« فهرست دروس
درس الهیات شفا - استاد محمدحسین حشمت‌پور

90/05/10

بسم الله الرحمن الرحیم

وجه تسمیه «مابعدالطبیعه» و «ماقبل‌الطبیعه»/موضوع و نام‌گذاری علم الهیات /مقاله اول الهیات شفا

 

موضوع: مقاله اول الهیات شفا/موضوع و نام‌گذاری علم الهیات /وجه تسمیه «مابعدالطبیعه» و «ماقبل‌الطبیعه»

 

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

 

مقدمه و مرور مباحث فصل سوم: منفعت، مرتبه و نام علم الهی

صفحه 21 سطر دوازدهم: «وَ أَمَّا اسْمُ هَذَا الْعِلْمِ فَهُوَ أَنَّهُ مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ. وَ يُعْنَى بِالطَّبِيعَةِ لَا الْقُوَّةَ الَّتِي هِيَ مَبْدَأُ حَرَكَةٍ وَ سُكُونٍ، بَلْ جُمْلَةُ الشَّيْءِ الْحَادِثِ عَنِ الْمَادَّةِ الْجِسْمَانِيَّةِ وَ تِلْكَ الْقُوَّةِ وَ الْأَعْرَاضِ.»[1]

در این فصل سوم گفتیم که سه تا بحث داریم: یک بحث در منفعت این علم بود، یک بحث در مرتبه‌اش و این بحث سوم در اسمش.

ما بحث در منفعت را و مرتبه را تمام کردیم؛ حالا می‌خواهیم وارد در بحث از اسمش بشویم. می‌فرمایند این علم را «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَة» می‌نامند و توضیح می‌دهند که چرا این اسم را برایش گذاشته‌اند. و بعد اشاره می‌کنند که این علم در واقع مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است؛ اگرچه اسم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَة» دارد، ولی در واقع علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَة» است. دلیلی هم بر این مدعا که این علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَة» است اقامه می‌کنند.

بعد مستشکلی می‌گوید اگر دلیل این باشد، علم حساب و هندسه هم باید «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَة» باشند، زیرا که این دلیل در آن‌ها هم اجرا می‌شود. ایشان می‌فرماید که این‌طور نیست که علم هندسه و حساب «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَة» باشند؛ این «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَة» بودن مربوط به همین علم الهی است.

بعد شروع می‌کند از اشکال جواب دادن. ابتدا درباره هندسه بحث می‌کند که مشکلش کمتر است و ثابت می‌کند که این علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَة» نیست. بعد درباره حساب بحث می‌کند و حساب مشکلش زیاد است، یعنی اشکال در حساب خیلی قوی است؛ به همین جهت هم بعضی از علما مثل شیخ اشراق، حساب را «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَة» قرار داده‌اند، نتوانسته‌اند اشکال را حل کنند. ایشان آن را هم حل می‌کند به دو جواب، و به این ترتیب ثابت می‌شود که این اسم، خاص علم الهی است؛ اسم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَة» خاص علم الهی است.

این کل بحثی است که ما از اینجا که می‌خواهیم شروع کنیم تا آخر فصل در پیش داریم؛ که بحث در اسم است، اسم را هم ابتدا می‌گویند «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ»، بعد می‌گویند سزاوار است که او را «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» بنامیم، بعد هم اشکال می‌کنند که این «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» اسم اختصاصی نیست، در حساب و هندسه هم جای وجودش هست، بعد هم جواب می‌دهند که نه حساب می‌تواند «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» باشد نه هندسه.

چرایی سنجش علم الهی و ریاضی با علم طبیعی

از آن علومی که فعلاً در اینجا ما مطرح می‌کنیم، علم الهی است، علم طبیعی، ریاضی، خلقیات و منطق.[منطق را که به راحتی می‌گذاریم کنار]، می‌گوییم آلی و عالی است؛ آن خیلی برایمان زحمت ندارد، می‌گوییم وسیله یافتن این علوم است، وسیله استدلال یا تعریف در این علوم است. علم خلقیات هم که بدون شک جلوتر از فلسفه نمی‌تواند باشد. بنابراین امر دائر بین این سه علم است: الهی، ریاضی و طبیعی.

الهی را «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» می‌گوییم؛ یعنی الهی را با طبیعت می‌سنجیم، می‌گوییم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است. بعد هم دو مرتبه که می‌سنجیم می‌گوییم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» است. آن‌وقت ریاضی باقی می‌ماند. اینکه فقط در اشکال، ریاضی را مطرح کرده‌اند سببش همین است که بقیه علوم را کنار گذاشتند، آمدند سراغ ریاضی ببینند ریاضی وضعش چطور است؛ وقتی ملاحظه کردند دیدند ریاضی هم می‌تواند «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» باشد. در ریاضی اشکال وارد کردند، بعد هم اشکال را جواب دادند.

علت اینکه سراغ ریاضی رفتند این است که علم با طبیعت دارد سنجیده می‌شود؛ علم الهی با طبیعت سنجیده می‌شود، یک بار گفته می‌شود «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است، یک بار گفته می‌شود «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» است، آن‌وقت علم الهی با طبیعت وضعشان روشن می‌شود. اما ریاضی می‌ماند؛ ریاضی را هم دو مرتبه باید باز با علم طبیعی بسنجیم. ما می‌خواهیم بگوییم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است. مستشکل می‌گوید اگر دلیلتان که در علم الهی اجرا کردید تمام باشد، در علم ریاضی هم اجرا می‌شود، پس علم ریاضی هم باید «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» باشد، که ما جواب می‌دهیم. پس علت اینکه ما این‌طوری داریم بحث می‌کنیم این است که این سه علم را داریم با هم مقایسه می‌کنیم، کاری به بقیه علوم نداریم. آن‌وقت در این سه علم، فلسفه با طبیعی مقایسه می‌شود، بعد که مقایسه می‌شود ریاضی هم مطرح می‌شود که این را چکارش کنیم؟ که عرض کردم ابتدا اشکال می‌کنیم و بعد هم جواب می‌دهیم.

اولاً، خب حالا وارد بحث می‌خواهیم بشویم؛ این فهرستی بود که عرض کردم. اولاً باید ببینیم مراد از طبیعت چیست، و ثانیاً ببینیم چرا این علم را «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» گفتیم، و ثالثاً بیان کنیم که چرا حقیقتاً این علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» است. این سه تا مطلب: یکی مراد از طبیعت، یکی چرا این علم را «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» گفتیم، یکی چرا حق این علم این است که «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامیده شود.

مطلب اول: بررسی معانی مختلف «طبیعت» و مراد ابن‌سینا از آن

اما مطلب اول: طبیعت به معانی مختلف آمده است. در کَشَّافُ اصْطِلَاحَاتِ الْفُنُونِ که کتاب بسیار مهمی است و ارزش دارد که در هر کتابخانه‌ای باشد، در آنجا حدود هفت تا هشت تا معنا برای طبیعت ذکر می‌کند. البته خیلی از معانی در اینجا مراد نیست. آنی که خود مصنف ذکر کرده من ذکر می‌کنم، به بقیه معانی کار ندارم. بعضی معانی که در آنجا می‌آورد طبی است که در فلسفه راه پیدا کرده است، بعضی هم نه، مستقیماً فلسفی است، بعضی هم که مربوط به علم طبیعت است. عَلَى أَيِّ حَالٍ آن معانی دیگر را ما کار نداریم، همین دو معنایی را که خود مصنف دارد اشاره می‌کند مطرح می‌کنیم.

معنای رایج در طبیعت این است که طبیعت قوه‌ای است یا مبدأ است—قوه که نگوییم بهتر است—طبیعت مبدأ حرکت و سکون جسم است. البته به این اندازه تعریفی که عرض کردم اکتفا نمی‌کنند، قیودی هم می‌آورند؛ یک قید بِالذَّاتِ می‌آورند، لِذَاتِهِ می‌آورند، یک قیود دیگر هم اضافه می‌کنند که آن‌ها فعلاً چون در کلام ابن‌سینا هم نیامده و مورد حاجت ما نیست آن‌ها را عرض نمی‌کنم. فقط می‌گوییم طبیعت مبدأ حرکت و سکون یک جسم است. هر جسمی که این طبیعت را داشته باشد، حرکت و سکون را خواهد داشت و همه جسم‌ها هم طبیعت را دارند. طبیعت یعنی صورت نوعیه؛ طبیعت به این معنایی که الان داریم می‌گوییم یعنی صورت نوعیه.

خب، همه جسم‌ها صورت نوعیه دارند؛ هم ماده دارند، هم صورت جسمیه دارند، هم صورت نوعیه. ماده‌شان که قابل است، حرکت و سکون به عهده او نیست. صورت جسمیه هم در همه یکسان است و فقط ابعاد ثلاثه یک جسم را درست می‌کند؛ بنابراین آن هم نقش حرکت و سکون به عهده‌اش نیست. می‌ماند صورت نوعیه که حرکت و سکون هر جسمی به عهده همین صورت نوعیه است. این صورت نوعیه همین طبیعتی است که الان ما داریم درباره‌اش بحث می‌کنیم. این یک معنا برای طبیعت.

معنای دوم معنایی است که این معنای اول جزء آن معنای دوم به حساب می‌آید؛ یعنی طبیعت عبارت است از ماده به علاوه صورت نوعیه به علاوه عوارض؛ یعنی کل این جسمی که در خارج مشاهده می‌شود، که هم ماده دارد، هم صورت نوعیه دارد، هم عوارضی بر آن عارض شده‌اند؛ مجموعه را می‌گوییم طبیعت. این دو معنا برای طبیعت در اینجا مطرح می‌شود که معنای اول جزئی از معنای دوم است.

ابن‌سینا می‌گوید مرادمان از طبیعتی که در اینجا مطرح کردیم و اسم این علم الهی گذاشتیم، مراد آن معنای اول نیست، بلکه مراد معنای دوم است. یعنی مرادمان از طبیعت آن صورت نوعیه نیست، بلکه مرادمان از طبیعت چیزی است که صورت نوعیه جزئش است؛ یعنی مرادمان از طبیعت همان جسمی است که حرکت و سکون بر آن عارض می‌شود، آن را ما می‌گوییم طبیعت. پس علم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» یعنی علمی که بعد از شناخت جسم باید شناخته شود. بعد از اینکه ما در علمی طبیعت را، یعنی آن جسم خاص را شناختیم، باید بیاییم سراغ علم الهی و علم الهی را تعلم کنیم.

خب، پس مصنف گفت که مراد از طبیعت در این اسم، طبیعت به معنای اول نیست بلکه طبیعت به معنای ثانی است. طبیعت به معنای اول رایج است، یعنی معنای رایجی است برای طبیعت؛ به معنای دوم رایج نیست. لذا ابن‌سینا شاهد می‌آورد بر اینکه طبیعت به معنای دوم هم می‌تواند باشد. اگر رایج بود احتیاج نبود که شاهدی بیاورد بر این مسئله، اما چون این معنا معنای رایجی نیست، شاهدی می‌آورد که طبیعت به معنای دوم هم می‌تواند قرار داده شود و بعد می‌گوید مراد ما از طبیعت در کلمه «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» همین معنای دوم است. این مطلب اول تقریباً تمام شد. مطلب اول عرض کردم معنای طبیعت بود، مطلب دوم اینکه چرا ما این علم را «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» گفتیم، مطلب سوم چرا اینکه حقش این است که «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» گفته شود، که این مطلب دو و سه را وقتی رسیدیم عرض می‌کنم. الان مطلب اول را که توضیح دادم تطبیق کنم.

