90/05/09
بسم الله الرحمن الرحیم
رابطهی مبادی علوم طبیعی با فلسفه اولی/جایگاه فلسفه اولی و علوم /مقاله اول الهیات شفا
موضوع: مقاله اول الهیات شفا/جایگاه فلسفه اولی و علوم /رابطهی مبادی علوم طبیعی با فلسفه اولی
مرور مباحث گذشته: مرتبه علم الهی و اشکال دور
صفحه 20 سطر پنجم: «فَقَدِ ارْتَفَعَ إِذَنِ الشَّكُّ، فَإِنَّ الْمَبْدَأَ لِلطَّبِيعِيِّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَيِّنًا بِنَفْسِهِ».[1]
بحثمان در مرتبه علم الهی بود. گفتیم که مرتبه این علم بعد از علم طبیعی و بعد از علم ریاضی است. اول باید علم ریاضی و طبیعی خوانده بشود و بعداً علم الهی. سببی هم که ذکر کردیم این بود که بعضی از اموری که در این دو علم، یعنی طبیعی و ریاضی بیان میشوند، اینها در علم الهی به کار میآیند. پس خوب است که ما برای آشنا شدن با آن اصطلاحات، ابتدا علم طبیعی و ریاضی را بخوانیم، بعداً وارد علم الهی بشویم؛ که وقتی وارد علم الهی شدیم، دیگر در آن اصطلاحاتی که بدون توضیح در علم الهی به کار میروند، تأملی نداشته باشیم.
بر این مطلبی که گفته شد، اشکالی وارد کرده بودند و آن اشکال این بود که آن مبادیای که در علم طبیعی و ریاضی بیان میشوند و بعداً در علم الهی میخواهند به صورت امر واضح بدون تعریف به کار بروند، آن مبادی خودشان در علم الهی اثبات میشوند؛ پس علم الهی مبادیای را اثبات میکند و به دست طبیعی میدهد، دو مرتبه از همان مبادی خودش استفاده میکند؛ و این دور است.
یادآوری سه پاسخ کلی به شبهه دور
جوابی که ما دادیم، گفتیم سه جواب است؛ البته عرض کردم مولیالموالی میگوید سه مقدمه برای یک جواب، ولی صدرا میگوید سه جواب، ملا سلیمان هم میگوید سه جواب.
جواب اول این بود که همه مسائل یک علم به وسیله مسائل علم دیگر اثبات نمیشود؛ بعضی مسائل مثلاً علم الهی از مبادی طبیعیه یا ریاضیه اثبات میشود، بعضی از مسائل دیگر طبیعی از طریق الهی اثبات میشود. آن مسئلهای که در طبیعی بحث میشود و در الهی از آن استفاده میشود، آن دیگر مبادی برای علم طبیعی قرار داده نمیشود؛ فقط مبادی قرار داده شده برای علم الهی. بلکه مسئله دیگرِ علم الهی مبدأ قرار داده میشود برای مسئله طبیعی. بعضی از مسائل علم طبیعی مبدأ قرار داده میشوند برای علم الهی، و مسائل دیگری از علم الهی مبدأ قرار داده میشوند برای مسائل طبیعی؛ آن هم نه همه مسائل طبیعی بدون اینکه یک مسئلهای که در یک علم ثابت شده، دوباره مبدأ بشود برای مُثبِت خودش تا دور لازم بیاید؛ این اتفاق نمیافتد. این جواب اول بود که توضیح داده شد.
جواب دومی که دادیم این بود که بعضی از مبادی علم طبیعی بیّناند و ما از آن مبادی مسئله طبیعی را اثبات میکنیم؛ بعد آن مسئله طبیعی را که اثبات شده در الهی به کار میگیریم. بنابراین دیگر دور نمیزنیم از الهی برویم به سمت طبیعی و طبیعی را اثبات کنیم؛ طبیعی بیّن بوده. اینجا هم دور لازم نمیآید. مطلب بیّنی را مقدمه قرار میدهیم برای اثبات مسئله طبیعی، و بعد مسئله طبیعی را هم مبدأ قرار میدهیم برای مسئله الهی. این هم دو جواب.
جواب سوم این است که در علم طبیعی ممکن است مبدأی را مورد بحث قرار بدهیم و با برهان إِنّ وجود آن مبدأ را اثبات کنیم؛ بعد همان را در علم الهی بیاوریم و از همان استفاده کنیم و بحث را در علم الهی ادامه بدهیم تا لِمّ این مبدأ را، یعنی لِمّ آنچه را که وجودش ثابت شد، ثابت کنیم. قبلاً با برهان إِنّ در علم طبیعی وجود این شیء را ثابت کردیم؛ حالا میخواهیم همین را در علم الهی با برهان لِمّ ثابت کنیم، یعنی لمّیتش را ثابت کنیم. پس در علم طبیعی وجود ثابت شده، در علم الهی همان وجودِ ثابتشده میآید جزء مقدمه قرار میگیرد تا لمّیت ثابت بشود؛ که ما از آن مطلب طبیعی در الهی استفاده میکنیم، منتها دیگر نمیخواهیم إِنّ آن را اثبات کنیم، میخواهیم لِمّ آن را اثبات کنیم. هیچ در اینجا هم دوری لازم نمیآید. مطلبی در علم طبیعی آمده و ثابت شده، منتها فقط وجودش ثابت شده؛ همان را در علم الهی مقدمه قرار میدهیم برای اثبات لِمّ آن؛ که هدف اولیه ما در علم طبیعی اثبات وجود این شیء به توسط برهان إِنّ بوده، و در علم الهی هدف هم این است که همانی که وجودش در علم طبیعی ثابت شده، در علم الهی لمّیتش ثابت بشود. خب، ما همانی را که در علم طبیعی اثبات کردیم، مقدمه بحث قرار میدهیم در علم الهی تا اینکه به لِمّ آن برسیم، به لِمّ همان برسیم. درست است که مسئله طبیعی آمد شد مقدمه برای مسئله الهی، ولی مسئله طبیعی که وجودش ثابت شده بود، آمد مقدمه شد برای اینکه لِمّ آن ثابت بشود و هیچ دوری نیست. این جواب سوم.
تطبیق پاسخهای سهگانه بر علم طبیعی و علم الهی
حالا بعد از اینکه هر سه جواب را به نحو عام گفتیم، وارد میشویم که هر سه جواب را در ما نحن فیه تطبیق کنیم. البته من در جلسه گذشته که توضیح میدادم، هم مطلب را و جواب را به نحو عام گفتم، هم تطبیقش هم کردم بر ما نحن فیه؛ ولی خب مصنف همانطور که توجه کردید جواب را به نحو عام داد، بدون توجه به علم طبیعی و الهی دو تا علم فرض کرد، گفت در این دو علم ممکن است به یکی از این سه نحوی که عرض کردیم بحث کنیم و هیچکدام از این سه تا دور نیست که اشکال لازم بیاید. بعد حالا همان سه جوابی را که در دو علم به طور مطلق گفته بود، میآید در علم طبیعی و علم الهی به طور خاص منطبق میکند و جواب اشکالی را که مربوط به علم الهی بود و مربوط به علم طبیعی بود با استمداد از آن سه جواب میآورد.
پس این «فَقَدِ ارْتَفَعَ إِذَنِ الشَّكُّ» میخواهد آن سه جواب را در یک جواب جمع کند و یک جواب متقنی از آن اشکال بدهد که با آن جواب روشن بشود که مسائل الهی سه قسماند: یکی از قبیل آن قسم اول است که در آن دور نبود، یکی از قبیل قسم دوم و یکی هم از قبیل قسم سوم است و در هیچکدام دور نبود؛ پس در مسائل طبیعی و الهی هم دور نیست. البته به صورت «إِمَّا» و «إِمَّا» و «إِمَّا» نمیگوید که بگوید مسائل الهی سه قسماند و در هیچکدامشان هم دور لازم نمیآید؛ آن را بعداً میگوید، با «فَقَدِ اتَّضَحَ أَنَّهُ»[2] بیان میکند که مسائل الهی سه قسماند و در هیچکدامشان هم دور نیست. اما در «فَقَدِ ارْتَفَعَ إِذَنِ الشَّكُّ»[3] به آن صورت تردید و «إِمَّا» و «إِمَّا» جلو نمیآید.
در این «فَقَدِ ارْتَفَعَ إِذَنِ الشَّكُّ» که الان میخواهیم بخوانیم، ابتدا اشاره میکند به آن وجه دوم که از همه آسانتر است، با عبارت «فَإِنَّ الْمَبْدَأَ لِلطَّبِيعِيِّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَيِّنًا بِنَفْسِهِ»؛ اشاره به وجه دوم دارد. بعد میگوید: «وَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَيَانُهُ فِي الْفَلْسَفَةِ الْأُولَى» تا آخر؛ این اشاره به وجه اول دارد. بعد میگوید: «وَ قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعِلْمُ الطَّبِيعِيُّ أَوِ الرِّيَاضِيُّ أَفَادَنَا بُرْهَانَ أَنَّ»؛ اشاره به وجه سوم دارد. این سه وجه را کنار هم ذکر میکند و یک جواب واحد از در این سه جواب و سه وجه درمیآورد.
شرح وجه دوم (بیّن بنفسه بودن مبدأ طبیعی)
توضیح این عبارتی که الان مشتمل بر آن سه وجه است، این است؛ مثل خود ایشان اول آن وجه دوم را عرض میکنم، بعد وجه اول را، بعد وجه سوم را. میفرماید که مبدأی از مبادی علم طبیعی ممکن است بیّن باشد و ما مسئله طبیعی را با آن مبدأ بیّن اثبات کرده باشیم، و بعد از اثبات آن مسئله، مسئله ثابتشده را در علم الهی مبدأ قرار بدهیم؛ که به توسط آن مسئلهای که در طبیعی ثابت شده بخواهیم در علم الهی مسئله دیگری را اثبات کنیم. این شدنی است و هیچ دوری لازم نمیآید. مسئله طبیعی از طریق مبدأی ثابت شد، ولی آن مبدأ لازم نیست در جایی اثبات بشود، چون مبدأی بود بیّن. بعد مسئله طبیعی که ثابت شد، همین مسئله طبیعی مبدأ میشود برای اثبات یک مسئله الهی. پس مسئله الهی متوقف میشود بر مسئله طبیعی، ولی مسئله طبیعی متوقف بر چیزی نیست، زیرا متوقف بود بر یک امر بیّنی؛ آن امر بیّن دیگر متوقف بر چیزی نبود. دور لازم نمیآید؛ توقف از یک طرف است. یعنی مسئله الهی متوقف است بر مسئله طبیعی در این فرض، مسئله طبیعی دیگر متوقف بر مسئله الهی نیست، بلکه متوقف بر یک مبدأی است که بیّن است و احتیاج به اثبات ندارد؛ در علم الهی هم اثبات نمیشود.
این یک فرض که عرض کردم اشاره به وجه اول است؛ وجه اول هم همین بود، منتها توجه داشتید وجه اول به طور عام گفته شده بود بدون اینکه تطبیق بشود بر علم الهی و علم طبیعی، الان دارد به نحو خاص گفته میشود؛ تکرار نیست. قبل که گفتیم همین مطلب را گفتیم منتها به نحو عام، الان داریم همان مطلب را میگوییم به نحو خاص.
من اگر موافق باشید این سه تا وجه را جداجدا بیان کنم و جداجدا بخوانم، پشت سر هم نگویم؛ و الا طولانی بشود تطبیقش یک مقدار سخت است. فقط توجه داشته باشید که تمام آنچه که الان داریم میگوییم تقریباً مثل تکرار است برای قبل، زیرا که قبل همین مطالب بود، الان هم همان مطالب است؛ منتها عرض کردم مثل تکرار است، تکرار نیست، زیرا که در قبل علی وجه العموم گفتیم، حالا علی وجه الخصوص میگوییم. قبلاً مطلب را کلی گفتیم، حالا داریم منطبق میکنیم بر بحث خودمان.
صفحه 20 سطر پنجم: «فَقَدِ ارْتَفَعَ إِذَنِ الشَّكُّ»؛ با توجه به مطالب قبلی که به نحو عموم گفته شده بودند، شک مرتفع شد. چرا شک مرتفع شد؟ «فَإِنَّ الْمَبْدَأَ لِلطَّبِيعِيِّ»؛ از اینجا عرض کردم اشاره به وجه دوم دارد، علت اینکه وجه دوم را هم اول ذکر میکند این است که از همهشان آسانتر است. «فَإِنَّ الْمَبْدَأَ لِلطَّبِيعِيِّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَيِّنًا بِنَفْسِهِ». کتاب ما دارد: «فَإِنَّ الْمَبْدَأَ الطَّبِيعِيَّ». محشین اینجا تذکر میدهند که این نسخه، نسخه درستی نیست؛ «فَإِنَّ الْمَبْدَأَ الطَّبِيعِيَّ» درست نیست، «فَإِنَّ الْمَبْدَأَ لِلطَّبِيعِيِّ»؛ یعنی مبدأِ مسئله طبیعی بیّن است، نه مبدأِ طبیعی بیّن است؛ مبدأی که لِلمسأَلَة الطَّبِيعِية است بیّن است.
