّلِینی که قبلاً مسافرت کردند. اینها همه چیزهایی است که ما در آنجا باید توضیح بدهیم.
«وَأَيُّ مَرْتَبَةٍ تَكُونُ مَرْتَبَةَ وُجُودِهَا»؛ بعد از اینکه مفارقت کرد مرتبه وجودیاش چه مرتبهای میشود. تا حالا مرتبهاش مرتبه نفسی بود، ولی بعد از اینکه مفارقت کرد اگر به کمال انسانی رسیده باشد مرتبهاش میشود مرتبه عقلی. اگر نرسیده باشد عرض کردم باید باز به این وسیله که گفتیم یا به وسیلههای دیگری که شاید ما نمیدانیم به درجه عقلی برسد تا اینکه قابل بشود که به عالم عقل برود؛ و الا اگر به درجه عقلی نرسد در همین عالم نگهش میدارند، یک جوری بالاخره باید اصلاح بشود تا برود. نه باطلش میکنیم، چون ما اجازه نمیدهیم که نفس ضایع بشود و معدوم بشود؛ نه همینطور که ناقص است اجازه ورود در عالم عقل میدهیم، چون عالم عقل جای هر کسی نیست. این باید کامل بشود. حالا چطوری کامل میشود؟ بعضی گفتند با تناسخ، ولی ما تناسخ را اجازه نمیدهیم. لذا میگوییم از راه دیگر، آخر سر ناچار میشویم بگوییم از راه ارتباط با بدنه فلک، که بعد از اینکه ارتباط پیدا کرد با بدنه فلک قوه تخیّلش فعال میشود، چون قوه تخیل به قول ما مادی است. اگر مادی است ماده میخواهد، یعنی تعلق به ماده باید داشته باشد. بدن که از آن گرفته شده، تناسخ هم که نیست بدن دیگر به آن بدهیم؛ او را مرتبط میکنیم به بدنه فلک، با ارتباط به بدنه فلک حالت مادی پیدا میکند، قوه تخیلش فعال میشود، شروع میکند به تخیل. چون در آنجا دیگر نمیتواند تخیلات سوء بکند، یواشیواش با تخیلات حَسَن به سمت عالم عقل میرود و زمینه عالم عقل پیدا میکند؛ چون آنجا جای سوء نیست. در طبیعت جای سوء هست، تخیل سوء ممکن است، ولی آنجا که رفت دیگر تخیل سوء ندارد. البته تا یک مدتی تخیلات سوء برایش هست، چون عادت کرده به تخیلات سوء، و همان تخیلات سوء باعث عذاب او هم میشود؛ ولی بعدها که کمکم این تخیلات سوء از بین میرود، تخیلات حسن شروع میشود، این تخیلات حسن او را آماده میکند برای اینکه به کمال عقلی برسد و به عالم عقل مسافرت کند.
خب، تا اینجا بحث در مقاله هشتم و نهم هم توضیح داده شد. برای اینکه مطلب کامل باشد من توضیح میدهم در مقاله هشتم تقریباً چه مباحثی آمده و بعد هم مقاله نهم. در مقاله هشتم ایشان اثبات میکند مبدأ اول را یعنی واجب تعالی را، وحدانیتش را ثابت میکند، صفاتش را بیان میکند، تام بودنش بلکه فوقالتمام بودنش را بیان میکند، چگونه خداوند به جزئیات و کلیات عالم است بحث میکند، نسبت معقولات به خدا چگونه است و چگونه از خدا صادر میشوند، و بعد بحث میکند که لله بهای اعظم است، جلال ارفع است، بهجت عظمی است و در نتیجه خدا معشوق لذاته است؛ اینها مباحثی است که در مقاله هشتم میآید.