پرسش: این «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» گفتن ظاهراً خب قبلاً کسی گفته است، حالا ابن‌سینا آمده برایش وجهی ذکر کرده یا خود...؟

پاسخ: هر چه باشد؛ می‌خواهد ارسطو گفته باشد یا هر که، الان وجه درستی دارد برایش ذکر می‌شود. چه کسی گفته و آیا آن کسی که گفته همین غرضی داشته که ابن‌سینا می‌گفته یا غرض دیگر داشته یا همین‌طوری الکی اسمش را «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» گذاشته—که البته از این احتمالات نمی‌رود ها، این را که دارم می‌گویم هیچ‌کدام برایش احتمال نیست و ارسطو مسلماً اگر اسم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» بر این کتاب گذاشته، بر این علم گذاشته، فکر کرده گذاشته، همین‌طوری نگذاشته است—بنابراین اگر ابن‌سینا دارد دلیل می‌آورد، حالا یا دلیل ابتکاری خودش است یا دلیلی است که خود ارسطو گفته، هر چه گفته باشد بالاخره درست است؛ مطلب را داریم تحلیل می‌کنیم و مطلب درستی را داریم تحویل می‌دهیم. حالا ارسطو گفته، ابن‌سینا می‌گوید، فرقی نمی‌کند برای ما.

تطبیق مطلب اول با متن کتاب شفا و تفاوت «طبیعت» و «طباع»

صفحه 21 سطر دوازده: «وَ أَمَّا اسْمُ هَذَا الْعِلْمِ فَهُوَ أَنَّهُ مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ»؛ اسم این علم این است که این علم، علم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است. «وَ يُعْنَى بِالطَّبِيعَةِ لَا الْقُوَّةَ الَّتِي» کَذَا «بَلْ جُمْلَةُ الشَّيْءِ»؛ یعنی معنای اولی که عرض کردم اراده نمی‌کنیم از طبیعت در اینجا، و لو معنای رایجی است. ما در اینجا از طبیعت معنای دوم را اراده می‌کنیم، و قصد می‌شود به طبیعت نه قوه‌ای که آن قوه مبدأ حرکت و سکون است، بلکه «جُمْلَةُ الشَّيْءِ»، یعنی مجموع.

قوه‌ای که مبدأ حرکت و سکون است صورت نوعیه است که در اجسام بسیطه و مرکبه عنصری حلول می‌کند، و نفس است که در جسم حلول نمی‌کند بلکه جسم را تدبیر می‌کند؛ هر دو را ما صورت نوعیه می‌گوییم. صورت نوعیه یا طبیعت اختصاص به آن صورت حالّه ندارد؛ صورتی هم که حلول نکرده بلکه از بیرون دارد بدن را تدبیر می‌کند، آن را هم ما صورت نوعیه یا طبیعت می‌نامیم. پس بر نفس هم اطلاق طبیعت می‌شود.

البته رایج هست که آن طبیعتی را که بر نفس اطلاق می‌کنند به کلمه «طبیعت» نگویند، بگویند «طِبَاع». طِبَاع عام است؛ هم شامل صورت نوعیه حالّه می‌شود هم شامل نفس می‌شود، ولی طبیعت را به طور رایج اطلاق می‌کنند بر همان صورت نوعیه حالّه؛ نفس را دیگر نوعاً طبیعت نمی‌گویند. طِبَاع می‌گویند، اما طبیعت نمی‌گویند. طِبَاع یک کلمه عامی است، اما طبیعت را این‌طور اصطلاح قرار داده‌اند که اختصاصش بدهند به صورت نوعیه حالّه.

بله، «وَ يُعْنَى بِالطَّبِيعَةِ» نه آن قوه‌ای که مبدأ حرکت و سکون است که از آن تعبیر به صورت نوعیه می‌کنیم—حالا چه صورت نوعیه‌ای باشد که حلول کند، چه صورت نوعیه‌ای باشد که حلول نکند که اسم دیگرش نفس است—این مراد ما نیست در اینجا. «بَلْ جُمْلَةُ الشَّيْءِ الْحَادِثِ»، بلکه مراد مجموعه شیئی است که حادث می‌شود از سه چیز: یک، ماده جسمانیه؛ دو، «وَ تِلْكَ الْقُوَّةِ»، همان قوه‌ای که ما الان می‌گوییم قصدش نکردیم، یعنی همان طبیعت، یعنی صورت نوعیه؛ سه، «وَ الْأَعْرَاضِ». یعنی مجموعه این سه تا را ما می‌گوییم طبیعت. یا به عبارت دیگر همان جسم خارجی که در خارج هست؛ جسم خارجی حتماً صورت نوعیه هم در آن هست، حتماً عوارض هم همراهش هستند، ماده را هم که دارد، پس مجموعه در این جسم خارجی هست؛ این جسم خارجی را ما می‌گوییم طبیعت.

خب، سؤال می‌شود که آیا طبیعت را حق داریم بر این معنای دوم اطلاق کنیم که شما بفرمایید ما در اینجا این معنای دوم را اراده کردیم؟ معنای اول رایج است، احتیاج ندارد که شاهدی برایش بیاوریم، ولی معنای دوم رایج نیست. گویا کسی سؤال می‌کند از ابن‌سینا که آیا می‌توان برای طبیعت این معنای دوم را ذکر کرد تا شما بگویید ما در اینجا این معنای دوم را اراده کردیم؟ جواب می‌دهند که بله: «فَقَدْ قِيلَ». این «فَقَدْ قِيلَ» استشهاد برای این است که ما می‌توانیم این معنای دوم را از لفظ طبیعت اراده کنیم؛ شاهدی بر این مطلب است.

«فَقَدْ قِيلَ إِنَّهُ قَدْ يُقَالُ الطَّبِيعَةُ لِلْجِرْمِ الطَّبِيعِيِّ»؛ طبیعت گاهی گفته می‌شود برای جرم طبیعی که «لَهُ الطَّبِيعَةُ»، نه خودش طبیعت است، بلکه «لَهُ الطَّبِيعَةُ» است، یعنی یکی از اجزایش طبیعت است، یعنی یکی از اجزایش صورت نوعیه است. این همان معنای دوم است که طبیعت عبارت از مجموعه‌ای شد که این مجموعه دارای طبیعت است، نه خودش طبیعت باشد. پس گاهی به جرم طبیعی که «لَهُ الطَّبِيعَةُ» است گفته می‌شود طبیعت؛ یعنی معنای دوم هم برای طبیعت اطلاق شده است.

«وَ الْجِرْمُ الطَّبِيعِيُّ» عبارت است از «الْجِرْمُ الْمَحْسُوسُ بِمَا لَهُ مِنَ الْخَوَاصِّ وَ الْأَعْرَاضِ»، یعنی مَعَ مَا لَهُ مِنَ الْخَوَاصِّ وَ الْأَعْرَاضِ؛ یعنی جسمی که تمام عوارض را دارد. پس این‌طور شد: «الْجِرْمِ الطَّبِيعِيِّ» که گفتیم، ماده را شامل می‌شود؛ «لَهُ الطَّبِيعَةُ»، خب صورت نوعیه هم هست؛ «الْجِرْمُ الْمَحْسُوسُ» که گفتیم، عوارض و همراه با عوارض و خواص است، پس عوارض هم می‌آید. بنابراین جرم طبیعی که «لَهُ الطَّبِيعَةُ» است شامل هر سه می‌شود: هم شامل ماده می‌شود، هم شامل صورت نوعیه می‌شود، هم شامل اعراض می‌شود. پس اینکه گفتیم طبیعت عبارت از مجموعه این سه تاست، این را بعضی‌ها هم غیر از ما گفته‌اند؛ پس امری نیست باطل، امری است که دیگران هم به آن اعتراف دارند. البته قبول داریم این معنای دوم برای طبیعت مثل معنای اول رایج نیست، ولی بالاخره معنای درستی است.

توجه کنید، ایشان می‌گوید «الطَّبِيعَةُ» گفته می‌شود «لِلْجِرْمِ الطَّبِيعِيِّ الَّذِي لَهُ الطَّبِيعَةُ»، بعد جرم را معنا می‌کند، جرم طبیعی را معنا می‌کند، می‌گوید همراه عوارض است؛ نتیجه می‌گیرد پس وقتی طبیعت به جرم طبیعی گفته شد، پس بر اعراض هم که همراه جرم طبیعی هستند—نه بر خود اعراض تنها، بلکه بر اعراض به علاوه آن ماده و صورت—طبیعت گفته می‌شود. پس وقتی که طبیعت بر جرم طبیعی گفته شد و جرم طبیعی هم ماده داشت، هم صورت نوعیه داشت، هم همراه با عوارض بود، كَأَنَّهُ طبیعت بر هر سه گفته شده است؛ یعنی بر مجموعه ماده و صورت نوعیه و اعراض، طبیعت گفتیم، یا به تعبیر راحت‌تر بر جرم طبیعی، اعراض گفتیم که جرم طبیعی خودش مجموعه این سه تاست.

پرسش: اینکه به قوه یعنی صورت نوعیه و جرم طبیعی هر دو قوه اطلاق می‌شود، قوه در اینجا به چه معناست؟

پاسخ: منظور از قوه در اینجا قوه در مقابل فعل نیست. منظور از قوه در اینجا قوه در مقابل فعل نیست، منظور همان صورت نوعیه است. صورت نوعیه هم بِالْفِعْلِ است، هیچ‌وقت بِالْقُوَّةِ نیست؛ ماده است که بِالْقُوَّةِ است، صورت نوعیه همیشه بِالْفِعْلِ است. منتها از آن تعبیر به قوه کردیم. چرا تعبیر به قوه کردیم؟ زیرا که قوه مبدأ تأثیر است و این صورت نوعیه هم مبدأ تأثیر است، پس می‌توانیم از این باب به آن بگوییم قوه.

به صورت نوعیه هم کمال هم می‌توانید بگویید، چون کمال ماده و فعلیت ماده به این صورت است. اسم‌های مختلفی ما بر صورت نوعیه می‌گذاریم؛ یکی‌اش قوه است، یکی‌اش کمال است. در اینجا تعبیر به قوه به معنای قوه در مقابل فعل نیست، به معنای نیرو است. نیرو یعنی مبدأ تأثیر، و طبیعت هم یعنی صورت نوعیه هم مبدأ تأثیر است، پس می‌شود به آن گفت قوه؛ حتی به نفس هم می‌شود گفت قوه، به نفس هم چون مبدأ تأثیر است می‌شود گفت قوه.

خب، من منظورم از این توضیحاتی که داده بودم قبلاً این بود که مصنف گفت طبیعت اطلاق می‌شود بر مجموعه این سه تا، بعد وقتی خواست شاهد بیاورد اطلاق طبیعت بر جرم طبیعی را شاهد آورد. خب ممکن است شما سؤال کنید که در این اطلاق، طبیعت بر جرم طبیعی اطلاق شده است، در حالی که ادعای شما این است که طبیعت بر هر سه اطلاق می‌شود؛ لذا ابن‌سینا با «وَ الْجِرْمُ الطَّبِيعِيُّ هُوَ الْجِرْمُ الْمَحْسُوسُ» تا آخر می‌خواهد بیان کند که در خود جرم طبیعی آن سه تا هست؛ پس اگر طبیعت بر جرم طبیعی اطلاق می‌شود كَأَنَّهُ بر آن سه تا اطلاق شده است. بنابراین این عبارت می‌تواند شاهدی بر مطلب قبلی باشد. خب، مطلب اولمان تمام شد که بحث از طبیعت و منظور از طبیعت بود.