«فَإِنَّ الْمَبْدَأَ لِلطَّبِيعِيِّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَيِّنًا بِنَفْسِهِ»؛ مبدأی که برای مسئله طبیعی به کار گرفته میشود تا مسئله طبیعی را اثبات کند، جایز است که بیّن بنفسه باشد، نه مبیّن به وسیله دلیل باشد، بلکه بنفسه بیّن باشد. آنوقت در این صورت، این مبدأ میشود برای مسئله طبیعی و مسئله طبیعی مبدأ میشود برای مسئله الهی؛ دیگر برنمیگردیم دوباره آنی که مبدأ شده بود برای مسئله طبیعی اثباتش کنیم، زیرا که بیّن بوده. دیگر لازم نیست در علم الهی اثباتش کنیم تا دور لازم بیاید. این استفاده از وجه اول بود در ما نحن فیه.
شرح وجه اول (تغایر مسائل در توقف علم طبیعی و الهی)
حالا میخواهیم استفاده کنیم از وجه دوم. وجه دومی که گفتیم این بود که مسئلهای در یک علم مبدأ شود برای مسئلهای در علم دیگر، ولی نه همان مسئلهای که در علم دیگر مبدأ داشت، بلکه مسئله دیگرِ این علم دوم مبدأ شود برای آن مسئله اول؛ که هر دو علم به هم کمک میکنند، منتها علم اول به مسئلهای کمک میکند و آن مسئله به علم اول کمک نمیکند چون از علم اول کمک گرفته؛ مسئله دیگرِ علم دوم به مسئله علم اول کمک میکند. پس توجه داشته باشید که ممکن است در علم اول مسئلهای باشد، آن مسئله در علم دوم هم مسئلهای باشد؛ آنوقت این مسئلهای که در علم اول است به مسئلهای که در علم دوم است کمک کند، ولی همان مسئلهای که در علم دوم است و از مسئله علم اول استفاده کرده برنگردد مسئله علم اول را اثبات کند، بلکه یک مسئله دیگر از مسائل علم دوم برود آن مسئله اول را اثبات کند. این دیگر دور نمیشود.
و حالا میفرماید در طبیعی و الهی هم گاهی اینچنین اتفاق میافتد که مسئلهای از مسائل طبیعی بیّن نیست، باید اثبات بشود؛ این مبدأ قرار میگیرد برای یک مسئله الهی و مسئله الهی را اثبات میکند، ولی چون خودش اثبات نشده باز باید به وسیله چیزی اثبات بشود. همان مسئله الهی که از طریق این مسئله طبیعی اثبات شد، آن برنمیگردد این مسئله طبیعی را اثبات کند، بلکه یک مسئله دیگرِ الهی آن مسئله طبیعی را اثبات میکند. پس مثل این است که دو مسئله الهی داریم: یکیشان اثبات میکند این مسئله طبیعی را، یکی هم اثبات میشود به این مسئله طبیعی؛ که دو تا مسائل الهی، یکی مُثبِت این مسئله طبیعی است، یکی به توسط مسئله طبیعی اثبات میشود. این دیگر دور لازم نمیآید. مثل این است که سه امر داشته باشیم: یکی مُثبِت امر دوم باشد، امر دوم مُثبِت امر سوم باشد. دیگر دوری نیست؛ در طول هم، این مسئله دومِ علم الهی، مسئله طبیعی را اثبات میکند، مسئله طبیعی هم نه مسئله دوم علم الهی بلکه مسئله اول علم الهی را اثبات میکند؛ که سه تا مسئله در طول هم قرار میگیرند و هیچ دوری در کار نیست که این سه تا مسئله دور بزنند دوباره مسئله سوم اول را ثابت کند، بلکه مسئله اول دومی را که طبیعی است ثابت میکند، مسئله طبیعی هم مسئله دوم را که آن هم الهی است اثبات میکند. این سه تا مسئله در طول هم قرار میگیرند و مشکلی پیش نمیآید.
حالا عبارت را توجه کنید: «وَ يَجُوزُ»؛ عرض کردم این اشاره به وجه اول دارد. «وَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَيَانُهُ فِي الْفَلْسَفَةِ الْأُولَى»؛ ممکن است مبدأی که برای علم طبیعی است بیّن نباشد، بلکه احتیاج به بیان داشته باشد، مبیَّن باشد نه بیّن، و بیانش هم در فلسفه اولی اتفاق بیفتد؛ یعنی همین مسئله طبیعی که به مسئله الهی کمک کرده، به وسیله مسئله الهی اثبات بشود، ولی نه به همان مسئله الهی که از این مسئله طبیعی کمک گرفته، بلکه به یک مسئله الهی دیگر. ممکن است بیان این مبدأی که للطبیعی است در فلسفه اولی شده باشد، اما «بِمَا» یعنی به مسئله الهیای که «لَيْسَ يَتَبَيَّنُ» این مسئله الهی «بِهِ»، یعنی به آن مبدأ. این مبدأ یک مسئله الهی را اثبات کرده و خود این مبدأ که مال طبیعی است باید اثبات بشود، اما نه به همان مسئلهای که از این طبیعی استفاده کرده، بلکه به یک مسئله دیگری اثبات میشود. بله، «بَيَانُهُ فِي الْفَلْسَفَةِ الْأُولَى»، یعنی این مبدأ طبیعی در فلسفه اولی اثبات میشود به بیانی که، به مسئله الهیای که آن مسئله الهی به وسیله این مبدأ طبیعی اثبات نشده بود «فِيمَا بَعْدُ».
«فِيمَا بَعْدُ»؛ کتاب ما دارد: «فِيهَا بَعْدُ». «فِيهَا بَعْدُ» غلط است، «فِيمَا بَعْدُ» درست است. سه تا نسخه هم «فِيمَا بَعْدُ» داریم. البته «فِيهَا بَعْدُ» هم که ضمیر فِيهَا برگردد به فلسفه اولی، قابل معنا کردن است ولی خیلی دستانداز دارد. همان «فِيمَا بَعْدُ» بهتر است. نسخه شما چیست؟ «فِيمَا بَعْدُ» است؟ بله، «فِيمَا بَعْدُ» خواندید. اصلاً سه تا نسخه هم در پاورقی ما نوشته که «فِيمَا بَعْدُ» دارد.
حالا عبارت را دوباره معنا میکنم: جایز است که بیان این مبدأ طبیعی در فلسفه اولی باشد، اما به وسیله مسئله فلسفه اولی و مسئله الهیای که آن مسئله الهی «لَيْسَ يَتَبَيَّنُ» به آن مبدأ طبیعی. ما به مسئله دیگری که متوقف بر این مبدأ طبیعی نبوده، مبدأ طبیعی را اثبات میکنیم. مبدأ طبیعی یک مسئله را از مسائل الهی اثبات کرده، ولی خودش هم به وسیله مسئله الهی دارد اثبات میشود، ولی نه به وسیله آن مسئله الهیای که اثباتش کرده بود؛ نه به وسیله مسئله الهیای که این مبدأ طبیعی اثباتش کرده بود، بلکه به وسیله یک مسئله الهی دیگری این مبدأ طبیعی اثبات میشود. بله، «بِمَا لَيْسَ» یعنی به مسئله الهیای که «لَيْسَ يَتَبَيَّنُ» آن مسئله الهی «بِهِ» به آن مبدأ طبیعی «فِيمَا بَعْدُ»؛ در ما بعد، یعنی در بعد از آن مسئله اولی که از مسئله طبیعی استفاده کرده، مسائل الهی دیگری هستند که آنها اثبات میکنند این مسئله طبیعی را، نه آن مسئله الهیای که به وسیله مسئله طبیعی اثبات شده.
«وَ لَكِنْ إِنَّمَا تَتَبَيَّنُ بِهِ فِيهَا مَسَائِلُ أُخْرَى»؛ بلکه «تَتَبَيَّنُ بِهِ» یعنی به آن مبدأ طبیعی، «فِيهَا» در فلسفه اولی، مسائل دیگری غیر از آن مسئلهای که مُثبِت این مبدأ طبیعی بوده. به وسیله این مبدأ طبیعی، مسائل دیگرِ الهی ممکن است اثبات شود، نه آن مسئله الهیای که این مبدأ طبیعی را اثبات کرده. پس دوری لازم نمیآید. مطلب از خارج روشن است، عبارت را یک مقدار دقت کنید، عبارت هم همان است که از خارج گفتم.
«حَتَّى يَكُونَ»؛ دو مرتبه مطلب به همان صورتی که قبلاً گفتیم تکرار میشود؛ فقط عبارت را توجه کنید و الا مطلب اصلاً جدید نیست. «حَتَّى يَكُونَ مَا هُوَ مُقَدِّمَةٌ فِي الْعِلْمِ الْأَعْلَى لِإِنْتَاجِ ذَلِكَ الْمَبْدَإِ»؛ «ذَلِكَ الْمَبْدَإِ» یعنی همان مبدأی که برای طبیعی داشتیم که مسئلهای از مسائل الهی بود، «لَا يُتَعَرَّضُ لَهُ»؛ ضمیر «لَهُ»، «فِي إِنْتَاجِهِ»، بعد «بَلْ لَهُ مُقَدِّمَةٌ أُخْرَى»، این سه تا ضمیر هر سه به «مَا» در «مَا هُوَ مُقَدِّمَةٌ فِي الْعِلْمِ الْأَعْلَى» برمیگردد. «ذَلِكَ الْمَبْدَإِ»، چه «ذَلِكَ الْمَبْدَإِ» اول چه «ذَلِكَ الْمَبْدَإِ» دوم، به همان مبدأ طبیعی که اول بحث داشتیم اشاره میکند.
حالا عبارت را توجه کنید: به طوری که «يَكُونَ»، اینطور معنا کنید: به طوری که «يَكُونَ مَا هُوَ مُقَدِّمَةٌ فِي الْعِلْمِ الْأَعْلَى لِإِنْتَاجِ ذَلِكَ الْمَبْدَإِ»، آن مسئلهای که مقدمه شد در علم الهی برای انتاج این مبدأ طبیعی، برای به دست آمدن این مبدأ طبیعی؛ آنچه که در علم الهی وسیله شد برای به دست آمدن این مبدأ طبیعی، «لَا يُتَعَرَّضُ لَهُ فِي إِنْتَاجِهِ مِنْ ذَلِكَ الْمَبْدَإِ»؛ متعرض آن مسئله الهی نمیشویم در اینکه بخواهیم آن مسئله الهی را از این مبدأ طبیعی به دست بیاوریم. آن مسئله الهیای که مُثبِت مسئله طبیعی شد، دو مرتبه ما متعرض آن مسئله الهی نمیشویم که آن مسئله الهی را از این مبدأ طبیعی بیرون بکشیم. آن مسئله الهی مبدأ شد و وسیله شد برای اثبات این مبدأ طبیعی؛ دیگر ما خود آن مسئله الهی را از این مبدأ طبیعی استفاده نمیکنیم، بلکه برای آن مسئله الهی یک مبدأ دیگری داریم.
دوباره عرض میکنم: مسئله الهی مبدأ شده و واسطه شده برای اینکه یکی از مبادی طبیعی به دست بیاید. ما برای گرفتن این مسئله الهی که مُثبِت آن مبدأ طبیعی بوده، از آن مبدأ طبیعی دیگر استفاده نمیکنیم، بلکه برای اثبات آن مسئله الهی از یک مقدمه دیگری استفاده میکنیم. پس با یک مقدمه دیگری این مسئله الهی را اثبات میکنیم، بعد این مسئله الهی را وسیله قرار میدهیم برای اثبات طبیعی، برای اثبات مبدأ طبیعی. اینچنین نیست که آن مسئله الهی باعث اثبات مسئله طبیعی بشود، بعد دو مرتبه ما برای اثبات آن مسئله الهی از همین مسئله طبیعی استفاده کنیم؛ بلکه برای اثبات مسئله الهی از یک مقدمه دیگر استفاده میکنیم که آن مقدمه، مسئله الهی را ثابت کند، مسئله الهی هم آن مبدأ طبیعی را ثابت کند. هیچ دوری نیست؛ در طول هم پیش میرویم. اول یک مقدمه دیگری میآوریم تا مسئله الهی ثابت بشود، بعد همین مسئله الهی را مقدمه قرار میدهیم برای مسئله طبیعی؛ مقدمهای مُثبِت مسئله الهی شد، مسئله الهی هم مُثبِت مسئله طبیعی شد. در طول هم یکی بعدی را اثبات کرد، آن بعدی هم بعدترِ خودش را اثبات کرد. دور نزد که آن آخری بیاید اولی را اثبات کند؛ پس دوری لازم نمیآید.
«حَتَّى يَكُونَ»؛ به طوری که اینچنین وضعی اتفاق میافتد که «مَا هُوَ مُقَدِّمَةٌ فِي الْعِلْمِ الْأَعْلَى»، آنچه که در علم الهی و فلسفه مقدمه قرار داده شده بود برای انتاج و به دست آمدن «ذَلِكَ الْمَبْدَإِ» یعنی مبدأ طبیعی، «لَا يُتَعَرَّضُ» به آنچه که در علم الهی مقدمه قرار داده شد؛ متعرض آن مسئله الهی نمیشویم در اینکه نتیجه بگیریم آن مسئله الهی را «مِنْ ذَلِكَ الْمَبْدَإِ» طبیعی که به توسط این مسئله الهی ثابت شد، «بَلْ لَهُ» بلکه برای آن مسئله الهی که مُثبِت مبدأ طبیعی بود، مقدمه دیگری را انتخاب میکنیم «مُقَدِّمَةٌ أُخْرَى»، نه خود آن مبدأ را مقدمه قرار بدهیم؛ یک مقدمه دیگری میآوریم.