در مقاله نهم ایشان بحث میکند که چگونه خدا مبدأ است للاشیاء، چگونه اشیاء از او صادر میشوند؛ آنجا مفارقات عقلیه را اثبات میکند، آنجا بحث از نفوس فلکیه میکند، بیان میکند که نفوس فلکی مباشرتاً تحریک میکنند بدن را، عقول با واسطه نفوس تحریک میکنند فلک را، بعد همینطور پیش میرود تا اینکه بیان میکند که امور بعدی از افلاک، از نفوس فلکی و از مبادی عالیه چگونه صادر شدهاند، بعد هم به بحث از اسطقسات و عناصر میپردازد و بحث از ترکیب عناصر به طور مختصر که مبدأ میشوند برای جماد و نبات و حیوان، و آخر سر به بحث در شر و قضای الهی و عنایت و کیفیت معاد اشیاء که برعکس بدء آنها هستند؛ به این ترتیب مقاله نهم را به پایان میرساند.
«وَنَدُلُّ»؛ این «وَنَدُلُّ» شروع به بحث در آخرین مقاله یعنی مقاله دهم[23] است: «وَنَدُلُّ فِيمَا بَيْنَ ذَلِكَ عَلَى جَلَالَةِ قَدْرِ النُّبُوَّةِ»[24] . این دیگر شروع در مقاله دهم است. در مقاله دهم، «فِيمَا بَيْنَ ذَلِكَ» یعنی در همان وقتهایی که داریم بحث از حالات انسان میکنیم و این معاد انسان را بیان میکنیم، دلالت میکنیم «عَلَى جَلَالَةِ قَدْرِ النُّبُوَّةِ»، بحث در نبوت هم مطرح میشود. وارد بحث در نبوت میشویم که این کتاب ایشان اثبات نبوت هم میکند، البته عَلَى نَحْوٍ كُلِّيٍّ؛ نمیگوید چند تا پیغمبر داریم، اسمهایشان چیست، به طور کلی بحث میکند. «وَوُجُوبِ طَاعَتِهَا»، و ثابت میکند که نبوت را باید طاعت کرد؛ نبوت یعنی نبی، نبی را باید اطاعت کرد. و بعد بحث میکند «وَأَنَّهَا» یعنی اصل نبوت «وَاجِبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ»، یعنی باید نبوت صادر بشود از خدا. یعنی طوری است که بشر احتیاج به نبوت دارد؛ خدایی که جود و کرم دارد و همه اشیاء را به نظام احسن خلق کرده، به تمام احتیاجات آنها پاسخ داده و واجب است پاسخ بدهد، از جمله احتیاجات نبوت است، پس به نبوت هم واجب است که پاسخ بدهد؛ یعنی بشر به لسان استعداد تقاضا میکند ارسال نبی را و خدا به این تقاضا جواب میدهد و واجب است جواب بدهد.
پس واجب است این نبوت «مِنْ عِنْدِ اللَّهِ»، نمیگوید عَلَى اللَّهِ. خودش در تعلیقات میگوید من کلمه عَلَى به کار نمیبرم، کلمه عَنْ به کار میبرد؛ میگوید این امور واجب است عَنِ اللَّهِ، نه واجب است عَلَى اللَّهِ. یعنی ذات خدا اقتضا میکند عنایت را و برآوردن حاجات بشر را، اقتضای وجوبی؛ آنوقت واجب میشود این برآوردن حاجات عَنِ اللَّهِ، نه اینکه واجب شود عَلَى اللَّهِ. احتراز دارد که چیزی را بر خدا واجب کند. خب این البته کمال ادب اینچنین اقتضا میکند که ایشان عمل کرده، ولی خود خدا اجازه داده: ﴿كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ﴾...[25]
پرسش: الرَّحْمَةَ.
پاسخ: ﴿كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ﴾[26] ؛ داریم که بر خودش نوشته توبه را قبول کند، نوشته که رحمت کند، همه با عَلَى آمده. پس وجوب عَلَى اللَّهِ را هم اشکال ندارد به شرطی که خودش بر خودش واجب کرده باشد. کسی بر خدا حق ندارد واجب کند، ولی خود خدا بر خودش میتواند چیزی واجب کند. پس وجوب عَلَى اللَّهِ را هم داریم با این شرط، وجوب عَنِ اللَّهِ را هم داریم به اقتضای اوصافش. خیلی چیزها از خدا واجب است صادر شود چون خدا کریم است، از او واجب است صادر بشود. پس وجوب عَنِ اللَّهِ را هم داریم، وجوب عَلَى اللَّهِ را هم داریم.