مطلب دوم: وجه نام‌گذاری علم الهی به «ما بعد الطبیعة» (بعدیّة بالقياس الينا)

حالا وارد بحث دوم می‌شویم که چرا این علم الهی را علم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» گفتیم. ایشان می‌فرماید که چون‌که علم الهی «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» بعد از علم طبیعی است؛ یعنی ما قوه ادراکی‌مان طوری است که اول با موجودات طبیعی تماس می‌گیرد و بعداً از طریق موجودات طبیعی با موجودات الهی مرتبط می‌شود. پس وضع ما چنین است که علم الهی را بعد از علم طبیعی قرار می‌دهیم و تعلم علم الهی را هم بعد از تعلم علم طبیعی قرار می‌دهیم، چنان‌که در بحث قبل گفتیم. این به خاطر ماست، «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» است که این علم الهی «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» نامیده شده است؛ و الا همان‌طور که بعداً خواهیم گفت حقش این است که «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامیده شود.

خب، این را باید توضیح بدهیم که چطوری این علم «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» بعد از طبیعت است. توضیح مطلب این است که ما اشیاء را که ملاحظه می‌کنیم می‌بینیم دو نوع وجود دارند: یکی وجود فِي أَنْفُسِهَا، یکی هم وجود «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا». در وجود فِي أَنْفُسِهَا ترتیب موجودات این‌طوری است که عرض می‌کنم: اول معقولات در سلسله بالاتر از همه قرار دارند، چون مجردات‌اند. بعد متخیلات، یعنی موجوداتی که حالت مثالی دارند که نه به تجرد عقل‌اند و نه به مادیت عنصریات؛ این‌ها مرتبه دوم قرار می‌گیرند، متخیلات و موهومات. متخیلات یعنی صور، موهومات یعنی معانی؛ صوری که یا معانی‌ای که تجرد تام ندارند این‌ها در رتبه دوم‌اند. پس موجودات متخیل و موجودات موهوم بعد از موجودات معقول‌اند. بعد آخر سر نوبت می‌رسد به محسوسات و مادیات. پس ترتیب موجودات فِي أَنْفُسِهَا به همین صورتی است که عرض شد: معقولات اول‌اند، و متخیلات دوم، و محسوسات سوم.

اما «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» وضع برعکس می‌شود: محسوسات اول‌اند، چون اولین برخورد ما با محسوسات است؛ متخیلات و موهومات دوم‌اند؛ معقولات آخرند، سوم‌اند یعنی آخرند. پس «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» موجودات عکس ترتیبی را پیدا می‌کنند که فِي أَنْفُسِهَا داشتند.

خب، اگر این‌چنین است، علم طبیعی که درباره محسوسات بحث می‌کند پیش ما مقدم است بر علم الهی که درباره معقولات بحث می‌کند و حداکثر اگر بتواند به متخیلات و موهومات هم بپردازد. پس پیش ما اول محسوسات است، بعداً معقولات است؛ و علم طبیعی از محسوسات بحث می‌کند، علم الهی از معقولات بحث می‌کند، پس علم طبیعی پیش ما مقدم است بر علم الهی. یعنی پیش ما علم الهی بعد از طبیعت است؛ به این جهت به آن می‌گوییم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ». این مطلب روشن است.

در توضیح این مطلب عرض کردم که اشیاء «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» ترتیبشان خلاف ترتیبی است که فِي أَنْفُسِهَا دارند. حالا باید توضیح بدهیم چرا این‌طوری است؟ چرا ما نمی‌توانیم همان ترتیبی را که اشیاء فِي أَنْفُسِهَا دارند عِنْدَنَا حفظ کنیم؟ جوابش جالب است. جواب این است که علم به شیء یعنی وجود آن شیء پیش عالِم؛ علم معنایش همین است دیگر. علم به یک شیء یعنی وجود علمی آن شیء پیش عالِم. وجود خارجی که علم نیست؛ علم به شیء یعنی وجود علمی آن شیء پیش ما، پیش عالِم. خب، پس ما اگر بخواهیم شیئی را عالِم بشویم معنایش این است که وجود آن شیء را پیش خودمان واجد شویم، یعنی آن شیء را پیش خودمان موجود گیریم.

آن‌وقت در سلسله صعودی که ما وارد می‌شویم، ما به این صورت پیش می‌رویم که اول حالت جسمانی داریم، بعداً حالت تخیلی داریم، بعداً هم حالت تعقلی؛ یعنی ما در ابتدا موجودی هستیم که با بقیه اجسام در توانایی مشترکیم. بعد که کامل شدیم—حالا ابن‌سینا می‌گوید ماده‌مان کامل شد چون حرکت جوهری قبول ندارد، صدرا می‌گوید صورتمان کامل شد—بالاخره به یک مرتبه‌ای می‌رسیم که با موجوداتی که بالاتر از جسم‌اند همسان می‌شویم؛ آن‌وقت یک وجود تخیلی پیدا می‌کنیم، یعنی وجود مثالی. بعد دو مرتبه پیش می‌رویم و قوی‌تر می‌شویم و کامل‌تر می‌شویم، آن‌وقت وجود عقلی پیدا می‌کنیم. در قوس صعود وضعی که ما داریم این‌چنین است.

اتفاقاً این وضع را موجودات جهان هم دارند، یعنی در خارج از ما. خارج از ما هم در قوس صعود ابتدا مواد قرار داده می‌شوند، بعداً موجودات مثالی، آخر سر هم موجودات عقلی. اصلاً قوس صعود این‌طور است که از جماد و از جسم و از ماده شروع می‌کند، یا به عبارت دیگر از محسوس شروع می‌کند، به معقول ختم می‌کند. این نحوه وجود ماست در جهان خارج.

و چون نحوه وجود ما این‌چنین است، آن‌وقت اشیاء هم که می‌خواهند پیش ما حاضر بشوند، یعنی وجود علمی بگیرند، آن‌ها هم همین ترتیب را باید داشته باشند. چون ما اولاً مادی و محسوس، ثانیاً مثالی و متخیل، و ثالثاً عقلی هستیم، چون در خارج این‌چنینیم، وجود اشیاء هم که پیش ما می‌آیند به همین روش، به همین ترتیب پیش ما می‌آیند. یعنی ابتدا موجود محسوس را ما می‌توانیم پیش خودمان بیاوریم، یعنی به آن وجود علمی بدهیم، به عبارت دیگر یعنی علم به محسوسات پیدا کنیم. بعداً وجود خیالی را، موجودات خیالی را می‌توانیم پیش خودمان بیاوریم، یعنی به آن‌ها عالِم بشویم، یعنی وجود علمی آن‌ها را پیش خودمان حاضر کنیم. و آخر سر هم می‌توانیم وجود عقلی‌ها را بیاوریم پیش خودمان.

پس در نزد ما چون وجودمان از حس شروع می‌شود و به عقل ختم می‌شود، موجوداتی هم که می‌آیند از محسوس شروع می‌شوند، به معقول ختم می‌شوند. پس پیش ما این‌چنین است که موجود حسی جلوتر از موجود خیالی است و موجود خیالی جلوتر از موجود عقلی است؛ و در واقع خلاف این است. در واقع خلاف این است، منتها در پیش ما این‌چنین است. علت اینکه در پیش ما این‌چنین بود عرض شد.

خب، حالا که روشن شد که ما ابتدا با محسوسات تماس داریم بعداً با معقولات، پس ابتدا به محسوسات عالِم می‌شویم بعد به معقولات؛ و علم محسوسات یعنی علم طبیعی، علم معقولات یعنی علم الهی. پس علم الهی بعد از علم طبیعی است؛ اگر بعد از علم طبیعی است، جا دارد که اسمش را «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» بگذاریم. این بیان مطلب دوم بود که چرا علم الهی را «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» نامیدیم. مطلب سوم را هم وقتی رسیدیم عرض می‌کنم.

«وَ مَعْنَى مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ بَعْدِيَّةٌ بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» است؛ یعنی «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» این علم بعد از طبیعت است و لَا بِالْقِيَاسِ إِلَى نَفْسِهِ قبل از طبیعت است. همان‌طور که گفتم موجودات «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» به آن ترتیب خاص مرتب می‌شوند، نه فِي أَنْفُسِهَا. چرا «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» علم الهی بعد از طبیعت است؟ یا چرا عِنْدَنَا و «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» علم به محسوسات قبل از علم به معقولات است؟ «فَإِنَّا أَوَّلَ مَا نُشَاهِدُ الْوُجُودَ»؛ زیرا اول چیزی که ما از عالم وجود مشاهده می‌کنیم «وَ نَتَعَرَّفُ عَنْ أَحْوَالِهِ» و ما از احوالش آگاه می‌شویم، اول چیزی که به وجودش برخورد می‌کنیم و از احوالش آگاه می‌شویم این است که «نُشَاهِدُ هَذَا الْوُجُودَ الطَّبِيعِيَّ»، وجود طبیعی را مشاهده می‌کنیم. پس وجود طبیعی پیش ما سابق بر همه وجودهاست و وقتی وجود طبیعی پیش ما آمد ما به آن علم پیدا می‌کنیم. آن وجود عقلی بعداً پیش ما می‌آید، ما بعداً به آن علم پیدا می‌کنیم. پس علمی که به وجود طبیعی پیدا می‌کنیم جلوتر از علمی است که به وجود عقلی پیدا می‌کنیم؛ یعنی علم عقلی بعد از علم حسی است، و به عبارت دیگر علم الهی بعد از علم طبیعی است. لذا به علم الهی گفتیم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ». خب این تمام شد، مطلب دوم هم تمام شد.

مطلب سوم: استحقاق ذاتی علم الهی برای نامیده شدن به «ما قبل الطبیعة»

مطلب سوم: این علم لیاقت دارد که «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامیده شود، اگرچه ما «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا»، «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» نامیدیمش. چرا لیاقت دارد و استحقاق دارد که «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامیده بشود؟ زیرا اموری که در این علم، یعنی علم الهی، مورد بحث واقع می‌شوند همه چیزهایی هستند که «بِالذَّاتِ وَ بِالْعُمُومِ» مقدم‌اند بر طبیعت؛ «بِالذَّاتِ وَ بِالْعُمُومِ» مقدم‌اند بر طبیعت. و چون مقدم‌اند بر طبیعت، باید «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامیده بشوند. تمام مباحثی که در علم الهی می‌آوریم «بِالذَّاتِ وَ بِالْعُمُومِ» مقدم‌اند بر طبیعت، پس علم الهی «بِالذَّاتِ وَ بِالْعُمُومِ» مقدم می‌شود بر علم طبیعی؛ و چون مقدم است جا دارد که «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامیده شود.

اما «بِالذَّاتِ وَ بِالْعُمُومِ» مقدم است یعنی چه؟ چطور امور مبحوث‌عنها در این فلسفه «بِالذَّاتِ وَ بِالْعُمُومِ» مقدم‌اند؟ «بِالذَّاتِ» مقدم‌اند بیانش همین الان گذشت؛ که اشیاء بدون توجه به ما، یعنی لَا بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا بَلْ فِي أَنْفُسِهَا، اشیاء دیدید که اول معقول، بعداً متخیل، بعداً محسوسش حاصل می‌شود. پس در عالم خارج و بدون مقایسه این اشیاء با خودمان، بلکه اشیاء را بِذَاتِهَا نگاه کنیم، اشیاء را بِالذَّاتِ نگاه کنیم نه «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» نگاه کنیم، می‌بینیم اگر بِالذَّاتِ نگاهشان کنیم معقولشان مقدم بر محسوسشان است. پس معقول بِالذَّاتِ مقدم است بر محسوس. بِالذَّاتِ یعنی به لحاظ خودش؛ بِالذَّاتِ یعنی لَا بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا. «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا» محسوس مقدم است، ولی بِالذَّاتِ یعنی فِي أَنْفُسِهَا معقولات مقدم‌اند بر محسوسات. این تفسیر تقدم بِالذَّاتِ در اینجا.