پرسش: استاد این که میفرمایید یک مقدمه دیگر، از غیر این علم است؟
پاسخ: از هر علمی باشد؛ چه از علم طبیعی باشد چه از علم الهی، دیگر اشکالی ندارد. مقدمه دیگر را میخواهید از علم طبیعی بگیرید یا از علم الهی بگیرید، از هر جا بگیرید دیگر اشکال ندارد؛ چون آن مبدأی که به وسیله مسئله الهی ثابت شد، آن دیگر مقدمه نشد. به عبارت بهتر، آن نتیجهای که از مسئله علم الهی گرفتید، مقدمه برای این مسئله علم الهی نشد. یک نتیجهای شما از این علم الهی گرفتید در علم طبیعی؛ آن نتیجه، مقدمه نشد برای این مسئله الهی. مسئله الهی یک مقدمه دیگر داشت، حالا آن مقدمه میخواهد مقدمه طبیعی باشد یا الهی باشد. خلاصه میخواهیم عرض کنیم آن نتیجه، مبدأ نشد. آن مبدأ طبیعی که نتیجه یک مسئله الهی بود، مبدأِ آن مسئله الهی نشد؛ بلکه فقط نتیجه مسئله الهی بود و ماند، مبدأ آن مسئله الهی یک چیز دیگر شد. مطلب آسان است، عبارتها را یک خرده باید تنظیم کنیم و الا مطلب چیزی ندارد.
شرح وجه سوم (افاده برهان «إِنّ» در طبیعی و برهان «لِمّ» در الهی)
«وَ قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعِلْمُ الطَّبِيعِيُّ»؛ اشاره به وجه سوم میکند که وجه سوم را اشاره کردم. وجه سوم این بود که ما مطلبی را در علم طبیعی یا ریاضی بیان کردیم و در آن دو علم، وجود آن مطلب به وسیله برهان إِنّ ثابت شد. بعد ما به این وجود اکتفا نکردیم، به ثبوت وجود اکتفا نکردیم، دلمان خواست که لمّیت این مسئله را هم بفهمیم. این مطلبی را که وجودش در علم طبیعی اثبات شد با مبادی فلسفی، این را فرستادیم در فلسفه. خب، این مطلب طبیعی که وجود فلان شیء است با یک مسئله الهی اثبات شد؛ حالا همین میرود که در علم الهی مسئلهای را اثبات کند، همین میرود مسئلهای را اثبات کند، ولی در علم الهی لمّیتش اثبات میشود با برهان لِمّ، نه اینکه وجودش اثبات بشود.
اگر ما اینچنین عمل میکردیم که وجود این مطلب را به توسط مقدمات الهی در علم طبیعی اثبات میکردیم، بعد همین وجودِ اثباتشده به وسیله مسئله الهی را میبردیم در علم الهی و مُثبِت همان مسئلهای که این را اثبات کرده بود قرار میدادیم، دور لازم میآمد. یعنی مسئله الهی را مقدمه قرار دادیم برای اثبات وجود مسئله طبیعی، بعد این مسئله طبیعی را هم مقدمه قرار دادیم برای اثبات وجود همان مسئله الهی؛ دور است. این مسئله الهی آمد اثبات کرد وجود مسئله طبیعی را، مسئله طبیعی که وجودش ثابت شد رفت اثبات کرد وجود همان مسئله الهی را که قبلاً این را اثبات کرده بود؛ شد دور. اما اگر ما آمدیم این مسئله الهی را وسیله قرار دادیم برای اینکه وجود یک مسئله طبیعی اثبات بشود، بعد وجود مسئله طبیعی را دلیل قرار دادیم برای اینکه لمّیت آن مسئله الهی اثبات بشود، این دیگر اشکال ندارد. چون این مسئله الهی، وجود را اثبات کرد، مُثبِتِ وجود بود، و آن وجود، مُثبِت لمّیت بود. مسئله الهی وجودی را اثبات کرد که آن وجود برگشت لمّیت این مُثبِتالوجود را اثبات کرد. یکی وجود را اثبات کرد، آن که وجودش اثبات شد برگشت لمّیت این را اثبات کرد؛ این دیگر دور نیست. بعضی از مسائل علم الهی هم اینطوریاند.
این را من به این صورت که گفتم مطلب خیلی روشن شد، ولی آنجور که اول تحریر کردم یک مقداری مبهم بود، و همان نحوه اول را ابنسینا دارد میگوید. دو مرتبه آن حرف ابنسینا را بگویم. ابنسینا میگوید که ما وجود چیزی را در علم طبیعی اثبات میکنیم، بعد لمّیت همان چیز را در علم الهی اثبات میکنیم. اگر توجه کردید این با آن حرفی که زدم فرق کرد. از اول هم همین را میگفتم که الان دارم میگویم؛ بعد این آخریها حرف را عوض کردم که یک مقدار مطلب روشن بشود. حالا برمیگردم به همان حرفی که ابنسینا میزند. ابنسینا میگوید مسئله الهی، وجود یک امر طبیعی را اثبات کرد؛ بعد این امر طبیعی که وجودش اثبات شد رفت در علم الهی تا لمّیتش اثبات شود، لمّیت همان مسئلهای که وجودش اثبات شد. این هم دور نیست. یعنی مسئله الهی یا مقدمات الهی، وجود شیئی را در علم طبیعی اثبات کردند؛ بعد ما به وجود آن شیء اکتفا نکردیم، خواستیم لمّیتش هم اثبات بشود. لمّیت را علم طبیعی نمیتوانست اثبات کند، لمّیت همان چیزی که در علم طبیعی وجودش اثبات شده بود نمیتوانست اثبات کند؛ بعد این را میدهیم به دست علم الهی تا لمّیتش را اثبات کند.
خب در این فرضی که الان من کردم توجه کردید گفتیم مسئله الهی، مُثبِت وجود آن امر طبیعی شد، بعد این امر طبیعی رفت در علم الهی تا لمّیتش هم اثبات بشود. ممکن است شما اینچنین بگویید که آن امر طبیعی، وجودش در خود علم طبیعی اثبات شد، نه با کمک مسائل الهی، بلکه در علم طبیعی اثبات شد؛ و همان امری که وجودش در علم طبیعی اثبات شد، به علم الهی واگذار شد تا علم الهی لمّیتش را اثبات کند. این بیان اخیری که کردم اخف مؤونةً از آن بیان اول بود، و ابنسینا هم تقریباً همین است.
توجه کردید من مطلب را سه جور گفتم؛ یکیاش را اصلاً ابنسینا مطرح نکرده، حرف درستی هم هست، که عرض کردم مسئلهای وجود این شیء را درست میکند، بعد این شیء برمیگردد لمّیت آن مسئله را درست میکند؛ این اصلاً در عبارت ابنسینا نیامده. دوم اینکه گفتم مسئله الهی، وجود امر طبیعی را اثبات میکند، بعد این امر طبیعی را میفرستیم در علم الهی تا لمّیتش اثبات بشود. سوم گفتم امر طبیعی در خود علم طبیعی وجودش اثبات میشود، نه مسئله الهی اثباتش کند؛ امر طبیعی در خود علم طبیعی وجودش اثبات میشود، بعد فرستاده میشود در علم الهی تا لمّیتش را اثبات کند، که دیگر اصلاً دوری اصلاً نیست.
پرسش: استاد در این دو تا تقریر آخر دیگر اصلاً توهم دور هم پیش نمیآید.
پاسخ: توهم دور هم پیش نمیآید، بله؛ توهم دور هم در این دو تا اخیر نیست. که عرض میکنم ابنسینا همینطور میگوید؛ میگوید در علم طبیعی ما از مبادی طبیعیه استفاده کردیم، مطلبی را اثبات کردیم، وجودش را اثبات کردیم؛ بعد این را فرستادیم در علم الهی که لمّیتش را اثبات کنیم. این هیچ دوری در آن نیست. و بعضی از مسائل علم الهی که از طبیعی میآیند در علم الهی اینچنین است که در علم طبیعی وجودش اثبات شده، در علم الهی میآید تا لمّیتش اثبات بشود. مسئلهای است در علم طبیعی اثبات شده وجودش، بعد در علم الهی میآید لمّیتش اثبات میشود. عرض کردم این دو تا در آن است، حالا اینها را از رو میخوانم روشنتر میشود.
«وَ قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعِلْمُ الطَّبِيعِيُّ أَوِ الرِّيَاضِيُّ أَفَادَنَا بُرْهَانَ «إنّ»»؛ مطلبی را با برهان «إِنّ» ثابت کرده و وجود آن مطلب را بیان کرده، «وَ إِنْ لَمْ يُفِدْنَا فِيهِ بُرْهَانَ «اللِّمِّ»»؛ ولو در آن امر، که حالا مبدأ طبیعی است هر چه هست، ولو در آن امر به ما برهان «لِمّ» نداده. علم طبیعی و علم ریاضی با برهان «إِنّ» وجود این امر را اثبات کرده، ولی با برهان «لِمّ» لمّیتش را اثبات نکرده. «ثُمَّ يُفِيدُنَا هَذَا الْعِلْمُ»، «هَذَا الْعِلْمُ» یعنی علم الهی، «فِيهِ» در آن امر که مثلاً مبدأ طبیعی است، «بُرْهَانَ «لِمّ»»؛ برهان «لِمّ» به ما میدهد. «وَ خُصُوصًا فِي الْعِلَلِ الْغَائِيَّةِ الْبَعِيدَةِ»[4] ؛ خصوصاً در بحث علل غائیه بعیده که اصلاً فقط بحث فلسفی است، که فلسفه متکفل این امر است. که ممکن است غایت مباشرِ امری را طبیعی بیان کند، اگرچه بیان غایت در عهده طبیعی نیست، ولی ممکن است علم طبیعی غایت مباشر را بیان کند؛ ولی غایت بعید اصلاً در طبیعی طرح نمیشود. غایت بعید یعنی مبادی عالیه و آخر سر هم إله تعالی؛ اینها اصلاً بحثش جایش در طبیعت نیست، جای بحثش علم الهی است. پس به خصوص اگر خواستیم علت غایی شیء را به دست بیاوریم، آن هم علت غایی بعیده، حتماً باید مسئله را بفرستیم در علم الهی و در آنجا مطرحش کنیم و علت غایی بعیدش را اثبات کنیم.
تفریع دوم: جمعبندی و دستهبندی سهگانه مسائل برای ایضاح بیشتر
خب این جواب تمام شد. روشن شد که مسائلی که مشترکاً در طبیعی و الهی بحث میشود یا یکی زمینه دیگری میشود، یکی از این سه قسم است که گفتیم؛ و هیچکدام از این سه قسم هم مشتمل بر دور نیستند. پس مسائل طبیعی و الهی هیچکدامشان مبتلا به دور نیستند. این جوابی است که ما دادیم.
حالا دو مرتبه به قول ملا سلیمان میگوید که مصنف تفریع بعد از تفریع میآورد لِزِيَادَةِ الْإِيضَاحِ. این «فَقَدِ اتَّضَحَ» را میگوید تفریع بعد از تفریع است؛ آن «فَقَدِ ارْتَفَعَ إِذَنِ الشَّكُّ» تفریع اول بود، این «فَقَدِ اتَّضَحَ» تفریع بعد از تفریع است، تفریع دوم است و این توضیح بیشتری میدهد همان مطالب قبلی را. چون مطلب سنگین بود، اول به صورت کلی سه وجه را ذکر کرد، بعد منطبقش کرد بر ما نحن فیه، بعد همین منطبقشده بر ما نحن فیه را به یک عبارت صافتری و مرتبتری تبیین کرد. الان دارد با آن عبارت مرتب آن مطلب را تبیین میکند، که این مطلبی که الان دارد تبیین میشود چیزی اضافه بر حرف قبلی ندارد جز اینکه ترتیب بهتر دارد و توضیح بیشتر؛ و الا مطلب همان مطلب قبلی است.