و باز نَدُلُّ «وَعَلَى الْأَخْلَاقِ وَالْأَعْمَالِ الَّتِي تَحْتَاجُ إِلَيْهَا النُّفُوسُ الْإِنْسَانِيَّةُ مَعَ الْحِكْمَةِ فِي أَنْ تَكُونَ لَهَا السَّعَادَةُ الْأُخْرَوِيَّةُ». ما سه چیز را زمینه به کمال اخروی رسیدن انسان میدانیم: یکی اخلاق، یکی اعمال، یکی حکمت. اخلاق پیدا است، یعنی هیئتی را که از تسلط عقل بر قوای حیوانی به دست میآید ما باید در باطن خودمان به وجود بیاوریم؛ این میشود اخلاق حسنه، خلافش میشود اخلاق رذیله. هیئتی که از غلبه قوای حیوانی بر قوه ناطقه حاصل میشود، آن هیئت را ما میگوییم اخلاق رذیله؛ اما هیئتی که از غلبه قوه انسانی یعنی عقل بر قوای حیوانی یعنی شهوت و غضب به وجود میآید، این را میگوییم اخلاق حسنه. انسان موظف است که اخلاق حسنه را داشته باشد تا به سعادت اخروی برسد. اعمال هم همینطور؛ اعمال آن چیزی است که از اخلاق و اعتقاد صادر میشود. اگر کسی اعتقاد حق داشته باشد اعمالش خوب است، اگر کسی اخلاق خوب داشته باشد اعمالش هم خوب است. انسانهایی که اخلاق بد دارند یا اعتقادشان خراب است یا اخلاقشان خراب است؛ عمل حاصل اخلاق است. بعد حکمت هم باید داشته باشد؛ حکمت یعنی علم مطابق واقع.
پس سه چیز در سعادت اخروی انسان نقش دارد: یکی اعمال، اعمال حسنه؛ یکی اخلاق فضیله؛ یکی هم حکمت یعنی علوم مطابقه با حق است. ما در آن مقاله دهم شما را راهنمایی میکنیم بر این چیزهایی که در سعادت اخروی انسان نقش دارند. «وَعَلَى الْأَخْلَاقِ» یعنی وَنَدُلُّ عَلَى الْأَخْلَاقِ وَالْأَعْمَالِ؛ دو تایش را ذکر کرد، سومیاش را هم بعداً اضافه میکند. راهنمایی میکنیم شما را بر اخلاق و اعمالی که «تَحْتَاجُ إِلَيْهَا النُّفُوسُ الْإِنْسَانِيَّةُ»؛ اعمال و اخلاقی که نفوس انسانی به آن اعمال و اخلاق احتیاج دارند. «مَعَ الْحِكْمَةِ»؛ دقت کنید «مَعَ الْحِكْمَةِ» عطف است بر ضمیر إِلَيْهَا. گفتم اخلاق و اعمال را گفت، سومی را نگفت، سومی را بعداً اضافه میکند، الان دارد اضافه میکند؛ اینطور مثل اینکه بگوییم: عَلَى الْأَخْلَاقِ وَالْأَعْمَالِ مَعَ الْحِكْمَةِ «الَّتِي تَحْتَاجُ إِلَيْهَا النُّفُوسُ الْإِنْسَانِيَّةُ».
این حکمت را چرا آخر ذکر کرد؟ چون احتیاج نداشت بگوید الَّتِي تَحْتَاجُ إِلَيْهَا النُّفُوسُ الْإِنْسَانِيَّةُ؛ حکمت مسلم است که مورد احتیاج هست، واجب است، اگر بشر حکمت را نداشته باشد که سعادت ندارد. حکمت یعنی علم مطابق حق، یعنی اعتقاد؛ اعتقاد که در همهچیز اصل است، اخلاق و اعمال بعد از اعتقادند، اعتقاد اصل است. اعمال و اخلاق را دارد قید میزند: اخلاق و اعمالی که نفوس انسانی به آن احتیاج دارند، میخواهد آن بدها را خارج کند، اخلاق بد را خارج کند، اعمال بد را خارج کند؛ ولی حکمت که دیگر بر بد اطلاق نمیشود، حکمت همیشه بر خوب اطلاق میشود، پس دیگر احتیاج نداشت قید به آن بزند، لذا حکمت را آخر آورد که قید برایش نیاورد.