تقدم «بِالْعُمُومِ» یعنی اینکه مباحثی که ما در فلسفه طرح می‌کنیم عام‌اند و در طبیعت مصداقی از آن عام‌اند، یعنی خاص‌اند؛ و هر عامی بر خاص مقدم است. شما اول عام را دارید، بعداً قید به آن می‌زنید خاص درست می‌شود؛ پس عام مقدم بر خاص است. چون عام مقدم بر خاص است، مباحث فلسفی هم که عام‌اند مقدم‌اند بر مباحث طبیعی؛ تقدمشان تقدم «بِالْعُمُومِ» است.

پس روشن شد که مباحث الهی هم بِالذَّاتِ مقدم‌اند بر مباحث طبیعی، هم به خاطر عام بودن مقدم‌اند بر مباحث طبیعی؛ پس می‌شود گفت که مباحث الهی «بِالذَّاتِ وَ بِالْعُمُومِ» مقدم‌اند بر طبیعت، یعنی «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ»اند. به این مناسبت سزاوار است که ما علم الهی را علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» بنامیم؛ علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ»، چون‌که مباحثش قبل از مباحث طبیعی است، هم «بِالذَّاتِ» قبل است هم «بِالْعُمُومِ» قبل است. این هم بیان اینکه سزاوار است این علم الهی، علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامیده شود اگرچه به آن «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» گفتیم.

«وَ أَمَّا الَّذِي يَسْتَحِقُّ أَنْ يُسَمَّى بِهِ هَذَا الْعِلْمُ»—یا يُسْتَحَقُّ أَنْ يُسَمَّى بِهِ هَذَا الْعِلْمُ—«إِذَا اعْتُبِرَ بِذَاتِهِ»؛ اما آنچنان که این علم استحقاق اسمش را دارد به شرطی که این علم را «بِذَاتِهِ» اعتبار کنی نه «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا»—«بِذَاتِهِ» یعنی لَا بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا—این را «بِذَاتِهِ» اعتبار کنی نه «بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا»، آنچه که این علم استحقاق دارد، آن اسمی که این علم استحقاق دارد این است که «فَهُوَ أَنْ يُقَالَ لَهُ»، یعنی بر این علم—«هَذَا الْعِلْمُ» یعنی علم الهی—«فَهُوَ أَنْ يُقَالَ لَهُ» یعنی بر این علم الهی گفته شود «عِلْمُ مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ»؛ آنچه که سزاوارش هست «عِلْمُ مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» است. چرا این اسم سزاوار این علم است اگر این علم را «بِذَاتِهِ» ملاحظه کنیم؟ «لِأَنَّ الْأُمُورَ الْمَبْحُوثَ عَنْهَا فِي هَذَا الْعِلْمِ»؛ زیرا اموری که مبحوث‌عنها هستند «فِي هَذَا الْعِلْمِ»—«الْمَبْحُوثَ عَنْهَا» یک کلمه است یعنی مورد بحث—اموری که مورد بحث هستند «فِي هَذَا الْعِلْمِ» یعنی در علم الهی، «هِيَ بِالذَّاتِ وَ بِالْعُمُومِ قَبْلَ الطَّبِيعَةِ»، این امور «بِالذَّاتِ وَ بِالْعُمُومِ» قبل از طبیعت‌اند، پس بحث از این امور هم بحث قبل از طبیعت است؛ بنابراین جا دارد که بحث از این امور را که مجموعش می‌شود علم الهی، جا دارد که اسمش را «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» بگذاریم.

این مطلب تمام شد؛ مطلب سوم بود که این هم تمام شد. پس روشن شد که مراد از طبیعت چیست اولاً، و روشن شد که چرا ما این علم الهی را علم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» می‌گوییم ثانیاً، و روشن شد که چرا این علم استحقاق دارد بِالذَّاتِ که اسمش «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» باشد ثالثاً. هر سه مطلب توضیح داده شد و تمام شد.

طرح اشکال: شمول نام «ما قبل الطبیعة» نسبت به علم حساب و هندسه

حالا وارد اشکالی می‌شویم که در اینجا شده است. ببینید، ما برای اینکه ثابت کنیم که علم الهی استحقاق دارد اسم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» را، این‌طور دلیل آوردیم: چون مباحث علم الهی تقدم «بِالذَّاتِ وَ بِالْعُمُومِ» دارند بر مباحث علم طبیعی. این دلیل ما بود دیگر؛ به همین دلیل ما علم الهی را گفتیم باید «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامیده شود. مستشکل می‌گوید همین دلیل شما در حساب و هندسه هم جاری می‌شود، زیرا حساب و هندسه هم موضوعی دارند که موضوعشان قبل از علم طبیعی است، قبل از طبیعت است؛ بنابراین جا دارد که آن دو علم را هم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» بنامیم.

چرا قبل از طبیعت‌اند؟ می‌فرماید که چون عدد هم در امر طبیعی می‌تواند یافت شود هم در غیر طبیعی. شما به موجودات مادی هم اطلاق می‌کنید عدد را، می‌گویید این یک، این دو، این سه؛ به مجردات هم اطلاق می‌کنید عدد را، می‌گویید عقل اول، عقل دوم، عقل سوم. پس عدد هم قابل است که بر امور طبیعی صدق کند، هم قابل است که بر امور مجرد صدق کند؛ بنابراین عدد اعم می‌شود از طبیعت، چون هم بر طبیعت اطلاق می‌شود هم بر غیر طبیعت یعنی بر مجردات اطلاق می‌شود. پس اعم است از طبیعت، بنابراین تقدم «بِالْعُمُومِ» دارد بر طبیعت. چیزی که اعم باشد مقدم است دیگر؛ الان گفتیم چون اعم بعد از اینکه قید می‌گیرد می‌شود اخص، پس اول اعم را داریم بعد قیدی به آن اضافه می‌کنیم اخص درست می‌شود. بنابراین همیشه اعم اول است و اخص بعد از ضمیمه کردن قید درست می‌شود، یعنی بعد از اعم است. پس اعم مقدم است و چون‌که عدد اعم است از طبیعت، مقدم بر طبیعت است؛ و شما گفتید هر چه که مقدم بر طبیعت باشد علم به او علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» است، خب پس عدد هم باید علم به آن، علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» باشد؛ علمی که مربوط به عدد است علم حساب است، پس علم حساب باید «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» باشد. این در مورد حساب.

در مورد هندسه هم، هندسه از مقدار بحث می‌کند. مقدار هم یک امر بِالْفِعْلِی است و تقدم دارد بر ماده، یعنی تقدم دارد بر طبیعت. پس از این جهت هم هندسه که موضوعش مقدار است مقدم می‌شود بر طبیعی که موضوعش امر مادی یعنی جسم است. مقدار مقدم بر جسم است و این باعث می‌شود که علم هندسه هم به خاطر تقدم موضوعش مقدم بر علم طبیعی باشد، پس علم هندسه هم می‌شود «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ».

این مطلب را توضیح بدهم که مقدار مقدم است بر ماده و بر جسم، که توضیحش قبلاً هم گذشته، الان تکرار می‌خواهم بکنم. مقدار، مقدار جوهری را عرض می‌کنم؛ مقدار جوهری عبارت است از صورت جسمیه. صورت جسمیه نسبت به ماده تقدم دارد، چون علت برای ماده است یا به تعبیر دیگر شَرِيكَةُ الْعِلَّةِ است برای ماده. پس چون علت است تقدم دارد بر ماده؛ یعنی قبل از اینکه طبیعت بیاید، صورت جسمیه که علت طبیعت است آمده است، چون هر علتی قبل از معلول است. اگر صورت جسمیه علت است برای ماده و برای طبیعت، پس باید صورت جسمیه مقدم باشد؛ و اگر علت است باید مقدم باشد، و این باعث می‌شود که مقدار که همان صورت جسمیه است مقدم باشد بر طبیعت. اگر مقدار که موضوع هندسه است مقدم است بر طبیعت، پس علم هندسه هم مقدم است بر علم طبیعی، در نتیجه علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» باید نامیده شود همان‌طور که علم الهی «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامیده می‌شود.

پس اشکال این است که همین دلیلی که شما برای تقدم علم الهی بر علم طبیعی آوردید، همین دلیل را ما در علم هندسه و حساب هم جاری می‌کنیم و نتیجه می‌گیریم که آن دو علم هم مقدم‌اند بر طبیعت. خب، اگر تقدم علم الهی بر طبیعت باعث شد که اسمش «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» شود—یعنی اسم علم الهی «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» شود—تقدم حساب و هندسه هم بر طبیعت باعث می‌شود که اسم علم حساب و علم هندسه، علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» باشد. این حرف مستشکل.

پرسش: صورت جسمیه بر ماده تقدم دارد، اما طبیعت به معنای دوم که ما گفتیم، شامل ماده و صورت و اعراض است؛ چطور بر کل طبیعت مقدم می‌شود؟

پاسخ: بله، صورت جسمیه مقدم است بر ماده، و در مرکب، جزء صوری و بِالْفِعْلِ ماده است. تقدم بر ماده دارد یعنی تقدم بر این موجود طبیعی دارد. حالا این را بیشتر توضیح می‌دهیم؛ در جوابی که می‌خواهیم بدهیم بیشتر توضیح می‌دهیم، من فقط اشکال را عرض کردم. اشکال به همین مقدار که عرض کردم کافی است.

تطبیق اشکال با متن شفا و تبیین «امور ریاضیه محضه»

«وَ لَكِنَّهُ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ» که «إِنَّ الْأُمُورَ الرِّيَاضِيَّةَ الْمَحْضَةَ الَّتِي يُنْظَرُ فِيهَا فِي الْحِسَابِ وَ الْهَنْدَسَةِ هِيَ أَيْضًا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» هستند. ممکن است کسی این‌طور بگوید: «الْأُمُورَ الرِّيَاضِيَّةَ الْمَحْضَةَ»—باید توضیحش بدهم، حالا این تکه را معنا می‌کنم—امور ریاضیه محضه که «يُنْظَرُ فِيهَا»، که در این امور ریاضیه محضه نظر می‌شود هم در علم حساب هم در علم هندسه، این امور هم «أَيْضًا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» هستند؛ یعنی مباحثی که در علم حساب و هندسه مطرح می‌شود که مباحث مربوط به ریاضیات محضه است، آن‌ها هم مقدم‌اند بر طبیعت. پس اگر این تقدم باعث بشود که اسم علم را «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» بگذاریم، همین تقدم باعث می‌شود که اسم علم حساب و هندسه را هم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» بگذاریم.

اما ریاضیات محضه چه هستند؟ ریاضی محضه ریاضی‌ای است که ماده در قوام حقیقتش دخالت ندارد. مثلاً فلک در علم هیئت، هوایی که متکیّف به نغمات می‌شود در علم موسیقی، و همین هوای متکیّف به نغمات، عددی است که در حساب از آن بحث می‌شود، و مقدار محض هم در هندسه بحث می‌شود؛ عدد محض در حساب بحث می‌شود، مقدار محض در هندسه بحث می‌شود؛ این‌ها را می‌گویند ریاضی محض. خب، پس این علوم که علوم ریاضی نامیده می‌شوند از امور ریاضیه محضه بحث می‌کنند و امور ریاضیه محضه قبل از طبیعت‌اند، پس علم ریاضی هم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» است.