باز هم در اینجا که میخواهد شروع کند، وجه دوم را اول میگوید، وجه اول را دوم میگوید، وجه سوم را سوم میگوید؛ یعنی درست به ترتیب همان ترتیبی که در «فَقَدِ ارْتَفَعَ إِذَنِ الشَّكُّ» رعایت کرد، به همان ترتیب الان در این «فَقَدِ اتَّضَحَ» هم بحث میکند. میگوید واضح شد که مسئله طبیعیای که میتواند مبدأ علم یا مسئله علم الهی قرار بگیرد، آن مسئله طبیعی یکی از سه حالت را دارد: یا بیّن است؛ یا اگر مبیَّن است، به توسط همان مسئله الهیای که میخواهد اثباتش کند اثبات نشده، بلکه به توسط یک مسئله دیگر اثبات شده؛ یا اینکه در طبیعی با برهان «إِنّ» وجودش ثابت شده و در ریاضی با برهان «لِمّ» لمّیتش ثابت میشود. مسائلی که در طبیعی مطرحاند و بعد میروند در ریاضی، یکی از این سه حالت را دارند: یا مسائل بیّنی هستند که میروند در ریاضی تا یک مسئله ریاضی را اثبات کنند، که دیگر بعد از ریاضی استفاده نمیکنند برای اثبات خودشان چون بیّناند؛ یا اینکه نه، مسائلی هستند که به توسط مسئله الهی اثبات میشوند و میروند در الهی تا مسئله دیگرِ الهی را اثبات کنند، نه همان مسئلهای که به وسیلهاش اثبات شدند، میروند در علم الهی تا یک مسئله دیگری را اثبات کنند؛ یا نه، مسئلهای است که در علم طبیعی مطرح شده و با برهان إِنّ وجودش اثبات شده، میرود در علم الهی تا لمّیتش اثبات بشود.
یکی از این سه حالت دارد که مسئله در علم طبیعی تنظیم میشود و بحث میشود و تمام میشود، بعد میرود در علم الهی. این مسئلهای که در علم طبیعی تمام میشود، یا اینکه بیّن است، به وسیله مبادی بیّنه اثبات شده، دیگر لازم نیست از فلسفه استفاده کند؛ این بعد از اینکه کارش تمام میشود میرود در فلسفه که یک مسئله فلسفی را اثبات کند یا تبیین کند، بالاخره به مدد یک مسئله فلسفی میرسد. آنوقت دیگر مسئله فلسفی برنمیگردد به این مسئله طبیعی کمک کند، چون مسئله طبیعی بر مبادی بدیهیه مبتنی شده بود و احتیاج به مسائل فلسفی دیگر ندارد. این یک حالت. یک حالت اینکه نه، این مسئله طبیعی مبیّن شده، بیّن نبوده، مبیّن شده، با استدلال ثابت شده؛ استدلالش را از الهی گرفته و با مسائل الهی اثبات شده، و بعد همین طبیعی که با مسئله الهی اثبات شده میرود در علم الهی که یک مسئله دیگرِ الهی را اثبات کند، نه آن مسئلهای که مُثبِت خودش بود؛ یک مسئله دیگر را میخواهد اثبات کند، که این هم باز اشکال ندارد و دور نیست. سوم اینکه این مسئله طبیعی در طبیعی وجودش اثبات شده — حالا وجودش به وسیله خود علم طبیعی اثبات شده یا با استفاده از مسائل علم الهی اثبات شده — بالاخره در علم طبیعی وجودش اثبات شده، بعد میرود در علم الهی که در علم الهی لمّیتش اثبات بشود. پس سه جور مسئله از علم طبیعی به علم الهی میروند و هیچکدامشان هم دور نیست.
پرسش و پاسخ درباره برهان «إِنّ» و برهان «لِمّ» در اثبات علت
پرسش: استاد، یک سؤالی راجع به این وجه سوم در ذهن من است که یا من اشتباه فهمیدم یا مطلب یک خرده ابهام دارد. این که طبق فرمایش شما اثبات میشود وجود شیئی در علم ریاضی یا طبیعی، بعد میرود در علم الهی، وجودش مفروض است؛ چطور میخواهیم با برهان لِمّ اثباتش کنیم؟ یعنی مقدمه میشود وجودش؟
پاسخ: نه، وقتی در علم طبیعی وجودش اثبات شده، در علم الهی همین موجودِ اثباتشده را لمّیتش را بیان میکنیم که چرا موجود شد، به چه هدف.
پرسش: خب اینکه برهان لِمّ نیست، چطور اسمش را گذاشتیم برهان لِمّ؟ این در حقیقت اثبات علت از راه برهان إِنّ است، در حالی که ایشان اینجا میفرماید برهان لِمّ.
پاسخ: به بیان دیگر، ببینید در طبیعی ثابت...
پرسش: اگر ما وجود معلول را فرض بگیریم و علت را اثبات کنیم، میشود برهان إِنّ برای وجود علت، نه برهان لِمّ برای وجود معلول.
پاسخ: نه، ببینید در علم طبیعی به توسط معلولی، وجود علتی را اثبات کردیم، اینطور بگویید؛ در علم طبیعی به توسط معلولی، علتی را اثبات کردیم. چون این میشود برهان إِنّ، چون از طریق معلول به علت رسیدیم، فقط وجود علت اثبات شد؛ فقط وجود علت اثبات شد، بیش از وجود را برهان إِنّ به ما افاده نمیکند. بعد همین علتِ اثباتشده را بردیم در فلسفه که علتِ این علت را اثبات کنیم، نه وجودش را؛ علتِ علت را اثبات کنیم یعنی لمّیتش را، حالا لمّیتش یعنی لمّیت فاعلیاش یا لمّیت غاییاش، هر چه.
پرسش: استاد من قبول دارم که بحث لمّیت درست است، یعنی شما میفرمایید که لمّیتِ آن علتی که در طبیعی یا ریاضی اثبات شده، اثبات شود، یعنی علتِ علت. خب ولی این اسمش برهان لِمّ نیست، این اسمش برهان إِنّ برای اثبات یک علت دیگر است. یعنی میخواهم بگویم که این تعبیر برهان لِمّ، تعبیر مسامحهای است یا نه، یک نکتهای دارد؟ چون بعد هم که ایشان میفرماید «وَ خُصُوصًا فِي الْعِلَلِ الْغَائِيَّةِ الْبَعِيدَةِ»، این مؤید همین است که میخواهد علل را اثبات کند از طریق معلولی، که آن معلول در نوبه خودش به عنوان یک علتی در طبیعی اثبات شده بود. یعنی فرمایش شما صحیح است، منتها تعبیر برهان «لِمّ» گویا در اینجا تعبیر درستی نیست. در هر دو تا اثبات وجود علت از طریق معلول است، نه نسبت به آن علتی که در طبیعی اثبات شده و نه نسبت به آن علتِ علت که در الهی اثبات میشود؛ هیچکدام برهان لِمّ نیست، هر دو تا برهان إِنّ است.
پاسخ: حالا شما میفرمایید که وقتی که این امر طبیعی که وجودش اثبات شده بود رفت در علم الهی، باز ما میخواهیم علتش را از چه طریق اثبات کنیم؟ از طریق همین علتی که در علم طبیعی وجودش اثبات شد میخواهیم علتِ همین علت را اثبات کنیم؛ پس علتِ علت از طریق علت ثابت میشود و این هم باز برهان إِنّ است نه برهان لِمّ. چطوری لِمّ آن اثبات میشود؟ چطوری علتش اثبات میشود؟ ببینید، جواب شما این است که در علم الهی که میآوریمش، میتوانیم از طریق... از اولش عرض کنم: در علم طبیعی ما معلولی را داریم، از طریق آن معلول علتی را کشف میکنیم و وجود علت برایمان ثابت میشود. حالا این با برهان إِنّ علتی را اثبات کردیم، آن هم فقط وجودش را. حالا این امری که علت است، میفرستیمش در الهی. مثلاً فرض کنید که از قابلیتی که در جسم وجود داشته در علم طبیعی، به ماده پی بردیم؛ ماده علت قابلی است. از قابلیت یا از آن مقبولها هر چه هست، از معلول پی بردیم به اینکه اینجا قابلی وجود دارد و هُوَ الْمَادَّةُ. بعد ماده را که علت مادی بود، فرستادیم در فلسفه از آن بحث کردیم؛ در فلسفه دنبال علتش گشتیم. از طریق خود ماده — اینجا را دقت کنید، جواب شما اینجاست — از طریق خود ماده به صورت که علتش هست و به عقل که علت دیگرش هست پی نمیبریم. اگر از طریق ماده پی بردیم به شریکةالعلة که صورت است و خود علت که عقل است، حرف شما درست است که از معلول به علت پی بردیم؛ ولی در فلسفه این کار را نمیکنیم. در فلسفه از قواعدی که داریم استفاده میکنیم، عقل را اثبات میکنیم، صورت را اثبات میکنیم، بعد این عقل ثابتشده و صورت ثابتشده را به این ماده مرتبط میکنیم؛ میگوییم علت این ماده، عقل است، شریکةالعلة هم صورت است، به همان بیانهایی که در فلسفه گفتیم.
پرسش: خب اگر این باشد، دیگر توقف علم الهی بر علم طبیعی نیست. یعنی ما دیگر از هیچ مقدمهای در علم طبیعی استفاده نکردیم و برهانی...
پاسخ: نه، از مقدمه علم طبیعی استفاده نکردیم؛ از امر طبیعیِ اثباتشده استفاده کردیم.
پرسش: آخر چطور استفاده کردیم؟ چون شما میفرمایید که کاری به اینکه ماده اثبات شده نداریم و از آن به صورت و فاعل و آن عقل نمیرسیم.
پاسخ: از ماده نمیرسیم، ولی میآییم در چه بحث میکنیم؟ چرا، استفاده میکنیم؛ در علم الهی میآییم میگوییم مادهای داریم، این «مادهای داریم» از کجا آمد؟ از علم طبیعی آمد.
پرسش: خب «مادهای داریم» این وسط نقشی ندارد. شما میفرمایید که از اینکه عقلی هست و عقل صورت را افاضه میکند و صورت هم مثلاً ماده را به یک نحوی درمیآورد، به این صورت ماده را اثبات میکنیم؛ پس ما ماده را مفروض نگرفتیم.
پاسخ: ماده را اثبات نمیکنیم، ماده را در طبیعی مثلاً اثبات کردیم — این مثال بود دارم عرض میکنم و الا شاید اینطور اتفاق نیفتد، من دارم برای توضیح مسئله میگویم — ماده را وجودش را در علم طبیعی اثبات میکنیم، بعد همین ماده موجوده را میآوریم در علم الهی. در علم الهی میگوییم که این ماده موجوده، علتش صورت است و عقل است. اما ماده موجوده را داریم مطرح میکنیم و موضوع مسئلهمان قرار میدهیم؛ پس داریم در مسئله خودمان از آنچه که در علم طبیعی اثبات کردیم استفاده میکنیم، و الا اگر موضوعی در کار نبود که ما نمیتوانستیم حکمی بر آن مترتب کنیم. موضوعی که ماده است میآوریم در مسئله الهی موضوع قرار میدهیم، بعد دربارهاش بحث میکنیم و به هر ترتیب ثابت میکنیم که صورتی داریم و عقلی هست؛ مثلاً میگوییم که این ماده، مابالقوه است و مابالقوه نمیتواند موجود باشد، پس احتیاجی به یک مابالفعل دارد، صورت را درست میکنیم.
پرسش: استاد مگر اینکه یک چیز بگوییم؛ بگوییم از این طرف میرویم آن علل را اثبات میکنیم، بعد دوباره از آن طرف میآییم.
پاسخ: همان، بله، از آن طرف است دیگر، عیب ندارد، از آن طرف است. یعنی از طریق همان که اول عرض کردم، یعنی صورتی داریم، عقلی داریم، این را مرتبطش میکنیم به ماده.
پرسش: ولی در آن قسمت اولش هیچ استفادهای از علم طبیعی نکردیم، چون شما ماده را اصلاً مفروض نگرفتید.
پاسخ: بله، استفاده کردیم؛ ماده موجود را موضوع قرار دادیم.
پرسش: موضوع قرار ندادیم، چون موضوع وقتی قرار میدهیم یعنی فرض گرفتیم که موجود است، در حالی که شما میفرمایید میخواهیم از طریق عقل و صورت به موجودیتش برسیم؛ یعنی فرض نگرفتیم موجود است، به عنوان یک تصور گذاشتیم ولی به عنوان اینکه موجود است...
پاسخ: نه، نمیخواهیم به وجودش برسیم؛ در علم الهی نمیخواهیم به وجودش برسیم، در علم الهی میخواهیم علتش را تعیین کنیم.
پرسش: خب پس این برهان لِمّ نمیشود. عرضم فقط همین است؛ فرمایشات از اولش صحیح است، منتها این برهان لِمّ نمیشود، این عبارتی که ابنسینا اینجا آورده برهان لِمّ؛ مگر اینکه بگوییم ماده اثبات شد در طبیعی، میآییم اینجا از طریق آن، صورت را اثبات میکنیم، از طریق آن، عقل را اثبات میکنیم، یک بار دیگر از آن طرف برگردیم...
پاسخ: نه، اگر بخواهیم از طریق ماده، عقل و صورت را اثبات کنیم، همانطور که فرمودید میشود برهان إِنّ؛ ما نمیخواهیم این کار را بکنیم.
پرسش: خب نمیشود بگوییم یک بار دیگر هم میشود از آن طرف دوباره یک برهان لِمّ تشکیل داد؟ یعنی دوباره یک مسئله دیگری درست بکنیم...