اعمال و اخلاقی که تَحْتَاجُ إِلَيْهَا النُّفُوسُ الْإِنْسَانِيَّةُ «فِي أَنْ تَكُونَ»؛ فِي أَنْ تَكُونَ توجه کنید متعلق به تَحْتَاجُ است. در اینکه برای این نفوس سعادت اخروی باشد به چه اعمال و اخلاقی احتیاج دارد؟ خب پیدا است که اخلاق و اعمال خوب است دیگر؛ چون قید «فِي أَنْ تَكُونَ لَهَا السَّعَادَةُ الْأُخْرَوِيَّةُ» را میآورد، از اینجا معلوم میشود که به اخلاق خوب و اعمال خوب نظر دارد، و الا اخلاق بد و اعمال بد که دیگر در سعادت اخروی نقش ندارند. پس از این قید «الَّتِي تَحْتَاجُ إِلَيْهَا النُّفُوسُ الْإِنْسَانِيَّةُ... فِي أَنْ تَكُونَ لَهَا السَّعَادَةُ الْأُخْرَوِيَّةُ»، کل این قیدی که الان عربیاش را خواندم به معنای این است که عَلَى الْأَخْلَاقِ وَالْأَعْمَالِ الْحَسَنَةِ. بعد هم میگوید «مَعَ الْحِكْمَةِ»؛ مَعَ الْحِكْمَةِ یعنی به حکمت هم احتیاج دارد، ولی دیگر لازم نیست بگوید مَعَ الْحِكْمَةِ الْحَسَنَةِ، اصلاً حکمت که فقط حسنه است، حکمت سیئه ما نداریم که. حکمت یعنی اعتقاد مطابق حق، اعتقاد مطابق واقع، خب این که دیگر همیشه حسنه است، احتیاج نداریم که قید بیاورد. اعمال و اخلاق دو جورند، قید میآورد برایشان؛ حکمت دو جور نیست که احتیاج به قید داشته باشد، لذا حکمت را جدا ذکر کرد. پس عبارت اینطور میشود: اخلاق و اعمالی که نفوس انسانی برای رسیدن به سعادت اخروی به آن اخلاق و اعمال احتیاج دارند، ما بر آن اخلاق و اعمال علاوه بر حکمتی که مورد حاجت انسان است اشاره خواهیم کرد، خواهیم گفت که اعمال و اخلاقی که انسان به آن احتیاج دارد چیست.
خب، این یک توضیحی بود که من بیان کردم که با این توضیح نشان دادم که حکمت باید جدا بشود. دو تا توضیح دادم: یکی اینکه حکمت خوب و بد ندارد، همهاش خوب است؛ پس احتیاجی به قید «الَّتِي تَحْتَاجُ» ندارد، لذا جدایش کرد. یک بیان دیگر من این بود که حکمت از چیزهایی نیست که قید ندارد، نمیخواهیم بگوییم که حکمت حسنه داشته باشد؛ یک وقت میگوییم اصلاً قید ندارد، یک وقت میگوییم نه، ممکن است قید هم داشته باشد ولی ما قید نمیآوریم.