«وَ خُصُوصًا الْعَدَدَ»؛ یعنی در مقدار حالا ممکن است یک خرده به مادی بودن نزدیکشان کنیم، ولی عدد را نمی‌شود دیگر دست زد. بله، عدد مثل امور عامه می‌ماند که نه وجودشان و نه حدشان ارتباطی به ماده و طبیعت ندارد؛ عدد هم همین‌طور است. عدد هم نه وجودش نه حدش احتیاج به ماده ندارد. چرا؟ چون عدد درست است که در ماده عارض می‌شود، ولی در مجرد هم عارض می‌شود.

پرسش: معدودش هم می‌تواند مادی باشد هم مجرد؟

پاسخ: معدودش هم می‌تواند مادی باشد هم می‌تواند مجرد باشد. از این جهت وجود عدد وابسته به طبیعت نیست، وجودش. حدش هم همین‌طور است؛ شما وقتی می‌خواهید تعریف کنید، عدد را می‌خواهید تعریف کنید، هیچ ماده و هیچ معدودی را در تعریفتان اخذ نمی‌کنید. پس معلوم می‌شود عدد هم در تعریف و حد بی‌نیاز از ماده است، هم در وجود بی‌نیاز از ماده است؛ چون اگر نیازمند به ماده بود که هیچ‌وقت بر مجردات اطلاق نمی‌شد، در حالی که بر مجردات هم اطلاق می‌شود. پس معلوم می‌شود نیاز به ماده ندارد و لو اینکه احیاناً در ماده هم پیدایش می‌شود، اما نیاز به ماده ندارد.

خب، پس عدد هیچ ارتباط وجودی و حدی به ماده ندارد—ارتباط یعنی احتیاج—تقوّم به ماده ندارد؛ وقتی تقوّم به ماده نداشت می‌تواند قبل از ماده باشد، یعنی قبل از طبیعت باشد. پس علمی که درباره عدد بحث می‌کند می‌تواند علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» به حساب بیاید.

«وَ خُصُوصًا الْعَدَدَ»؛ در مقدار این‌طور موضوعی نداریم، یعنی مقدار مثل عدد نیست که هیچ‌جور ارتباطی با ماده نداشته باشد و هیچ‌جور احتیاجی به ماده نداشته باشد. مقدار تا حدی احتیاج به ماده دارد، چنان‌که در بحثی که مطرح می‌کنیم توضیح می‌دهیم ان‌شاءالله؛ یعنی در جوابی که می‌خواهیم بدهیم توضیح می‌دهیم که مقدار ارتباطی با ماده دارد، اما عدد همان ارتباط را هم ندارد.

لذا ایشان می‌گوید «وَ خُصُوصًا الْعَدَدَ»؛ خصوصاً عدد «فَإِنَّهُ لَا تَعَلُّقَ لِوُجُودِهِ بِالطَّبِيعَةِ»، وجودش تعلق به طبیعت ندارد و ما اضافه کردیم: وَ لَا لِحَدِّهِ؛ نه وجودش تعلق به طبیعت دارد و نه حدش تعلق به طبیعت دارد. این وَ لَا لِحَدِّهِ را من از خودم اضافه نمی‌کنم، محشین از جمله صدرا اضافه کرده است.

«لِأَنَّهُ قَدْ يُوجَدُ لَا فِي الطَّبِيعَةِ». اینکه البته چرا حالا مصنف «لَا تَعَلُّقَ لِوُجُودِهِ» را گفت، لَا تَعَلُّقَ لِحَدِّهِ را نگفت، این روشن است؛ چون مصنف قبلاً بیان کرده در فصل اول که ریاضیات در حدشان احتیاج به ماده ندارند، این را قبلاً گفته و دیگر الان نیازی نیست تکرار کند. ریاضیات در حدشان احتیاج به ماده ندارند؛ یعنی شما وقتی می‌خواهید مقدار را تعریف کنید یا عدد را تعریف کنید، در تعریف هیچ‌کدامشان شما ماده را اخذ نمی‌کنید. پس چه علم ریاضی، چه علم هندسه، چه علم حساب، موضوع هیچ‌کدامشان احتیاج به ماده ندارد در حد. در وجود، مقدار احتیاج به ماده دارد، مقدار بدون ماده پیدا نمی‌شود؛ ولی عدد احتیاج به ماده ندارد چون در مجردات هم پیدا می‌شود. این است که ما درباره عدد می‌گوییم «وَ خُصُوصًا الْعَدَدَ». در مقدار، مقدار قبل از طبیعت است، در عدد هم عدد قبل از طبیعت است؛ در عدد، قبل از طبیعت بودنش ترجیح دارد به همین بیانی که گفتیم. حالا چرا مصنف عرض کردم گفته «لَا تَعَلُّقَ لِوُجُودِهِ» و نگفته لَا تَعَلُّقَ لِحَدِّهِ با اینکه عدد در حد هم تعلق به ماده ندارد؟ عرض کردم این را قبلاً گفته، دیگر احتیاجی به گفتن نداشته است؛ ولی خب ما اضافه کردیم به خاطر اینکه مطلبی که قبلاً گفته شده بود تذکر داده بشود.

«وَ خُصُوصًا الْعَدَدَ» که قبل از طبیعت است و قبلیتش نسبت به طبیعت قوی‌تر از قبلیت مقدار نسبت به طبیعت است، «فَإِنَّهُ لَا تَعَلُّقَ لِوُجُودِهِ بِالطَّبِيعَةِ أَلْبَتَّةَ». چرا وجودش تعلق به طبیعت ندارد؟ «لِأَنَّهُ قَدْ يُوجَدُ لَا فِي الطَّبِيعَةِ»؛ عدد در مجردات هم یافت می‌شود، در غیر طبیعت هم یافت می‌شود، پس معلوم می‌شود متعلق‌الوجود به طبیعت نیست. «فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ عِلْمُ الْحِسَابِ وَ الْهَنْدَسَةِ عِلْمَ مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ»؛ پس اگر این‌چنین است که موضوع حساب و موضوع هندسه علی‌الخصوص موضوع حساب قبل از طبیعت‌اند، پس باید علم حساب و هندسه هم «عِلْمَ مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامیده بشوند به همان جهتی که علم الهی «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامیده شد. این اشکالی که شده است.

پاسخ ابن‌سینا به اشکال در بخش هندسه: تفکیک مقدار جوهری و مقدار عرضی

جوابی که ما می‌خواهیم از این اشکال بدهیم، تفکیک می‌کنیم جواب را: یک بار در مقدار بحث می‌کنیم که موضوع هندسه است، یک بار در عدد بحث می‌کنیم که موضوع حساب است. چون عدد بحثش یک مقدار مشکل‌تر است تأخیر می‌اندازیم و بحث در مقدار را همین‌جا بیان می‌کنیم؛ بحث در عدد بعداً می‌آید به خاطر اینکه یک خرده مشکل‌تر است و طولانی‌تر.

در مقدار که موضوع هندسه است مشکل را این‌طوری حل می‌کنند. می‌فرمایند که هندسه از مقدار بحث می‌کند و مقدار دو اطلاق دارد: یکی اطلاق عرضی، یکی اطلاق جوهری. اطلاق عرضی مقدار اطلاق می‌شود بر خط و سطح و حجم، که خط و سطح و حجم هر سه‌شان عرض‌اند، کم‌ّاند. این مقدار، مقدار عرضی است. یک مقدار هم داریم مقدار جوهری است که از آن تعبیر می‌کنیم به صورت نوعیه. این دو تا مقدار را ما داریم.

اما مقداری که عرضی باشد عارض بر چیست؟ مقدار عرضی عارض بر چیست؟ عارض بر جسم است؛ یعنی خط و سطح و حجم هر سه عارض‌اند بر جسم طبیعی. و عارض بعد از معروض است؛ پس خط و سطح و حجم و به طور جامع مقدار به معنای اول، بعد از جسم طبیعی است. و اگر بعد از جسم طبیعی است، بحث در آن می‌شود بحث در مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ، نه بحث در «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ». خب این خیلی جواب روشن است؛ در مقداری که عرض باشد جواب روشن است، چون مقداری که عرض باشد عارض بر جسم می‌شود یعنی بر طبیعت می‌شود—چون جسم بنا شد معنای طبیعت بشود نه آن صورت نوعیه؛ طبیعتی که ما در اینجا می‌گوییم به معنای جسم است نه به معنای صورت نوعیه—خب، این مقداری که به معنای عرض است عارض بر جسم می‌شود، یعنی مقدار عارض است بر جسم؛ به عبارت دیگر موضوع هندسه عارض است بر موضوع طبیعی. پس هندسه را نمی‌توان قبل از طبیعی دانست؛ چون هر عارضی بعد از معروض است، پس مقدار هم بعد از جسم است، بنابراین موضوع هندسه بعد از موضوع علم طبیعی است. پس هندسه را نمی‌شود «عِلْمَ مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامید، بلکه فقط باید او را علم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» نامید؛ نمی‌شود «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نامید، بلکه باید او را «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» نامید. خب، اشکال در این مقدار حل شد.

اما مقدار جوهری؛ درباره مقدار جوهری ما مقدار جوهری را دو جور می‌توانیم لحاظ کنیم. مقدار جوهری عبارت است از صورت جسمیه. صورت جسمیه را می‌توان گفت که مقدم است بر ماده، زیرا که همان‌طور که قبلاً گفتیم شَرِيكَةُ الْعِلَّةِ است برای ماده، و علت مقدم است بر معلول، پس صورت جسمیه مقدم بر ماده است. اگر مقدم بر ماده است پس بر آنچه که مشتمل بر ماده است نیز مقدم است.

پرسش: شامل اخصّ؟

پاسخ: یعنی بر جسم مقدم است، و در نتیجه «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» حساب می‌شود؛ مشکل در آن پیش می‌آید، مثل مقدار عرضی نیست.

اما ما در هندسه از این مقدار که بحث نمی‌کنیم! از مقدار بِمَا اینکه معروض زیاده و نقیصه و امثال ذلک می‌شود بحث می‌کنیم، یعنی مقداری که معروض نسبت می‌شود—حالا مقدار معروض زیاده و نقیصه بشود و یا مثلاً معروض چیزهای دیگر بشود—بالاخره ما از مقداری بحث می‌کنیم که معروض زیاده و نقیصه است، و چنین مقداری مقوّم جسم طبیعی نیست، با این قید معروض بودنش مقوّم جسم طبیعی نیست. مقوّم جسم طبیعی آن مقداری است که عبارت است از صورت جسمیه. اینی که مقوّم جسم طبیعی است و مقدم بر جسم طبیعی است موضوع مباحث هندسه قرار نمی‌گیرد تا هندسه را به خاطر آن مباحث، علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» بنامیم.

بهتر توضیح بدهم عبارت ابن‌سینا را؛ همین بحث را دوباره به همان نحوی که خودشان گفته‌اند طرح می‌کنم. ایشان می‌فرماید که مسائل هندسه به دو قسم تقسیم می‌شوند: مسائلی که درباره خطوط و سطوح و مجسمات بحث می‌کنند، یعنی درباره خط و سطح و حجم بحث می‌کنند؛ این مسائل به همان بیانی که گفتیم مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِاند، چون بحث از عوارض طبیعت دارد می‌شود و عوارض طبیعت بعد از طبیعت‌اند، پس این‌جور مسائل مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِاند.