پاسخ: مسئله دیگری که موضوعش همین ماده طبیعی است، همین مادهای که در علم طبیعی داشتیم؛ به این صورت که ما در مسئله دیگرِ علم الهی که میخواهیم بحث کنیم، موضوع را از این علم طبیعی گرفتیم، بعد حکمی روی آن مترتب کردیم. حکمی هم که مترتب کردیم این بود که علتش را تعیین کردیم، علتش و شریکةالعلة آن را تعیین کردیم. به این ترتیب باز برهان میشود برهان لِمّ، یا بیانِ لِمّ؛ حالا اسمش را نگذاریم برهان لِمّ، میشود بیان لِمّ. نه اینکه ما دو مرتبه بخواهیم در علم الهی، وجود همین شیئی را که در علم طبیعی اثبات کردیم مجدد اثبات کنیم که بگویید از علتش به معلول پی بردیم؛ بلکه میخواهیم علت آن را ثابت کنیم. لمّیت یعنی علت. در فلسفه میآییم این کار را میکنیم: یک شیئی را که در طبیعی موجود شده، ما در فلسفه علتش را بیان میکنیم؛ وجودش را مفروغعنه میگیریم، در فلسفه لِمّ آن را بیان میکنیم. حالا اسمش را برهان لِمّ میگذارید، یا اینکه کشف لمّیت میگذارید، کشف علت میگذارید، هر چه.
شرح عبارت تفریع دوم «فَقَدِ اتَّضَحَ أَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ...»
«فَقَدِ اتَّضَحَ أَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَا هُوَ مَبْدَأٌ بِوَجْهٍ مَا لِهَذَا الْعِلْمِ مِنَ الْمَسَائِلِ الَّتِي فِي الْعُلُومِ الطَّبِيعِيَّةِ»؛ این «مِنَ الْمَسَائِلِ» را خبر «يَكُونَ» نگیرید، بیانِ «مَا» بگیرید؛ «لَيْسَ بَيَانُهُ مِنْ مَبَادِئَ» میشود خبر «يَكُونَ». عبارت اینطور معنا میشود: آن مسئلهای که در علوم طبیعی آمده — چون «مِنَ الْمَسَائِلِ الَّتِي فِي الْعُلُومِ الطَّبِيعِيَّةِ» بیان «مَا» است، پس «مَا» را کنایه از این مسائل قرار میدهیم و «مَا» را به همین مسائل معنا میکنیم، دیگر وقتی رسیدیم به «مِنَ الْمَسَائِلِ» دیگر «مِنَ الْمَسَائِلِ» را معنا نمیکنیم — مسائلی که در علوم طبیعیه هستند و به وجهی مبدأ میشوند «لِهَذَا الْعِلْمِ»، یعنی برای مسئله علم الهی؛ آن مسئله طبیعی که مبدأ شده برای مسئله الهی، بیان آن مسئله طبیعی از طریق مبادیای نیست که در این علم الهی بیان شوند «لَيْسَ بَيَانُهُ مِنْ مَبَادِئَ تَتَبَيَّنُ فِي هَذَا الْعِلْمِ»، بلکه آن مسئله طبیعی از مبادیای که بیّن بنفسها است استفاده کردهاند «بَلْ مِنْ مَبَادِئَ بَيِّنَةٍ بِنَفْسِهَا». اشاره دارد به همان وجه اول. آن مسئله طبیعی که به نوعی مبدأ شده برای مسئله الهی، به وسیله مسئله الهی اثبات نشده، بلکه بیّن بوده. این یک جور.
«وَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بَيَانُهُ»؛ یا اینکه آن مسئله طبیعی که مبدأ شده برای مسئله الهی، خودش بیّن نبوده، بلکه مبیّن شده به وسیله مسئله الهی، ولی نه به وسیله همان مسئله الهیای که این مسئله طبیعی میخواهد اثباتش کند، بلکه به توسط یک مسئله الهی دیگر. یک مسئله الهی دیگر این مسئله طبیعی را اثبات کرده و بیان کرده، بعد این مسئله طبیعیِ بیانشده میرود مسئله الهی را غیر از آن مسئلهای که مُثبِتش بوده اثبات میکند یا بیان میکند، که دور لازم نمیآید. این مسئله اولِ الهی، مسئله طبیعی را اثبات میکند یا بیان میکند، مسئله طبیعی هم مسئله دومِ الهی را اثبات یا بیان میکند؛ که آن مسئله اول دیگر فقط کارش اثبات مسئله طبیعی بود، دوباره به وسیله مسئله طبیعی اثبات نمیشود، بلکه آنچه که به وسیله مسئله طبیعی اثبات میشود مسئله دیگری است از مسائل علم الهی.
«وَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بَيَانُهُ»، یعنی بیان این مبدأ طبیعی و مسئله طبیعی که میخواهد مبدأ شود برای علم الهی، یا بیان این مسئله طبیعی که مبدأ میشود برای مسئله الهی، «مِنْ مَبَادِئَ هِيَ مَسَائِلُ فِي هَذَا الْعِلْمِ»، یعنی بیان مسئله طبیعی مقدماتی دارد که آن مقدمات، مسائلاند در علم الهی؛ یعنی یک مسئله علم الهی دارد مبدأ میشود برای اثبات مسئله طبیعی، «لَكِنْ لَيْسَ تَعُودُ»، لکن این مسئله الهی که مبدأ میشود برای آن مسئله طبیعی، برنمیگردد که مُثبَت شود به وسیله آن مسئله طبیعی. اینطور نیست که این مسئله الهی که مبدأ شد برای آن مسئله طبیعی، برگردد و نتیجه بشود از این مسئله طبیعی؛ این فقط مبدأ شد برای مسئله طبیعی، دیگر نتیجه مسئله طبیعی نخواهد بود. یک مسئله دیگری نتیجه مسئله طبیعی خواهد شد. «لَكِنْ لَيْسَ تَعُودُ»، این مسئله الهی که مبدأ شده برنمیگردد...
پرسش: ضمیر فاعلی «تَعود» هم به همان برمیگردد؟
پاسخ: بله، به همان برمیگردد. این برنمیگردد، یا لَيْسَ تَعُودُ را فرق نمیکند، چه بگویید مسئله الهی که مبدأ شد برای مسئله طبیعی برنمیگردد که نتیجه بشود، یا بگویید مسئله طبیعی که نتیجه شد برای این مسئله الهی برنمیگردد که مبدأ بشود برای مسئله الهی؛ هر دو جور میتوانید بگویید. «لَكِنْ لَيْسَ تَعُودُ فَتَصِيرُ مَبَادِئَ لِتِلْكَ الْمَسَائِلِ لِعَيْنِهَا»؛ لَيْسَ تَعُودُ آن مسئله طبیعی، آن مسئله طبیعی که به وسیله مسئله الهی اثبات شد برنمیگردد تا مبدأ شود برای همان مسئله الهی به عینها که اثباتش کرد، بلکه اگر هم مبدأ میشود، مبدأ میشود «بَلْ لِمَسَائِلَ أُخْرَى» الهی. دوباره معنا میکنم: لَكِنْ لَيْسَ تَعُودُ این مسئله طبیعی که از مسئله الهی استفاده کرده برنمیگردد تا مبدأ شود این مسئله طبیعی برای همان مسائل الهیای که از آنها استفاده کرد، بلکه اگر مبدأ میشود «لِمَسَائِلَ أُخْرَى» دیگر، یعنی مسائل دیگرِ علم الهی مبدأ میشود. این هم دو قسم.
قسم سوم: «وَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْمَبَادِئُ»، «تِلْكَ الْمَبَادِئُ» یعنی مسائلی که مسائل طبیعیاند و میخواهند مبدأ شوند برای مسائل الهی؛ «وَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْمَبَادِئُ» یعنی همان مسائل طبیعی که میخواهند مبدأ بشوند برای علم الهی، برای بعضی مسائل علم الهی، «لِأُمُورٍ مِنْ هَذَا الْعِلْمِ». این «لِأُمُورٍ» خبر است، «تِلْكَ الْمَبَادِئُ» اسم است. «تِلْكَ الْمَبَادِئُ» یعنی مبادیای که مسائل علم طبیعیاند، اینها «لِأُمُورٍ مِنْ هَذَا الْعِلْمِ»، مبدأند لِأُمُورٍ مِنْ هَذَا الْعِلْمِ، یعنی مبدأ شدند برای مسائلی از علم الهی، «لِتَدُلَّ عَلَى وُجُودِ مَا يُرَادُ أَنْ نُبَيِّنَ فِي هَذَا الْعِلْمِ لِمِّيَّتَهُ»، یا مَا نُرِيدُ، حالا «مَا يُرَادُ». أَنْ يُبَيَّنَ باشد بهتر است؛ شما چه دارید؟
پرسش: «نُبَيِّنَ».
پاسخ: «نُبَيِّنَ» دارید؟ مَا يُرَادُ أَنْ يُبَيَّنَ بهتر است، حالا «نُبَيِّنَ» معنایش میکنیم. «وَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْمَبَادِئُ»، «تِلْكَ الْمَبَادِئُ» یعنی آن مبادیای که مسائل علم طبیعیاند و میخواهند مبادی برای مسائل علم الهی بشوند؛ «وَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْمَبَادِئُ لِأُمُورٍ مِنْ هَذَا الْعِلْمِ» یعنی مبادی لِأُمُورٍ مِنْ هَذَا الْعِلْمِ، «لِأُمُورٍ» یعنی لِمَسَائِلَ، لِمَسَائِلَ مِنْ هَذَا الْعِلْمِ یعنی علم الهی. «لِتَدُلَّ» آن مبادیای که در علم طبیعی مطرح بودند، بر وجود چیزی که ما تصمیم داریم در علم الهی لمّیت آن چیز را اثبات کنیم. در علم طبیعی دلالت بر وجود چیزی میکنند که ما در علم الهی میخواهیم لمّیت آن چیز را ثابت کنیم. فقط در علم طبیعی دلالت بر وجود کردند، حالا ما آمدیم در علم الهی تا لمّیت آن شیء را اثبات کنیم. خب روشن است دیگر، این مطالب تکرار دارد میشود و الا عرض میکنم چیزی اضافه بر آنچه که گفته شد نیست.
تحلیل چگونگی بازگشت دور به اخذ شیء در بیان نفس خود
«وَ مَعْلُومٌ أَنَّ الْأَمْرَ إِذَا كَانَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَمْ يَكُنْ بَيَانَ دَوْرٍ أَلْبَتَّةَ»؛ هَذَا الْأَمْر یعنی مبدأ شدنِ مطلب طبیعی برای مسئله الهی، اگر «بهَذَا الْوَجْهِ» باشد — «بهَذَا الْوَجْهِ» یعنی به یکی از این سه وجه مذکور، یا «عَلَى هَذَا الْوَجْهِ» یعنی وجه اخیر. البته اگر «هَذَا الْوَجْهِ» را به معنای هر یک از سه وجه بگیرید بهتر است دیگر، کاملتر است، عبارت جامع میشود — «إِذَا كَانَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَمْ يَكُنْ بَيَانُ دَوْرٍ أَلْبَتَّةَ»، بیان، بیان دوری نخواهد بود، «حَتَّى يَكُونَ بَيَانًا يَرْجِعُ إِلَى أَخْذِ الشَّيْءِ فِي بَيَانِ نَفْسِهِ»؛ که یعنی همان دور است که چیزی را در بیان خودش بگیریم.
ببینید، چرا دوباره میگوید «حَتَّى يَكُونَ بَيَانًا يَرْجِعُ»؟ میفرماید اگر اینطور بود — دقت کنید چه عرض میکنم — مسئله الهی را مُثبِت مسئله طبیعی قرار دادید، دوباره همین مسئله طبیعی مُثبِت همان مسئله الهی شد که دور زد؛ اینجا دور لازم میآید، ولی به این صورت که مسئله الهی در بیان مسئله طبیعی به کار گرفته شده، و مسئله طبیعی در بیان همان مسئله الهی به کار گرفته شده. این آخر برگشتش به این است که آن مسئله الهی در بیان خودش گرفته شده؛ واسطه را حذف میکنید دیگر، واسطه خورد اول، پس شما واسطه را حذف میکنید: اول اینطور میگویید مسئله الهی که اسمش الف است، در بیان مسئله طبیعی گرفته شده؛ دوباره مسئله طبیعی در بیان همان مسئلهای که اسمش الف بود به کار گرفته شده. آنوقت این مسئله الف با واسطه خودش را دارد تبیین میکند، با واسطه؛ واسطهها را حذف میکنید، اینطور میشود: الف در بیان خودش به کار گرفته شده. الف در بیان خودش است. مصنف اول میگوید اگر اینچنین باشد بیان دوری نیست، یعنی اینطور نیست که الف با واسطه بر خودش و بر بیان خودش متوقف باشد تا آخر سر رجوع کند به «أَخْذِ الشَّيْءِ فِي بَيَانِ نَفْسِهِ»، به اخذ الف در بیان خودش. چون اول که با واسطه است فقط دور لازم میآید که این متوقف شده بر آن دومی، دومی هم متوقف شده بر این اولی؛ بعد که واسطه را که همان دومی است شما میاندازید، اولی متوقف میشود بر خودش. آنوقت شیء در بیان خودش اخذ میشود، یا در استدلال بر خودش اخذ میشود، که در دور آخر سر به همین برمیگردیم؛ همه دورها همینطورند. همه دورها بعد از اینکه با واسطه دور میزنند، آخر سر مثل این است که یک شیء بر خودش متوقف شده، چون واسطه را حذف میکنید دیگر؛ آنوقت لازم میآید یک شیئی اول بر این واسطه متوقف شده بود، بعد واسطه دوباره بر همین شیء متوقف شده بود، با حذف واسطه لازم میآید خود شیء بر خودش متوقف باشد؛ در همه دورها همین است.