یک توضیح دیگر هم میخواهم عرض کنم که اضافه کنم به قبلی، و آن توضیح این است که در این مقاله دهم ما بحثی از حکمت نمیکنیم؛ بحث ما فقط از اخلاق و اعمال است. لذا نَدُلُّ عَلَى الْأَخْلَاقِ وَالْأَعْمَالِ که بشر به آنها احتیاج دارد علاوه بر حکمت، به حکمت هم احتیاج دارد؛ ولی ما در مقاله دهم فقط بحث از اخلاق و اعمال میکنیم، که بشر به اخلاق و اعمال علاوه بر حکمت هم که ما در مقاله دهم بحثش را نکردیم احتیاج دارد. اینکه این «مَعَ الْحِكْمَةِ» را جدا میکند برای اینکه این مدخول «نَدُلُّ» نباشد؛ نگوید در مقاله دهم نَدُلُّ عَلَى الْأَخْلَاقِ وَالْأَعْمَالِ وَالْحِكْمَةِ، چون ما در مقاله دهم به حکمت اشاره نکردیم، در مقاله دهم فقط به اخلاق و اعمال اشاره داریم. این هم توضیح دیگر که این توضیح به نظرم توضیح خوبی است: که در مقاله دهم نَدُلُّ عَلَى الْأَخْلَاقِ وَالْأَعْمَالِ که بشر به این دو تا احتیاج دارد علاوه بر حکمت هم، به حکمت هم احتیاج دارد که ما حکمت را دیگر در مقاله دهم نیاوردیم. هر دو جور میتوانید بیان کنید که چرا «مَعَ الْحِكْمَةِ» را مؤخر کرده: یا «مَعَ الْحِكْمَةِ» را مؤخر کرده چون در مقاله دهم نیست، یا «مَعَ الْحِكْمَةِ» را مؤخر کرده چون احتیاجی به این قید ندارد. و ضمیر «لَهَا» هم برگشت به نفس؛ «فِي أَنْ تَكُونَ» هم عرض کردم متعلق به تَحْتَاجُ است: اعمال و اخلاقی که انسان در اینکه برایش سعادت اخروی باشد احتیاج به آن اعمال دارد.
خاتمه فصل چهارم و ارتباط آن با فصل پنجم
خب، بعد هم «وَنَعْرِفُ»، این «وَنَعْرِفُ» عطف بر «نَدُلُّ» است: «وَنَدُلُّ فِيمَا بَيْنَ ذَلِكَ عَلَى جَلَالَةِ قَدْرِ النُّبُوَّةِ» تا آخر، «وَنَعْرِفُ أَصْنَافَ السَّعَادَاتِ». باز در همان مقاله دهم اصناف سعادات را خواهیم شناخت. در مقاله دهم مشخص میکنیم که اصناف سعادات چیست؛ سعادات علمی و عملی را هر دو را بیان میکنیم و توضیح میدهیم که سعادات علمی مقدم است بر سعادات عملی، و این در شریعت هم ثابت است؛ اعتقاد مقدم است بر عمل. اعتقاد باید اول باشد بعد عمل؛ عمل فرع اعتقاد است و اسلام به اعتقاد بیش از عمل بها داده، حتی اگر عملی باشد که اعتقاد خوبی وجود نداشته باشد اعمال را گفته بیفایده است. پس معلوم میشود که اعتقاد یعنی حکمت، در اسلام هم مهمتر شمرده شده، در فلسفه هم مهمتر شمرده میشود.
«فَإِذَا بَلَغْنَا هَذَا الْمَبْلَغَ» — یا در نسخهای داریم «هَذَا الْمَوْضِعَ» — وقتی به این مبلغ یعنی به این مقدار، مبلغ یعنی مقدار، به این مقدار از بحث رسیدیم، «خَتَمْنَا كِتَابَنَا هَذَا»؛ کتابمان را، هذا یعنی همین کتابمان را ختم میکنیم. کتاب ما با این مباحث تمام میشود. «وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ بِهِ عَلَى ذَلِكَ»؛ خدا است کسی که اعانت طلبیده میشود به او «عَلَى ذَلِكَ» یعنی بر ختم این کتاب یا بر توضیح مطالبی که وعدهاش را در این فصل دادیم، که انشاءالله باید از فصل بعد آن مطالب را شروع کنیم.
و دقت کردید که در اول همین فصل چهارمی که خواندیم، گفتیم: «فَيَنْبَغِي لَنَا فِي هَذِهِ الصِّنَاعَةِ أَنْ نَعْرِفَ حَالَ نِسْبَةِ الشَّيْءِ وَالْمَوْجُودِ إِلَى الْمَقُولَاتِ»[27] ، و گفتیم این بحث در فصل پنجم یعنی فصل بعد از این میآید؛ یعنی ایشان همان را که در این فصل چهارم دارد وعده میدهد، از همان اولِ وعدهاش در فصل پنجم شروع میکند. فصل پنجم و به بعد دیگر شروع میکند به وفا کردن به وعدهای که داده، که این مباحثی که ما در این فصل چهارم گفتیم از فصل پنجم شروع میکنیم تا آخر کتاب ادامه میدهیم انشاءالله.