اما یک مسائلی داریم که درباره مقدار بحث می‌کنند، نه درباره خطوط و سطوح و مجسمات، بلکه درباره مقدار بحث می‌کنند. مقدار مشترک لفظی است بین دو چیز: یکی مقدار جوهری، یکی مقدار عرضی. یکی مقداری که به معنای صورت جسمیه است و به طور مطلق اخذ می‌شود؛ یکی مقداری که معروض است برای زیاده و نقیصه، معروض است برای اندازه، معروض است برای اشکال مختلفه—مثلث می‌تواند باشد، مربع می‌تواند باشد، مکعب می‌تواند باشد و امثال ذلک—این هم یک نوع مقدار است. این مقدار، مقدار عرضی است.

آن مقدار جوهری همان صورت جسمیه است که آن فقط ابعاد جسم را تعیین می‌کند؛ شکل و زیاده و نقیصه و نسبت‌های دیگر را نمی‌شود به این نسبت داد. یعنی صورت جسمیه تعیین‌کننده شکل نیست. در یک جسمی شما صورت جسمیه‌تان با جسم دیگر مساوی است، در حالی که شکلشان فرق می‌کند، اندازه‌شان فرق می‌کند، ولی صورت جسمیه‌شان یکسان است. از اینجا می‌فهمیم که صورت جسمیه تعیین‌کننده شکل و پذیرنده شکل و نسبت و زیاده و نقیصه و کوچکی و بزرگی نیست. مقدار جوهری مقدار مطلق است، یعنی صورت جسمیه مطلق است، در همه اجسام یکسان است. آنی که قبول می‌کند اشکال مختلف را—مثلث می‌شود، مربع می‌شود، مکعب می‌شود یا هر چیز دیگر—آن مقدار عرضی است. آنی که نسبت‌ها را می‌پذیرد، آنی که زیاده و نقیصه را می‌پذیرد، کوچک و بزرگ می‌شود، اندازه‌گیری می‌شود، آن مقدار عرضی است. مقدار مشترک لفظی است بین مقدار جوهری و عرضی.

خب، حالا آن مسائلی از هندسه که درباره مقدار بحث می‌کنند در کدام مقدار بحث می‌کنند؟ در مقدار جوهری بحث می‌کنند؟ یعنی اصلاً در هندسه از صورت جسمیه بحث می‌شود؟ نه. از مقداری بحث می‌کنند که قبول‌کننده شکل است، از مقداری بحث می‌کنند که قبول‌کننده زیاده و نقیصه است، و آن مقدار عرضی است. درست است که کلمه مقدار مشترک است و ما را به غلط می‌اندازد، ولی وقتی دقت می‌کنیم می‌بینیم آن مسائل هندسی که از مقدار بحث می‌کنند در واقع از مقدار جوهری بحث نمی‌کنند، از مقدار عرضی بحث می‌کنند.

خب، حالا مطلب را تمام کنیم. آن مباحث هندسه که مستقیماً درباره خط و سطح و حجم بحث می‌کنند که مباحثی بودند بعد از طبیعت، چون خط و سطح و حجم عارض بر طبیعت می‌شد و عارض بعد از معروض بود، پس این خط و سطح و حجم هم بعد از جسم‌اند؛ یعنی این مباحث، مباحث بعد از مباحث طبیعی‌اند. آن مباحث هندسی هم که درباره مقدار بحث می‌کنند با توضیحی که دادیم معلوم شد درباره مقدار جوهری بحث نمی‌کنند، بلکه درباره مقدار عرضی بحث می‌کنند. وقتی درباره مقدار عرضی بحث کرد باز هم مقدار عرضی عارض بر جسم طبیعی است؛ وقتی عارض بر جسم طبیعی شد می‌شود بعد از علم طبیعی، می‌شود بعد از جسم طبیعی. و علم به مقدار هم می‌شود بعد از علم به طبیعی؛ بعد از علم به طبیعی یعنی بعد از علم به جسم طبیعی. پس علم به مقدار می‌شود علم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ». علم به خط و سطح و حجم هم شد علم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ»، و هندسه متشکل از این دو تاست: بعضی موضوعاتش بحث از خط و سطح و حجم است، بعضی موضوعاتش بحث از مقدار است اما نه مقدار جوهری بلکه مقدار عرضی. و هر دو مبحثش بعد از طبیعت‌اند؛ پس علم هندسه علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نیست، بلکه علم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است. این جوابی که ایشان درباره هندسه می‌دهد که خیلی راحت حل می‌شود؛ در حساب یک مقدار مشکل داریم که باید آن را توضیح بدهیم.

«فَالَّذِي يَجِبُ أَنْ نَقُولَهُ»[2] ؛ قبل از اینکه ما وارد این جواب بشویم و قبل از اینکه وارد جواب از عدد بشویم، یک جوابی صدرا داده است، یک جواب دیگری صدرا داده که هم مشکل را در هندسه حل کرده هم مشکل را در حساب حل کرده است؛ احتیاج به این تفصیلی هم که ابن‌سینا گفته نیست. آن جواب را وقتی که من این جواب هندسی را تمام کردم عرض می‌کنم؛ این جوابی که ابن‌سینا درباره هندسه داده این را بیان می‌کنم، بعد از اینکه این جواب تمام شد آن جواب جامعی را که صدرا گفته توضیح می‌دهم.

تطبیق پاسخ بخش هندسه با متن کتاب شفا

«فَالَّذِي يَجِبُ أَنْ نَقُولَهُ فِي هَذَا التَّشْكِيكِ هُوَ أَنَّهُ»؛ آنچه که در این شک می‌توان گفت و جواب از این شک می‌توان قرار داد این است که: «أَمَّا الْهَنْدَسَةُ»؛ شروع به جواب اشکالی است که مربوط به هندسه است. بعد در صفحه بعد «وَ أَمَّا الْعَدَدُ»، آن دیگر جواب جدایی است مربوط به حساب که ابن‌سینا تفکیک می‌کند این اشکال را؛ اشکال را یک بار در هندسه مطرح می‌کند یک بار در حساب، هندسه را جدا جواب می‌دهد حساب را جدا جواب می‌دهد. چرا؟ چون شبهه در حساب همان‌طور که قبلاً گفتیم قوی‌تر است. چون شبهه در حساب قوی‌تر است، ابن‌سینا یک بار سؤال را در هندسه جواب می‌دهد یک بار در حساب، هر دو را یکسان جواب نمی‌دهد؛ ولی خب صدرا هر دو را یکسان جواب داده که حالا بعداً عرض خواهم کرد.

«أَمَّا الْهَنْدَسَةُ فَمَا كَانَ النَّظَرُ فِيهِ مِنْهَا»؛ «مَا» یعنی مسئله‌ای که نظر در آن مسئله از هندسه—یعنی از بین مسائل هندسه—نظر در او «إِنَّمَا هُوَ فِي الْخُطُوطِ وَ السُّطُوحِ وَ الْمُجَسَّمَاتِ»؛ یعنی مسئله‌ای که از بین مسائل هندسه نظرش و بحثش درباره خطوط و سطوح و مجسمات است، یعنی موضوع آن مسئله خط است و سطح است و حجم. اما این‌چنین مسئله‌ای «فَمَعْلُومٌ أَنَّ مَوْضُوعَهُ غَيْرُ مُفَارِقٍ لِلطَّبِيعَةِ فِي الْقِوَامِ»؛ موضوعش مجرد نیست، موضوعش مادی است، غیر مفارق از طبیعت است در قوام، یعنی قوامش وابسته به طبیعت است زیرا که عارض بر طبیعت می‌شود. خود موضوع این‌چنین است، آن‌وقت ما در هر مسئله‌ای از عوارض آن موضوع بحث می‌کنیم؛ اگر موضوعی امر طبیعی و غیر مفارق شد، اعراضش به طریق اولی طبیعی و غیر مفارق خواهند بود، یا به تعبیر دیگر اگر موضوعی «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» شد، اعراضش که بعد از آن موضوع‌اند به طریق اولی «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» خواهند شد.

«فَمَعْلُومٌ» که موضوع این مسائل هندسی—ضمیر «مَوْضُوعَهُ» برمی‌گردد به «مَا»یِ «مَا كَانَ»، و لذا مذکر آمده است—موضوع این‌چنین مسئله‌ای «غَيْرُ مُفَارِقٍ لِلطَّبِيعَةِ فِي الْقِوَامِ»، یعنی قوامش غیر مفارق است، قوامش قوام مادی است، قوام مفارق نیست. اگر خود موضوع این‌چنین است، «وَ الْأَعْرَاضُ اللَّازِمَةُ لَهُ» که در هر مسئله مورد بحث قرار می‌گیرد «أَوْلَى بِذَلِكَ» است؛ اولی به این است که غیر مفارق باشد. پس اگر موضوع «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است، این اعراض به طریق اولی «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» هستند. این‌چنین مسائل هندسی مسلماً مسائلی هستند «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ»؛ این وضعش روشن است.

در این عبارت که ما خواندیم: «فَمَا كَانَ النَّظَرُ فِيهِ مِنْهَا»، ضمیر «فِيهِ» را به «مَا» برگرداندم که کنایه از مسئله شد، ضمیر «مِنْهَا» را هم به خود هندسه برگرداندم؛ یعنی گفتیم که «فَمَا كَانَ» یعنی مسئله‌ای که نظر در آن مسئله از بین مسائل هندسی «إِنَّمَا هُوَ فِي الْخُطُوطِ»، یعنی در بین مسائل هندسی بعضی مسائل این‌چنین‌اند که موضوعشان و بحثشان درباره خط و سطح و حجم است؛ این‌ها موضوعشان «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است، آن محمولات موضوع هم که در مسائل مورد بحث قرار می‌گیرند که همان اعراض این موضوعات‌اند، آن‌ها هم به طریق اولی مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِاند. این را توضیح دادیم تمام شد.

در بعضی نسخ به جای «فِيهِ مِنْهَا» داریم که: «فِيهَا هَاهُنَا». این‌طوری است عبارت: «أَمَّا الْهَنْدَسَةُ فَمَا كَانَ النَّظَرُ فِيهَا هَاهُنَا» «إِنَّمَا هُوَ فِي الْخُطُوطِ». این یک مقدار روشن‌تر می‌کند عبارت را؛ یعنی هر مسئله‌ای که نظر در آن مسئله در اینجا در خطوط و سطوح و مجسمات باشد موضوعش این است و محمولش هم مناسب موضوعش است، اگر موضوعش «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است محمولش به طریق اولی «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است. که این همان مطلب قبل است، منتها این نسخه عوض شد و معنا یک خرده تغییر کرد، شاید معنا واضح‌تر شد. عَلَى أَيِّ حَالٍ دو نسخه داریم، هر کدام را معنا کنید درست است. کتاب شما کدام نسخه را دارد؟

پرسش: دومی را... «فِيهِ مِنْهَا» دارد، اولی را دارد.

پاسخ: در آن نسخه قدیم که چاپ رحلی است، چاپ تهران است، «فِيهَا هَاهُنَا» را دارد. ولی این نسخه مصر که ما از رویش داریم می‌خوانیم «فِيهِ مِنْهَا» را دارد.