پرسش: ببخشید استاد، «هذا الوجه» اشاره به کل وجوه است یا...؟
پاسخ: من بهتر میدانم که «هَذَا الْوَجْهِ» را اشاره بگیریم به تمام وجوه مذکور؛ «هَذَا الْوَجْهِ» را حالت جنسی به آن بدهیم. «هَذَا الْوَجْهِ» یعنی به این بیانی که گفتیم، که این بیانی که گفتیم منحل میشود به سه بیان؛ این بیان یعنی این بیان جامعی که گفتیم که منحل میشود به سه بیان. اگر هَذَا الْأَمْرَ را، یعنی ارتباط طبیعی با الهی را به این صورتی که ذکر کردیم توجیه کنیم — که به صورتی که ذکر کردیم یعنی به یکی از سه وجه — به یکی از این سه وجه توجیه کنیم، بیانمان بیان دوری نخواهد بود تا نتیجهاش توقف بیان شیء بر خود بیان شیء باشد.
پرسش: البته این که به کار میبرد خیلی تأکید دارد؛ شاید در این وجه سوم که اصلاً توهم دور نمیشود، این خودش تأکیدی بکند که اصلاً اینجا توهم دور نمیشود، چون میگوید «لَمْ يَكُنْ بَيَانُ دَوْرٍ أَلْبَتَّةَ»، یک تأکید دارد غیر از آن دو وجه اول.
پاسخ: عیبی ندارد این که شما «هَذَا الْوَجْهِ» را اشاره بگیرید به همین وجه سوم؛ عرض کردم این هم محتمل است. شما میفرمایید اشاره باشد به وجه سوم، زیرا در وجه سوم اصلاً توهم دور هم نمیشود، پس «لَمْ يَكُنْ بَيَانَ دَوْرٍ أَلْبَتَّةَ» یعنی هیچجور بیان دوری نیست، حتی توهمش هم نمیشود؛ عیبی ندارد اینجوری معنا کنید.
پاسخ دوم به شبهه دور: تقدم ذاتی علم الهی و بینیازی آن از علوم دیگر در نفسالامر
«وَ يَجِبُ أَنْ تَعْلَمَ»؛ این «يَجِبُ أَنْ تَعْلَمَ» برای چه ذکر میشود؟ بعد از اینکه ما این مطلب را توضیح دادیم، دقت میکنید که خود همین مطلب میتواند جواب دیگری از اشکال مذکور باشد. تا حالا یک جواب ایشان داد؛ یعنی سه جواب داد که ما این سه جواب را همه را کردیم کنار هم قرار دادیم، شد یک جواب. پس یک جواب گفته شد؛ این حرفهای طولانی که خوانده شد همه جمعش مجموعاً یک جواب بود. یک جواب بود که سه مقدمه داشت، یا سه جواب کلی بود که مسائل علم الهی به یکی از این سه قسم تقسیم شد، یا داد و ستدی که بین مسائل طبیعی و الهی بود به یکی از این سه قسم تقسیم شد. پس کلاً یک جواب داده شد. این «يَجِبُ أَنْ تَعْلَمَ» را میتوانیم جواب دوم قرار بدهیم.
البته من هنوز توضیح ندادم چرا و چطور این جواب دوم است. ابنسینا ظاهر کلامش این نیست که این جواب دوم است، ولی وقتی این مطلب را خواندیم و زیر و رو کردیم و همه چیزش روشن شد، معلوم میشود این میتواند جواب دوم باشد. خب حالا ببینید ابنسینا چطوری وارد بحث میشود.
ما گفتیم که مرتبه علم الهی را باید بعد از علم طبیعی و علم ریاضی قرار بدهیم. از طرفی هم بیان کردیم که علم الهی بالذات و الشرف، مقدم بر آن دو علم دیگر است؛ و توضیح دادیم که اگر دو علم دیگر مقدم شدند، نه به خاطر این است که ذاتاً حق تقدم داشته باشند، بلکه به خاطر این است که ما طوری هستیم که باید اول آن علوم را یاد بگیریم بعداً به این برسیم. یعنی ضعف از ناحیه ماست؛ ما نتوانستیم مطالب علم الهی را بیواسطه بحث کنیم و بیواسطه بفهمیم، ناچار بودیم از مبادی علم طبیعی و ریاضی بهره بگیریم. ولی ذاتاً و شرفاً علم الهی مقدم است؛ ذاتاً یعنی بدون توجه به ما، بدون توجه به احتیاج ما، علم الهی مقدم است.
حالا مصنف در این بیان میخواهد تقدم بالذات علم الهی را اثبات کند. میخواهد ثابت کند که علم الهی اصلاً هیچ احتیاجی به علم طبیعی و ریاضی ندارد، حتی در یکی از مفردات هم هیچ احتیاج ندارد؛ و این احتیاجی که هست از ضعف ماست. ما ناچاریم که مطالب الهی را طوری بحث کنیم که با استمداد از مطالب طبیعی و ریاضی باشد، و الا اگر ما قوی بودیم، میتوانستیم مستقیم در مباحث الهی وارد بشویم، هیچ استمدادی از علم طبیعی و ریاضی هم نکنیم.
در این عبارت میخواهد این مسئله را بیان کند که علم الهی ذاتاً مقدم است و هیچ احتیاجی به علم طبیعی و ریاضی ندارد، نه عَلَى وَجْهٍ دَائِرٍ چنانچه مستشکل گفت، نه عَلَى وَجْهٍ غَيْرِ دَائِرٍ چنانچه ما در دفاعمان گفتیم؛ اصلاً الهی احتیاجی به آن دو تا ندارد.
توضیح مطلب این است که به عنوان مثال درست است که ما وجود واجب تعالی را از طریق امور محسوسه اثبات میکنیم و این امور محسوسه باید در طبیعیات قبلاً اثبات بشوند، ولی ما مستقیم هم میتوانیم وجود واجب را اثبات کنیم بدون استفاده از امور محسوسه. در علم الهی ما مقدماتی داریم که آن مقدمات بدون استمداد از امور محسوسه اثبات واجب میکنند، اثبات اوصاف واجب میکنند و اثبات ازلیت واجب میکنند، اثبات عنایت میکنند؛ آن چیزی که ما لازم داریم همه را همان مقدمات اثبات میکنند، احتیاجی نیست که ما از امور محسوسه استفاده کنیم. این در باب واجب. در بقیه امور هم اگر ما عاجز نباشیم، میتوانیم مستقیم وارد بشویم و بدون استفاده از مسائل طبیعی و ریاضی آن مسائل الهی را اثبات کنیم.
این فهرست مطلبی بود که الان گفتم؛ هنوز من مطلب را توضیح ندادم. فهرست مطلب بود که ما در باب اثبات واجب، درست است که از محسوسات استفاده میکنیم و در این صورت محتاج علم طبیعی و ریاضی هستیم، ولی میتوانیم از قواعدی که مستقیماً وارد اثبات واجب میشوند نیز استفاده کنیم که در این صورت محتاج علم طبیعی و ریاضی نباشیم. در باب واجب این است؛ البته هنوز توضیح داده نشده، فقط دارم اصل مطلب را عرض میکنم. اگر عاجز نبودیم در بقیه ابواب فلسفه هم همین کار را میکردیم؛ یعنی قواعدی درست میکردیم که از طریق آن قواعد مستقیماً بخواهیم آن مسئله فلسفی را اثبات کنیم و هیچ کمکی از علم طبیعی و ریاضی نگیریم. منتها ما چون عاجزیم، میرویم سراغ علم طبیعی و ریاضی و از آن طریق اثبات میکنیم.
خب این مطلب تمام شد؛ هنوز توضیح داده نشده ولی اصل مطلب گفته شد. ببینید این خودش میتواند یک جواب از اشکال باشد: که اگر ما داریم استفاده میکنیم از علم طبیعی و ریاضی، آن هم استفاده غیر دائر، به خاطر عجزمان است؛ و الا فلسفه میتواند چنان طرح شود که به هیچ یک از علوم مادون خودش احتیاج نداشته باشد، حتی در یکی از مفرداتش. پس توجه کردید این مطلب جواب اشکال هم میتواند باشد؛ علاوه بر اینکه یک مطلب اساسی است که مستقل دارد طرح میشود، علاوه بر این جواب اشکال هم هست.
راههای اثبات واجبالوجود: استدلال از طریق محسوسات در برابر برهان صدیقین
حالا توضیح خود این مطلب. دلایلی را که بر اثبات واجب تعالی اقامه کردهاند، به بعضی از آنها اشاره میکنم:
یکی از دلایل این است که ما حرکت را در جهان ماده میبینیم و عقل ما حکم میکند که این حرکت به خاطر اینکه تغیر دارد، حادث است و هر حادثی محدِث میخواهد، یعنی محرک میخواهد؛ پس حرکت هم محرک میخواهد و این محرک هم دوباره محرک میخواهد. همچنین باید پیش برویم تا به یک محرکی برسیم که متحرک نباشد و محرک نخواهد و آن محرک اول است. به این ترتیب ما اثبات کردیم واجب تعالی را، منتها از کجا استفاده کردیم؟ از حرکت که امر طبیعی است؛ از مسئله طبیعی استفاده کردیم. حرکت را واسطه اثبات واجب تعالی قرار دادیم، یعنی از محسوس استفاده کردیم و در باب اثبات واجب، وجود را اثبات کردیم. این استمداد از علم طبیعی است.
مثال بعدی، نمونه بعدی، دلیل بعدی: میگوییم که این عالم ماده را ببینید، جوهرش و عرضش ممکن است یا حادث است؛ هر ممکنی علت میخواهد، آن علتش علت میخواهد تا برسیم به واجب که علت نمیخواهد؛ یا هر حادثی محدِث میخواهد، محدِثش محدِث میخواهد تا برسیم به موجودی که محدِث نمیخواهد. به این ترتیب آخر سر میرسیم به واجب تعالی، ولی از کجا شروع کردیم؟ از موجودات این عالم که محسوساند، و موجودات این عالم با علم طبیعی یا ریاضی از آنها بحث میشود. اگر موجودات فلکی است در علم هیئت که ریاضی است بحث میکنیم، اگر موجودات عنصری است که در همان علم طبیعی از آن بحث میکنیم. بالاخره یا باید از علم طبیعی استفاده کنیم یا از علم ریاضی استفاده کنیم تا به نتیجه مطلوبی که در علم الهی داریم برسیم. این هم استفاده کردن در علم الهی از مبادی طبیعی و ریاضی است.
دلیل سوم: در این دلیل سوم میگوییم که ما عالمیم به اینکه نفس داریم. نفس هم یک امر طبیعی است؛ در فلسفه مشاء، نفس مسئله طبیعی حساب میشود، بحث در نفس میشود جزء طبیعیات. در نظر صدرا مسئله نفس شده جزء الهیات، ولی در نظر مشاء جزء طبیعیات بود و ما هم الان داریم کتاب مشایی میخوانیم، پس مسئله نفس جزء طبیعیات است. ما میگوییم که نفسی داریم — حالا به هر دلیلی ثابت میکنیم که نفس داریم — و بعد میگوییم این نفس ما مِنَ الْقُوَّة إِلَى الْفِعْل خارج میشود، و هر موجودی که مِنَ الْقُوَّةِ إِلَى الْفِعْل خارج شود مخرِج میخواهد؛ مخرِجش اگر خودش باز بالقوه باشد و بخواهد به فعل خارج شود، آن هم مخرِج میخواهد به نوبه خودش. بنابراین باید برسیم به یک مخرِجی که دیگر بِالْفِعْلِ الْمَحْض باشد و مخرِج نخواهد. آن بِالْفِعْلِ الْمَحْضِ یا واجب است یا عقولاند، که عقول هم باز چون رشح واجباند، اگر آنها اثبات بشوند واجب هم اثبات میشود. که ما در این دلیل نفسی که بیان کردیم یا به واجب میرسیم مستقیماً، یا به رشح واجب میرسیم که اگر به رشح واجب برسیم به واجب خواهیم رسید. باز هم توجه کردید که اثبات واجب کردیم از طریق امر طبیعی که نفس است.
سه تا دلیل الان عرض کردم: یکی استمداد کرد از حرکت، یکی استمداد کرد از موجودات جوهری و عرضیِ همین عالم عنصر یا فلک، یکی هم استفاده کرد از نفس؛ هر سه هم مسائل طبیعیاند. پس برای رسیدن به مسئله الهی و اصولاً تازه مهمترین مسئله الهی، ما داریم از چه استفاده میکنیم؟ از مبادی طبیعی استفاده میکنیم. به همین جهت به نظر میرسد که علم الهی محتاج به طبیعی باشد.
ولی ما قواعدی داریم که از آن قواعد میتوانیم اثبات کنیم واجب تعالی را بدون اینکه استمداد کنیم از این امور طبیعی، و آن نظر در وجود است. نظر در وجود میکنیم؛ وجود یک امر طبیعی نیست، یک امر ریاضی نیست، یک امر الهی است. نظر در وجود میکنیم، میبینیم وجود یا ممکن است یا واجب، بعد اگر ممکن باشد محتاج است، این احتیاج ادامه دارد، باید منتهی شود؛ منتهیاش میکنیم به واجب، همان دلایلی که خواندیم در جای خودش. هیچ استمدادی هم از مسائل طبیعی نکردیم؛ مستقیم به وجود که یک مسئله الهی است مراجعه کردیم و از طریق تقسیم این وجود به ممکن و واجب و منتهی کردن ممکن به واجب، رسیدیم به واجب تعالی. اثبات واجب شد بدون استمداد از مسائل طبیعی.
آنوقت بعد از اینکه واجب را اثبات کردیم، حالا شروع میکنیم؛ شروع میکنیم میگوییم که این واجب صفاتش این است و افعالش این. آنوقت تازه میرسیم به افعال، افعال را هم از مجردات میآییم پایین تا میرسیم به جسمانیات؛ وقتی رسیدیم به جسمانیات، آنوقت تازه علم طبیعی شروع میشود. بعد از اینکه ما علم الهی را تمام کردیم و تنزل کردیم و آن مسائل ریز و پایین را خواستیم شروع کنیم، میرسیم به مسائل طبیعی. به این ترتیب دیگر از طبیعی استفاده نکردیم، بلکه از خود الهی استفاده کردیم برای اثبات بحث الهی.
منتها ما عاجزیم و مستقیم نمیتوانیم از مباحث الهی استفاده کنیم. ما میدانیم که از سبب میشود به مسبب پی برد؛ پس اگر کسی خدا را بشناسد، سَبَبُ الْكُلِّ را شناخته، با شناختن سَبَبُ الْكُلِّ، کل را میتواند بشناسد. اما عاجزیم از اینکه سَبَبُ الْكُلِّ را ابتدا بشناسیم؛ به ناچار از آن پایین شروع میکنیم. این به خاطر عجز ماست، نه به خاطر اینکه علم فلسفه محتاج به علم طبیعی و ریاضی است، بلکه عجز ما اینطور است. اگر ما عاجز نبودیم، میتوانستیم بگوییم خدا سَبَبُ الْكُلِّ است، از طریق خدا به آن ردیف اولِ اسباب که مبادی عالیهاند برسیم، دوباره از آن ردیف اول به ردیف بعدی برسیم و همینطور پیش بیاییم تا برسیم آخر سر به آن آخرین حلقه موجودات؛ که ما از مبادی به ثوانی برسیم، یعنی از علل به معالیل برسیم، و همینطور از آن معالیل بعدی که عللاند برای بعدِ خودشان به بعدیها برسیم و هکذا تا آخر برویم. اگر عاجز نبودیم این کار را انجام میدادیم و دیگر هیچ استفادهای هم از علم طبیعی و ریاضی نمیکردیم.
پس توجه کردید که علت اینکه این علم محتاج شده به طبیعی و ریاضی، علتش ضعف ماست، نه اینکه واقعاً خود این علم محتاج باشد؛ این علم میتوانست طوری بحث کند که اصلاً احتیاج به ریاضی و طبیعی نداشته باشد. به این ترتیب ثابت شد که مرتبه این علم مقدم است بر طبیعی و ریاضی، نه مؤخر است عَلَى وَجْهٍ دَائِرٍ چنانچه مستشکل گفت، نه مؤخر است عَلَى وَجْهٍ غَيْرِ دَائِرٍ چنانچه ما گفتیم، بلکه اصلاً مقدم است. خب با این توضیحی که دادم معلوم شد که هم یک مطلب مستقلی است که امر مفیدی را افاده میکند، هم میتواند جواب باشد برای اشکال قبل.
شرح متن شفا درباره طریق برهانی سلوک از مبادی به ثوانی
«وَ يَجِبُ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ طَرِيقًا إِلَى أَنْ يَكُونَ الْغَرَضُ مِنْ هَذَا الْعِلْمِ»؛ کتاب ما دارد: «تَحْصِيلَ مَبْدَإٍ إِلَّا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ»، و این درست نیست. بعضی نسخهها دارد: «إِلَى أَنْ يَكُونَ الْغَرَضُ مِنْ هَذَا يَحصُلُ مُبْتَدَأً لَا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ»؛ این درست است. نسخه شما چه دارد؟ همین دومی را؟ یا يَحْصُلُ باشد، عیب ندارد؛ يُحَصَّلُ هم باشد عیب ندارد، تشدید هم داشته باشد درست است. «يُحَصَّلُ مُبْتَدَأً لَا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ»، اینطوری دارید نسخه درستی است.
پرسش: استاد این طریق، طریق شهودی است یا نه، طریق برهانی؟
پاسخ: نه، طریق برهانی است، شهودی نیست. البته این طریقی که در اینجا میگوید غیر از آن است که من عرض کردم، بله، طریق را الان میگویم یعنی چه. آنی که من در باب واجب عرض کردم آن طریق شهودی نبود، طریق برهانی بود، دیدید برهانیاش کردم؛ گفتم وجود را ملاحظه میکنیم، تقسیمش میکنیم به دو قسم ممکن و واجب، بعد میگوییم ممکن را باید به واجب منتهی کرد؛ اصلاً به شهود کار نداشتیم. طریق فلسفی است، شهود که مال عرفان است.
«وَ يَجِبُ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ طَرِيقًا»؛ ما در نفسالامر طریقی داریم به اینکه بتوانیم بفهمیم که غرض از «هَذَا الْعِلْمِ» — «هَذَا الْعِلْمِ» یعنی علم الهی — «يُحَصَّلُ مُبْتَدَأً»، یا يَحْصُلُ مُبْتَدَأً؛ غرض از این علم تحصیل میشود ابتدائاً. «يُحَصَّلُ» بهتر است، یعنی غرض از این علم را ما در ابتدا میتوانیم تحصیل کنیم. ابتدائاً یعنی چه؟ یعنی «لَا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ». این «لَا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ» تقریباً ترجمه همان «مُبْتَدَأً» است؛ یعنی بدون اینکه ما استفاده کنیم از طبیعی و ریاضی که آن علم الهی ما بشود بعد از آن دو علم، بلکه مستقیم میتوانیم طریقی داشته باشیم که غرض از این علم برای ما تحصیل بشود. از طریقی میتوانیم غرض «مِنْ هَذَا الْعِلْمِ» را تحصیل کنیم بدون اینکه این علم را بعدِ علم آخر قرار بدهیم.
پرسش: «تَحْصِيلَ مَبْدَإٍ» را شما چطور خواندید؟
پاسخ: تَحْصِيلَ مَبْدَإٍ لَا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ؟ شما عبارتتان اینطوری دارد؟ چطوری دارید؟ ببینید این تَحْصِيلَ مَبْدَإٍ خوب درنمیآید. «لَا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ» یا إِلَّا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ؟
پرسش: «لَا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ».
پاسخ: خب پس این شد نسخه سوم، که تَحْصِيلَ مَبْدَإٍ لَا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ. نسخه ما دارد: تَحْصِيلَ مَبْدَإٍ إِلَّا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ، که هیچجور توجیه نمیشود. نسخه شما هم که دارد تَحْصِيلَ مَبْدَإٍ لَا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ، آن هم خوب نیست؛ حالا اگر هم بخواهیم توجیهش کنیم سخت است. از همه بهتر همین است، نسخه هم داریم دیگر؛ وقتی نسخه داریم چه لزومی دارد که برویم آن نسخههای سنگین را زیر و رو بکنیم تا به یک معنایی دست بیابیم؟ نسخه صاف و صوف داریم: «إِلَى أَنْ يَكُونَ الْغَرَضُ مِنْ هَذَا الْعِلْمِ يُحَصَّلُ مُبْتَدَأً لَا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ». يَحْصُلُ هم هست ولی «يُحَصَّلُ» بهتر است، چون ما غرض را تحصیل میکنیم، خودش حاصل نمیشود، ما میرویم دنبال تحصیلش، پس «يُحَصَّلُ» بهتر است. «يُحَصَّلُ مُبْتَدَأً» یعنی در ابتدا تحصیل بشود، «لَا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ» بعد از علم آخر تحصیل نشود؛ یعنی ما مستقیم میتوانیم غرض علم فلسفه را به دست بیاوریم، به شرطی که از طریق دیگر برویم، که عرض میکنم طریق دیگر چیست.
پس در نفسالامر طریق دیگری داریم برای اینکه برسیم به غرض از علم، که غرض از این علم را تحصیل کنیم «مُبْتَدَأً لَا بَعْدَ عِلْمٍ آخَرَ». راه دیگر داریم برای اینکه غرض از این علم الهی را «مُبْتَدَأً» تحصیل کنیم؛ غرض یعنی آن مطالبی که ما میگوییم — البته مطالبی که ما میگوییم غرض نیستند، محصِّل غرضاند — غرض را ما به توسط آن مسائل تحصیل کنیم، بدون اینکه آن مسائل را مبتنی کنیم بر علم قبل. آن طریق چیست؟ طریق «مَعْرِفَةُ الْأُمُورِ الْكُلِّيَّةِ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ الِاسْتِعَانَةِ بِعِلْمِ الْمَحْسُوسَاتِ وَالطَّبِيعِيَّاتِ»[5] ؛ این طریق است، که ما کلیات را بشناسیم. کلیات دیگر در علم طبیعی مطرح نمیشوند، در علم ریاضی مطرح نمیشوند؛ کلیات محلشان همین علم الهی است. یعنی کلیات را بشناسیم و از طریق همین کلیات به مباحثمان و به مسائلمان بپردازیم و مطلوبهایمان را اثبات کنیم، و غرضی را که ما از فلسفه داریم با همین طریق میتوانیم تحصیل کنیم بدون اینکه استمداد کنیم از محسوسات و طبیعیات.
پرسش: استاد این طریق برای انسان ممکن است، منتها انسان بر حسب عادت...؟
پاسخ: بله، این طریق برای انسان ممکن است، منتها انسانهایی که پیش نرفتهاند عاجزند، آنها که پیش بروند عاجز نیستند. آنها که پیش بروند مستقیم میتوانند بدون استمداد از طبیعیات و محسوسات وارد مباحث فلسفی بشوند و تمام مباحث فلسفی را اثبات کنند بدون استفاده از طبیعیات؛ آنها که به مرتبه عالی رسیدهاند. ولی آنها که مرتبه معمولی دارند، نه، آنها باید از همین طبیعیات استفاده کنند.
تبیین برهان بر اثبات مبدأ اول، توحید و نظام احسن از طریق مقدمات کلی عقلی
«فَإِنَّهُ سَيَتَّضِحُ لَكَ»[6] ؛ همین مطلب را دارد در قالب یک مثال و یک نمونه بیان میکند، و بعد هم اشاره میکند در بقیه نمونهها ما عاجزیم و الا بقیه نمونهها را هم میشود با همین طریق به نتیجه رساند. «فَإِنَّهُ سَيَتَّضِحُ لَكَ فِيمَا بَعْدُ»، در فصل ششم از همین مقاله «إِشَارَةٌ»؛ برای تو روشن میشود اشارهای به اینکه «لَنَا سَبِيلًا»، راهی داریم که اثبات کنیم مبدأ اول را «لَا مِنْ طَرِيقِ الِاسْتِدْلَالِ مِنَ الْأُمُورِ الْمَحْسُوسَةِ».
پرسش: استاد «لَا مِنْ طَرِيقِ» را عطف به چه میگیرید؟
پاسخ: بله؟ «لَا مِنْ طَرِيقِ الِاسْتِدْلَالِ مِنَ الْأُمُورِ الْمَحْسُوسَةِ»، بلکه از طریق استدلال از امور معقوله. سه تا راه داریم: یکی استدلال از امور محسوسه، یکی استدلال از امور معقوله، یکی هم شهود؛ شهود اصلاً مطرح نیست در اینجا. ایشان میگوید از امور محسوسه استدلال کردیم، اگر یک خرده دقت کنیم راه دیگر هم داریم که از طریق معقولات استدلال کنیم. وجود، امر معقول است دیگر، وجود که امر محسوس نیست؛ وقتی تقسیمش کردیم به ممکن و واجب، از همان طریقی که عرض کردم که ممکن را منتهی کردیم به واجب، که در نمط چهارم اشارات گفته شده دیگر؛ در نمط چهارم اشارات از همین طریق وجود، ایشان اثبات کرده واجبالوجود را و بعد هم در آخر نمط گفته که این برهان، برهان صدیقین است. یادتان هست. این میشود طریق استدلال بر اثبات واجب تعالی از طریق معقول.
ایشان میفرماید که ما میتوانیم اثبات کنیم مبدأ اول را «لَا مِنْ طَرِيقِ الِاسْتِدْلَالِ مِنَ الْأُمُورِ الْمَحْسُوسَةِ». استدلال از امور محسوسه را عرض کردم: استدلال از طریق حرکت، استدلال از طریق موجودات عنصری یا فلکی، یا استدلال از طریق نفس، که هر سهاش بیان شد. اینها شدنی است، ولی ما میتوانیم «لَا مِنْ طَرِيقِ الِاسْتِدْلَالِ مِنَ الْأُمُورِ الْمَحْسُوسَةِ» پیش نرویم، بلکه «بَلْ مِنْ طَرِيقِ مُقَدِّمَاتٍ كُلِّيَّةٍ عَقْلِيَّةٍ» پیش برویم؛ که از طریق آن مقدمات هم میشود پیش ببریم و اقدام کنیم و به نتیجه برسیم.
که آن مقدمات «توجِبُ»؛ آن مقدمات موجب میشوند «لِلْوُجُودِ مَبْدَأً وَاجِبَ الْوُجُودِ»، اثبات میکنند، موجب میشوند برای عالم وجود مبدأی را که آن مبدأ، واجبالوجود است. اثبات میکنند برای عالم وجود مبدأی را که واجبالوجود است؛ آن مقدمات کلیه این کار را میکنند بدون استمداد از محسوسات و طبیعیات.
«و تَمنَعُ»، «تَمْنَعُ» عطف بر «تُوجِبُ» است؛ مقدماتی که اجازه نمیدهند «أَنْ يَكُونَ مُتَغَيِّرًا أَوْ مُتَكَثِّرًا فِي جِهَةٍ»، که این واجبالوجود متغیر باشد یا متکثر باشد «فِي جِهَةٍ». این «فِي جِهَةٍ» متعلق به «مُتَكَثِّرًا» است، یا متعلق به هر دو یعنی «مُتَغَيِّرًا» و «مُتَكَثِّرًا»؛ یعنی در هیچ حیثی تغیر پیدا نمیکند و در هیچ حیثی تکثر پیدا نمیکند، که البته او حیثی جز حیث ذات ندارد.
مطلب بعدی: «وَ تُوجِبُ» همان مقدمات کلیه که برای عالم وجود مبدأی چنینی ثابت کردند که نمیشود متغیر و متکثر باشد، همان مقدمات هم «تُوجِبُ أَنْ يَكُونَ هُوَ مَبْدَأً لِلْكُلِّ»، یعنی توحید. موجب میشوند که او مبدأ کل باشد، برای هیچ موجودی دیگر خدای دیگر نمیخواهیم؛ او مبدأ همه موجودات است و همان به تنهایی مبدأ همه موجودات است، نه اینکه شریک قائل بشویم بگوییم این موجود مال این مبدأ، آن موجود مال آن مبدأ. «وَ يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ هُوَ مَبْدَأً لِلْكُلِّ»؛ موجب میشوند همان مقدمات کلیه عقلیه که ما اثبات کنیم که او مبدأ کل موجودات است و واحد است و شریک ندارد.
«وَ أَنْ»، یعنی و باز تُوجِبُ أَنْ؛ آن مقدمات کلیه باعث میشوند که «أَنْ يَكُونَ الْكُلُّ يَجِبُ عَنْهُ عَلَى تَرْتِيبِ الْكُلِّ»؛ همه موجودات از او صادر شده باشند با همین ترتیبی که همه موجودات دارند. یعنی نه تنها ما میتوانیم اثبات کنیم واجب را، بلکه میتوانیم اثبات کنیم وحدت واجب را، بلکه میتوانیم اثبات کنیم که تمام خلق مال اوست با همین نظامی که دارد، و میتوانیم اثبات کنیم که این خلق باید با همین نظام که نظام احسن است از او صادر شود، که این میشود عنایت الهی.
عنایت یادتان هست که عنایت عبارت است از اینکه علم واجب تعالی تعلق گرفته به موجودات به همین نظامی که دارند، و چون علمش علم فعلی است، از این علمِ متعلق به موجودات قبلالوجود، موجودات صادر شدهاند. عنایت، علم الهی است که منشأ پیدایش معلومها یعنی منشأ پیدایش موجودات است. آنوقت علم الهی به دو چیز یا به سه چیز تعلق گرفته: به موجودات، به نظام موجودات، و بعضی اضافه کردهاند به اینکه خداوند میداند که موجودات از او صادر میشوند؛ این را اضافه کردهاند چون وقتی میداند از خودش صادر میشود، میداند فعل خودش است و به فعلش محبت دارد و اراده دارد، که محبت را هم خواستند اضافه کنند. حالا این بحث عنایت است که در اینجا دارد به آن اشاره میکند: «وَ أَنْ يَكُونَ»، و باز مقدمات کلی که موجب میشوند که کل موجودات «يَجِبُ عَنْهُ»، یعنی واجبالوجود بالغیر شدند از ناحیه واجب تعالی؛ یعنی او آنها را واجبالوجود بالغیر کرده به همان ترتیبی که این کل الان دارد؛ یعنی هم خودشان صادر شدند هم نظامشان صادر شده، که نظام احسن است.
علت تأخر علم الهی از حیث تعلیم برای انسان
خب ما بعداً برای تو ثابت خواهیم کرد که در این مسائلی که گفتیم احتیاجی به طبیعیات و محسوسات نداری، بلکه میتوانی از مقدمات کلیه عقلیه در اثبات این مسائل استفاده کنی. بعد میفرماید اگر عاجز نبودی، در بقیه مسائل هم همین رفتار را داشتی؛ میتوانستی بدون استمداد از محسوسات و طبیعیات، مسائل دیگر فلسفی را اثبات کنی که علم الهی بشود اولین علم و بعدِ علم دیگری نباشد. اما ما چون عاجزیم و باید از طریق ماده و مشاهده ماده مطالبمان را اثبات کنیم، ناچار رفتیم سراغ علم طبیعی و ریاضی، بعضی از امور مادی را از آنها گرفتیم، بعد از اینکه آن امور مادی را از این دو علم گرفتیم، با بحث کردن روی آن امور مادی به مطلوبات فلسفیمان رسیدیم. ولی چطوری به مطلوبات فلسفی رسیدیم؟ به همان وجه غیر دائری که گفتیم؛ نه به وجه دائر، بلکه به وجه غیر دائر.
«لَكِنَّا لِعَجْزِ أَنْفُسِنَا»، چون خودمان ضعیف هستیم، عاجزیم، «لَا نَقْوَى عَلَى سُلُوكِ ذَلِكَ الطَّرِيقِ الْبُرْهَانِيِّ»؛ قدرت نداریم، قوت نداریم بر اینکه طی کنیم اینچنین طریق برهانی را که اصلاً احتیاج به محسوسات و طبیعیات ندارد. «الَّذِي»، طریقی که عبارت است از «سُلُوكٌ عَنِ الْمَبَادِئِ إِلَى الثَّوَانِي»؛ مبادی یعنی علل، ثوانی یعنی معلولات. که شما از اسباب به مسببات برسید، یک طریق فلسفی است و طریق یقینآور است، منتها ما عاجزیم، از این طریق نمیتوانیم پیش برویم؛ ناچار شدیم از ثوانی به اوائل برسیم، ما برعکس عمل میکنیم. بله، «الَّذِي»، طریق برهانی که عبارت است از «سُلُوكٌ عَنِ الْمَبَادِئِ إِلَى الثَّوَانِي»، که از مبادی شروع کنیم به ثوانی برسیم، یعنی از اسباب شروع کنیم به مسببات برسیم، مسببات را از طریق اسباب کشف کنیم که باید هم همینطور باشد؛ یعنی اگر عاجز نباشیم باید به این روش عمل کنیم، چون این روش است که ما را از سبب به مسبب میرساند و یقینآور است. از مسبب به سبب رسیدن یقینآور نیست، میشود برهان إِنّ؛ ولی از سبب به مسبب رسیدن درست است. چنان از سبب به مسبب رسیدن قوی است که گفتهاند: ذَوَاتُ الْأَسْبَابِ لَا تُعْرَفُ إِلَّا بِأَسْبَابِهَا[7] ؛ یعنی اگر بخواهد درست شناخته بشود باید از طریق اسباب شناخته بشود، اگر از طریق اسباب شناخته نشود آنطور درست شناخته نمیشود؛ ممکن است مفهوماً شناخته بشود ولی واقعاً شناخته نمیشود.
«وَ عَنِ الْعِلَّةِ إِلَى الْمَعْلُولِ» عطف تفسیری است بر «عَنِ الْمَبَادِئِ إِلَى الثَّوَانِي»؛ یعنی سلوک میکنیم از مبادی به ثوانی، به عبارت دیگر سلوک میکنیم از علت به معلول. ما عاجزیم، نمیتوانیم این کار را انجام بدهیم «إِلَّا فِي بَعْضِ جُمَلِ مَرَاتِبِ الْمَوْجُودَاتِ مِنْهَا دُونَ التَّفْصِيلِ». ما از بعضی مراتب موجودات که عللاند، میتوانیم به مرتبه مادون که معلولاند پی ببریم. در بعضی مراتب این کار را میتوانیم بکنیم، یعنی در مراتب عقول و نفوس فلکی و اجسام فلکی؛ در این سه تا ما این کار را کردیم: اول به عقول پی بردیم، بعد از طریق عقول آمدیم نفوس فلکی درست کردیم، از طریق نفوس فلکی به اجسام فلکی رسیدیم. این ترتیب علّی و معلولی را ما در این جور موجودات حفظ کردیم، منتها آن هم به نحو اجمال، آن هم به نحو تفصیل نیست؛ یعنی عقل را درست نشناختیم، نفسی هم که معلول آن است درست نشناختیم، بعد جسم فلکی را هم همینطور مجملاً میشناسیم لَا عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ.
پس ما به طور مجمل در بعضی موجودات میتوانیم از مبادی به ثوانی پی ببریم و مبحث فلسفی را که در این ابواب داریم، مبحث بینیاز از محسوسات و طبیعیات قرار بدهیم؛ ولی در بقیه مراتب وجود نمیتوانیم اینچنین عمل کنیم، در همین مرتبه هم که میتوانیم عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ میتوانیم، نه عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ. اگر ما در همه موجودات میتوانستیم این عمل را انجام بدهیم که از علل به معالیل برسیم، از اسباب به مسببات برسیم، دیگر در هیچ مسئلهای از مسائل فلسفی احتیاجی به طبیعیات و محسوسات نداشتیم. «إِلَّا»، نمیتوانیم از مبادی به ثوانی سلوک کنیم مگر «فِي بَعْضِ جُمَلِ مَرَاتِبِ الْمَوْجُودَاتِ»، یعنی در بعضی مراتب مجمله موجودات، «مِنْهَا» از آن ثوانی؛ بعضی از موجودات که از ثوانیاند، مثل عقول و نفوس و اجسام فلکیه، آنها را به طور اجمال میتوانیم از علت به معلول پی ببریم، «دُونَ التَّفْصِيلِ»، در همانها هم قدرت بر تفصیل نداریم. به طور مجمل میدانیم که عقل مقدم است و سبب است، نفس مسبب است، و بعد باز نفس سبب است، جسم فلکی مسبب است؛ اینها را عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ میدانیم، عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ نه، و میتوانیم از سبب به مسبب پی ببریم آن هم باز به همین نحو اجمال که گفتیم. اگر عاجز نبودیم در تمام ابواب فلسفه این کار را میکردیم، آن هم عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ.
«فَإِذَنْ»؛ حالا که روشن شد که ما میتوانیم علم فلسفه را در تمام ابوابش بینیاز کنیم از محسوسات و طبیعیات، باید بگوییم «فَإِذَنْ مِنْ حَقِّ هَذَا الْعِلْمِ» یعنی الهی، «فِي نَفْسِهِ» نه بِالنِّسْبَةِ إِلَيْنَا — «فِي نَفْسِهِ» یعنی نه بِالنِّسْبَةِ إِلَيْنَا — حق این علم این است که مقدم بر علوم باشد کلها («أَنْ يَكُونَ مُقَدَّمًا عَلَى الْعُلُومِ كُلِّهَا»). یعنی اگر خودش را نگاه کنیم مقدم بر تمام علوم است، بله، عجز ما را که نگاه میکنیم میبینیم مقدم بر همه علوم نیست، بلکه بعضی از علوم جلوتر از او باید خوانده بشوند. «إِلَّا أَنَّهُ» — این «إِلَّا أَنَّهُ» استثنا از آن «فِي نَفْسِهِ» است؛ «فِي نَفْسِهِ» مقدم است — ولی «أَنَّهُ» همین علم الهی «مِنْ جِهَتِنَا يَتَأَخَّرُ عَنِ الْعُلُومِ كُلِّهَا»، به خاطر ماست که مؤخر شده؛ ما باید همه علوم را بخوانیم، مجهز به همه علوم بشویم، بعد بتوانیم وارد فلسفه بشویم و مطلوبات فلسفی را اثبات کنیم.
خب، «فَقَدْ تَكَلَّمْنَا عَلَى مَرْتَبَةِ هَذَا الْعِلْمِ مِنْ جُمْلَةِ الْعُلُومِ»[8] ؛ ما تا اینجا صحبت کردیم که مرتبه این علم نسبت به مجموع علوم دیگر چیست. روشن شد که مرتبهاش مؤخر است، آن هم بِالنِّسْبَةِ إِلَيْنَا مؤخر است، نه «فِي نَفْسِهِ» و فِي ذَاتِهِ. که بحث دوم ما اینجا تمام شد. در این فصل ما سه بحث گفتیم مطرح میکنیم: یکی بحث در منفعت علم فلسفه که تمام شد، یکی بحث در مرتبه که الان تمام شد، بحث سوم که تا آخر فصل طول میکشد بحث در اسم این علم است که انشاءالله در جلسه آینده بحث میکنیم.