خب، «وَ مَا كَانَ»؛ این قسم دوم از مسائل هندسی است که موضوعشان مقدار مطلق است، نه خط و سطح و حجم که عرض است. آن‌وقت مقدار مطلق را ایشان می‌گوید که مشترک لفظی است بین مقدار جوهری که همان صورت جسمیه است و مقدار عرضی که می‌تواند شکل و امثال ذلک را بپذیرد؛ شکل و مثلث و مربع و زیاده و نقیصه و نسبت‌های مختلف را می‌تواند بپذیرد. این مقدار مشترک لفظی است بین این دو تا، و آن مقداری که بقیه مسائل هندسه را تشکیل می‌دهد و موضوع بقیه مسائل قرار می‌گیرد آن مقدار جوهری نیست، بلکه مقدار عرضی است، و مقدار عرضی «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است. مقدار جوهری «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» است چون صورت است، ماقبل ماده است؛ اما مقدار عرضی «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است. پس آن نوع دوم از مسائل هندسه هم باز درباره مقداری که «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است بحث می‌کند همان‌طور که قسم اول درباره «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» بحث می‌کرد. بنابراین هندسه هیچ مسئله‌اش «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» نیست، همه‌شان مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِاند.

«وَ مَا كَانَ» یعنی و مسئله هندسی که موضوعش مقدار مطلق باشد، یعنی نه خط و سطح و حجم، بلکه مقدار؛ مقدار بدون قید، نه مقدار متعین‌شده در خط یا متعین‌شده در سطح یا متعین‌شده در حجم، بلکه مقدار مطلق.

حالا یادم افتاد که عبارت بالا را خوب توضیح ندادم، یعنی کامل توضیح ندادم؛ آنجا داشتیم: «إِنَّمَا هُوَ فِي الْخُطُوطِ وَ السُّطُوحِ وَ الْمُجَسَّمَاتِ»، مجسمات را من نگفتم، معنا کردم رد شدم، گفتم حجم، ولی توضیح ندادم. مجسمات یعنی جسم تعلیمی؛ چون جسم دو قسم است: جسم طبیعی داریم و جسم تعلیمی داریم. منظور از مجسمات در اینجا مجسمات به جسم تعلیمی است؛ مجسمات به جسم تعلیمی یعنی حجم، که من حجم معنایش کردم رد شدم ولی این توضیح را هم باید می‌دادم، نگفتم که مجسمات یعنی مجسم به جسم تعلیمی نه جسم طبیعی؛ یعنی مجسمات را اشتباه نکنید به جسم طبیعی تفسیرش کنید. این همان در مقابل خط و سطح است؛ خط و سطح تعلیمی‌اند، این جسم هم باید جسم تعلیمی باشد.

«وَ مَا كَانَ مَوْضُوعُهُ الْمِقْدَارَ الْمُطْلَقَ»؛ و آن مسئله هندسی که موضوعش مقدار مطلق است «فَيُؤْخَذُ فِيهِ الْمِقْدَارُ الْمُطْلَقُ عَلَى أَنَّهُ مُسْتَعِدٌّ لِأَيَّةِ نِسْبَةٍ اتَّفَقَتْ». عبارت «مَا كَانَ مَوْضُوعُهُ الْمِقْدَارَ الْمُطْلَقَ» مبتداست، «فَيُؤْخَذُ فِيهِ الْمِقْدَارُ الْمُطْلَقُ» خبرش است؛ عبارت همان‌طور که من ترجمه کردم این‌جور معنا می‌شود: آن مسئله هندسی که موضوعش مقدار مطلق است، پس در آن مسئله، مقدار مطلق اخذ می‌شود با این قید که مستعد است برای هر نسبتی که اتَّفَقَتْ. و چنین مقدار مطلقی، مقدار جوهری نیست، بلکه مقدار عرضی است.

مقدار جوهری گفتیم همان صورت جسمیه است که هیچ نسبتی را قبول نمی‌کند، فقط ابعاد ثلاثه جسم را تعیین می‌کند، هیچ تغییری پیدا نمی‌کند، زیاده و نقیصه پیدا نمی‌کند؛ این‌طور نیست که یک صورت جسمیه بزرگ‌تر باشد یک صورت جسمیه کوچک‌تر، صورت جسمیه در همه اجسام یکسان است. این‌طور نیست که یک صورت جسمیه شکل مربع داشته باشد، یکی مثلث، یکی دایره؛ صورت جسمیه در همه یکسان است. آن مقداری که زیاده و نقیصه می‌پذیرد، آن مقداری که شکل‌های خاص می‌پذیرد، آن مقداری است که بر این مقدار جوهری یعنی بر صورت جسمیه عارض می‌شود. مقدار عرضی است که این امور مختلفه را می‌پذیرد؛ مقدار جوهری که همان صورت جسمیه است هیچ‌کدام را نمی‌پذیرد. و در هندسه بحث ما از همان مقداری است که این زیاده‌ها را می‌پذیرد، نه از مقدار جوهری که هیچ‌کدام این‌ها را نمی‌پذیرد. مقدار جوهری قبل از طبیعت است ولی مورد بحث نیست در هندسه؛ آن مقداری که مورد بحث است در هندسه «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است که مقدار عرضی است.

عبارت را توجه کنید: و مسئله هندسی که موضوعش مقدار مطلق است، «فَيُؤْخَذُ» در آن مسئله، مقدار مطلق به این قید، نه مقدار مطلق جوهری، بلکه مقدار مطلقی که مستعد است و می‌تواند هر نسبتی را که اتفاق بیفتد قبول کند، هر نسبتی مِنَ الزِّيَادَةِ وَ النُّقْصَانِ را قبول کند و هر شکلی را می‌تواند قبول کند؛ آن مقدار مورد بحث در هندسه است نه مقدار جوهری.

«وَ ذَلِكَ»، یعنی این استعدادی که ذکر کردیم که می‌تواند هر نسبتی را قبول کند، این استعداد «لَيْسَ لِلْمِقْدَارِ بِمَا هُوَ مَبْدَأٌ لِلطَّبِيعِيَّاتِ وَ صُورَةٌ»؛ این استعداد، استعداد مقداری که جوهری است نیست. مقدار جوهری یعنی چه؟ یعنی مقدار «بِمَا هُوَ مَبْدَأٌ لِلطَّبِيعِيَّاتِ» و بِمَا هُوَ «صُورَةٌ»—«صُورَةٌ» عطف بر «مَبْدَأٌ» است—مقداری که مبدأ طبیعیات است، علت طبیعیات است و مقداری که اسمش را صورت جسمیه می‌گذاریم، این‌چنین مقداری این استعداد را ندارد؛ یعنی مقدار جوهری این استعداد را ندارد و بحث ما در هندسه از این مقداری که این استعداد را ندارد نیست. «بَلْ» بلکه بحث ما از مقدار است، مقدار «بِمَا هُوَ مِقْدَارٌ وَ عَرَضٌ»، نه مِقْدَارٌ وَ صُورَةٌ! آن مقداری که صورت جوهری است مورد بحث ما نیست در هندسه؛ آن مقداری که «مِقْدَارٌ وَ عَرَضٌ» است آن مورد بحث ماست در هندسه.

پس موضوع این قسم دوم از مسائل هندسی هم اگرچه خط و سطح و حجم نیست ولی مقدار عرضی است نه مقدار جوهری. مقدار جوهری مبدأ طبیعیات است و ماقبل طبیعیات است، اما مقدار عرضی مابعد طبیعیات است؛ پس موضوع هندسه، این قسم دوم از مسائل هم می‌بینید که مابعد طبیعیات است. قسم اول که روشن بود مابعد طبیعیات است، قسم دوم هم مابعد طبیعیات شد. پس توجه کنید قسم دوم درست است از مقدار بحث می‌کند ولی نه از مقدار جوهری، از صورت که قبل از طبیعیات است، بلکه از مقدار عرضی که بعد از طبیعیات است. و اینکه مستشکل فکر کرده که هندسه از ماقبل طبیعیات بحث می‌کند اشتباه کرده و عامل اشتباهش هم اشتراک لفظی مقدار بوده است؛ چون مقدار مشترک لفظی است بین جوهری و عرضی، او اشتباه کرده فکر کرده بحث قسم دوم از مسائل هندسه درباره مقدار جوهری است، نفهمیده که بحث در مقدار عرضی است؛ اگر می‌فهمید که بحث در مقدار عرضی است اشکال نمی‌کرد.

«وَ قَدْ عُرِفَتْ فِي شَرْحِنَا لِلْمَنْطِقِيَّاتِ وَ الطَّبِيعِيَّاتِ الْفَرْقُ بَيْنَ الْمِقْدَارِ الَّذِي هُوَ بُعْدُ الْهَيُولَى مُطْلَقًا»—کتاب ما دارد هُوَ يُعَدُّ الْهَيُولَى، غلط است، «هُوَ بُعْدُ الْهَيُولَى» درست است—و در شرحی که ما برای منطقیات و طبیعیات نوشتیم در بحث منطق و طبیعیات، روشن شد فرق بین مقداری که بُعد هیولاست به طور مطلق؛ به طور مطلق یعنی مقید به اینکه کم باشد و این حرف‌ها، یعنی مقید به نسبت و زیاده و نقیصه و امثال ذلک نیست.

پرسش: لَا بِشَرْطٍ یعنی؟ نه تقیید به اطلاق و نه...؟

پاسخ: نه، یعنی کاری به کمّ و این‌ها ندارد؛ بُعد هیولاست. بُعد هیولاست یعنی هیولا را صاحب ابعاد ثلاثه می‌کند که منظور همان صورت جسمیه است، که صورت جسمیه هیولا را دارای ابعاد ثلاثه می‌کند و همین صورت جسمیه است که به هیولا فعلیت می‌دهد.

دانسته شد فرق بین مقداری که «بُعْدُ الْهَيُولَى مُطْلَقًا» است «وَ بَيْنَ الْمِقْدَارِ الَّذِي» مطلق نیست بلکه «هُوَ كَمٌّ» است، و معلوم شد «وَ أَنَّ اسْمَ الْمِقْدَارِ يَقَعُ عَلَيْهِمَا بِالِاشْتِرَاكِ»؛ اسم مقدار بر این دو نوع مقدار به اشتراک صادق است. و بحثی که ما در هندسه داریم همان‌طور که گفتیم از مقداری که «بُعْدُ الْهَيُولَى» است نیست، یعنی از صورت جسمیه نیست؛ ما در هندسه از صورت جسمیه بحث نمی‌کنیم، از اَشکال بحث می‌کنیم، از زیاده و نقیصه بحث می‌کنیم، یعنی از آن مقداری که این‌ها را قبول می‌کند بحث می‌کنیم. پس ما از مقداری که «هُوَ كَمٌّ» است بحث می‌کنیم، نه از مقداری که «هُوَ بُعْدُ الْهَيُولَى» است، از آن بحث نمی‌کنیم؛ و مقداری که «هُوَ كَمٌّ» است آن عارض بر جسم طبیعی است و مابعد طبیعت است.

«فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ»، وقتی این‌چنین شد که ما از مقدار جوهری بحث نکردیم در هندسه بلکه از مقدار عرضی بحث کردیم، «فَلَيْسَ مَوْضُوعُ الْهَنْدَسَةِ بِالْحَقِيقَةِ [هُوَ] الْمِقْدَارَ الْمَعْلُومَ الْمُقَوِّمَ لِلْجِسْمِ الطَّبِيعِيِّ»؛ موضوع هندسه آن مقداری که معلوم است پیش ما و مقوم جسم طبیعی است—یعنی صورت جسمیه—این موضوع هندسه نیست. «بَلِ الْمِقْدَارُ الْمَقُولُ عَلَى الْخَطِّ وَ السَّطْحِ وَ الْجِسْمِ »، بلکه موضوع هندسه مقداری است که مقول است یعنی حمل می‌شود بر خط و سطح و جسم؛ جسم یعنی جسم تعلیمی، یعنی حجم. «وَ هَذَا هُوَ الْمُسْتَعِدُّ لِلنِّسَبِ الْمُخْتَلِفَةِ»؛ این مقدار است، این مقدار عرضی است که مستعد است آن نِسَب مختلفه را بپذیرد، زیاده و نقیصه را بپذیرد، همچنین شکل‌های مختلف را بپذیرد؛ این مقدار است که آن استعداد را دارد و الا خود مقدار جوهری که عبارت از صورت جسمیه است این استعداد را ندارد. آن‌وقت مقدار عرضی دارای این استعداد است و استعداد از خواص ماده است و بعد از طبیعت است، پس این مقدار هم بعد از طبیعت است.

جمع‌بندی پاسخ ابن‌سینا در بخش هندسه و تقریر دو پاسخ جامع ملاصدرا

خب، مطلب را جمع کنم. دقت کردید که مسائل هندسی را ایشان دو قسم کرد: یکی مسائلی که موضوعشان خط و سطح و حجم است؛ این مسائل را گفت که مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِاند. خب روشن هم هست، چون خط و سطح و حجم عارض بر طبیعت‌اند و هر عارضی بعد از معروض است، پس این‌ها بعد از طبیعت‌اند. موضوع مسائلی که درباره خط و سطح و حجم بحث می‌کند، این موضوع بعد از طبیعت است، پس خود آن مسائل هم مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِاند. اما یک مسائلی درباره مقدار بحث می‌کند، و چون این مقدار، مقدار جوهری نیست بلکه مقدار عرضی است و مقدار عرضی «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است، پس آن مسائل هم در «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» بحث می‌کنند. بنابراین کل مباحث هندسی می‌شود «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ».

این مطلب اخیری که مصنف گفت نتیجه‌اش این شد که اصلاً موضوع هندسه «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است. ما حالا مسائل را تشقیق کردیم به دو شق: یکی مسئله‌ای که موضوعش خط و سطح و حجم است، یکی مسئله‌ای که موضوعش مقدار است منتها مقداری که عرضی باشد. ولی حالا روشن شد که اصلاً به طور کلی موضوع علم هندسه آن مقداری است که عرضی باشد؛ آن‌وقت اگر این موضوع «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است، کل علم هندسه هم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» می‌شود.

توجه کردید چه عرض کردم؟ ایشان در آخر سر، موضوع هندسه را عبارت کرد از مقدار، اما نه مقدار جوهری بلکه مقدار عرضی که می‌تواند خط باشد، سطح باشد، حجم باشد، می‌تواند زیاده و نقیصه را بپذیرد، می‌تواند اَشکال مختلفه را بپذیرد؛ این‌چنین مقداری شد موضوع هندسه. و این مقدار امر عارض است، عارض بر طبیعت است؛ اگر عارض بر طبیعت است پس «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است. بنابراین موضوع هندسه «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است؛ اگر موضوع هندسه «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است خود هندسه هم می‌شود علم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ»، و اینکه مستشکل گفت هندسه را باید علم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» قرار بدهیم اشتباه کرده است. علت اشتباهش را هم ذکر کردیم که او دید که موضوع هندسه مقدار است، فکر کرد مقدار جوهری منظور است، نفهمید که مقدار عرضی منظور است.

خب، این مطلب تمام شد؛ جوابی که ابن‌سینا درباره مقدار و درباره هندسه گفت خواندیم. جوابی که در مورد عدد می‌دهد دو قسم است که حالا آن را بعداً می‌خوانیم. قبل از اینکه ما شروع کنیم به جواب درباره عدد، خوب است آن جوابی را که صدرا گفته—که عرض کردم جواب جامع است—آن را ما بخوانیم.

صدرا می‌گوید قبلیت یا بعدیت دو قسم است—البته دو جواب می‌دهد صدرا، این را توجه داشته باشید دو جواب می‌دهد، من الان دارم جواب اولش را عرض می‌کنم؛ هر دو جوابش هم جامع‌اند، هر دو جوابش هم جواب جامع است یعنی فرقی بین هندسه و حساب نمی‌گذارد، هر دو را با یک جواب اشکالشان را جواب می‌دهد—جواب اولش این است که قبلیت و بعدیت دو قسم است: یکی قبلیت و بعدیت حقیقی است، یکی قبلیت و بعدیت اضافی است.

قبلِ حقیقی چیزی است که قبلش قبلی نیست، یعنی خودش اولین قبل است. بعدِ حقیقی هم چیزی است که بعدش بعدی نیست، خودش آخرین بعد است. اما قبلِ اضافی و بعدِ اضافی این‌جور نیستند؛ اگر قبل از یک چیز باشد به آن می‌گوییم قبل، اگر بعد از یک چیز دیگر باشد به آن می‌گوییم بعد، که مقایسه‌اش می‌کنیم با ماقبل و مابعد خودش. و لو قبلش چیزهایی باشد، اما این چون قبل از چیزی هست به آن می‌گوییم قبل؛ و لو بعدش چیزهایی باشد، ولی چون خودش بعد از یک چیز هست به آن می‌گوییم بعد. پس بعدِ اضافی روشن شد، قبلِ اضافی هم روشن شد، همچنین قبل و بعدِ حقیقی هم روشن شد.

ما وقتی که فلسفه را، یعنی علم الهی را می‌گوییم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ»، منظورمان از «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» قبل به قبلیت حقیقی است نه قبل به قبلیت اضافی. یا اگر بر علم الهی، علم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» گفتیم، باز هم منظورمان بعد به بعدیت حقیقی است—چون بر فلسفه همان‌طور که توجه کردید دو تا اسم گذاشتیم: یکی «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» بِالنِّسْبَةِ إِلَيْنَا، یکی «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» به لحاظ ذاتش، که هر دو اسم را گفتیم—می‌فرماید که اسم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» بگذاری یا اسم «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» بگذاری، قبلیت و بعدیتی که در این اسم هست قبلیت و بعدیت حقیقی است.

اما در ریاضیات، قبلیت و بعدیتی که مطرح است قبلیت و بعدیت اضافی است. پس اصلاً ریاضیات نقض بر الهیات نمی‌شوند. وقتی ما می‌گوییم علم الهی «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» است یا «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است، شما دیگر حق ندارید اعتراض کنید که علم ریاضی هم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» است و «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است. آن «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» یا «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ»ای که علم الهی دارد غیر از «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» یا «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ»ای است که علم ریاضی دارد؛ قبلیت و بعدیتشان فرق می‌کند. بنابراین اصلاً نمی‌توانید بگویید حرفتان که گفتید اسم علم الهی «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» و «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است نقض می‌شود به علم ریاضی؛ اصلاً نقض نمی‌شود.

مستشکل گفت نقض می‌شود دیگر؛ مستشکل گفت این اسم، اسم خاصی نیست، اسمی که برای علم الهی گذاشتید مخصوص علم الهی نیست، در علم ریاضی هم هست. جواب می‌دهیم که نه، آن اسمی که ما برای الهی گذاشتیم اسم خاص الهی است؛ آنی که برای تعلیمی و برای ریاضی می‌گذاریم آن غیر از اسمی است که برای الهی گذاشتیم. اسمی که برای الهی گذاشتیم در آن بعد و قبلی بود که بعدیت و قبلیتشان حقیقی بود؛ اسمی که برای ریاضی می‌گذاریم در آن قبل و بعدی است که قبلیت و بعدیتشان اضافی است. پس اصلاً این اسم‌ها با هم مشترک نیستند که وقتی ما اسم خاص فلسفه را بردیم شما بگویید این اسم، خاص فلسفه نیست زیرا هندسه و حساب هم همین اسم را دارند. هندسه و حساب این اسم را ندارند، یک اسم دیگر دارند؛ بله، اسمشان از نظر لفظی با اسمی که برای فلسفه گذاشتیم یکسان است، ولی از نظر معنا فرق دارد.

توجه می‌کنید، جواب یک جواب جامعی است؛ یعنی اختصاص به هندسه یا حساب ندارد، بلکه مشترک بین حساب و هندسه است. کل علم ریاضی را ما «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» هم ممکن است بگوییم منتها به قبل نسبی، «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» هم ممکن است بگوییم منتها به بعد نسبی؛ اما فلسفه را که می‌گوییم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ» یا «مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ»، به قبل حقیقی و بعد حقیقی می‌گوییم. این یک جواب.

جواب دیگر: جواب دیگر اینکه ما داریم نام‌گذاری می‌کنیم، تعریف که نمی‌کنیم! ما داریم برای فلسفه اسم می‌گذاریم. تعریف اگر می‌کردیم انتظار داشتیم که تعریفمان مُطَّرِد و مُنْعَكِس باشد؛ مُطَّرِد و مُنْعَكِس یعنی جامع افراد و مانع اغیار باشد. آن‌وقت اگر مانع اغیار نبود، زود اشکال می‌کردیم که این تعریفت مانع اغیار نیست. اما وقتی اسم می‌گذاریم، اسم که نباید جامع افراد و مانع اغیار باشد! ما اصلاً انتظار نداریم که اسممان مانع اغیار باشد تا شما بگویید که این اسمی که برای فلسفه گذاشتید مانع اغیار نیست، اغیار را که هندسه و حساب است بیرون نمی‌کند. نکند! بیرون نکند!

ما نگفتیم که اسمائی که ما برای یک چیزی می‌گذاریم مُطَّرِد و مُنْعَكِس یعنی جامع افراد و مانع اغیارند، که انتظار داشته باشید این اسم مخصوص باشد برای علم الهی و مشترکی نداشته باشد، مشارکی نداشته باشد و غیر در اینجا دخالت نکند، یا به تعبیر دیگر که عرض کردم این اسم مانع اغیار باشد و هیچ غیری را در کنار فلسفه قبول نکند. اسم‌گذاری که لازم نیست مانع اغیار باشد؛ حالا اسم فلسفه را گذاشتیم «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَة»، اسم هندسه و حساب هم شد «مَا قَبْلَ الطَّبِيعَة»، خب بشود، چه می‌شود؟ مشکلی پیش نمی‌آید. مشکل آنجاست که ما بخواهیم چیزی را تعریف کنیم و این تعریف جامع افراد و مانع اغیار نباشد؛ اما ما در اینجا بحث در تعریف علم الهی نداشتیم، بحث در تسمیه داشتیم، تسمیه هم لازم نیست جامع افراد و مانع اغیار باشد.

این را توجه بکنید، این جوابی که صدرا می‌دهد بنابر این فرض است که ما اشکال را بپذیریم؛ می‌گوید بر فرض اشکال وارد باشد، مزاحمی نیست، مشکلی درست نمی‌کند. جواب اولش این بود که اشکال اصلاً وارد نیست؛ جواب دومش این است که بر فرض اشکال وارد باشد به جایی ضرر نمی‌زند، چون بحث ما که بحث در تعریف نیست، بحث در تسمیه است، و در تسمیه مشکلی نداریم که تسمیه مشترک باشد؛ چون در تسمیه شرط نمی‌کنیم که مانع اغیار باشد، در تعریف شرط می‌کنیم و اینجا ما تعریف نمی‌کنیم.

پس اشکال به طور کلی برطرف شد بنابر نظر صدرا. بنابر نظر مصنف فعلاً اشکال را در هندسه برطرف کردیم؛ در حساب ان‌شاءاللَه در جلسه آینده مطرح خواهیم کرد.

 


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo