97/10/11
بسم الله الرحمن الرحیم
تبیین کثرت وجود در چهار مذهب (دوانی، متکلمان، مشاء، فهلویون)/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /تبیین کثرت وجود در چهار مذهب (دوانی، متکلمان، مشاء، فهلویون)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه، صفحهٔ بیست و شش، سطر دوم:
«فالوجود عندهم اعتباري و الحصص الذهنية كبياض هذا الثلج و ذاك و ذلك في الخارج حيث إنها متماثلة متفقة في اللوازم. و الأفراد الخارجية المتخالفة على مذهب المشائين كالأجناس العالية المتفاوتة بنفس ذواتها البسيطة. و المراتب الخارجية على مذهب الفهلويين كمراتب الأنوار المتفاوتة كما في النظم».[1]
گفتیم که مرحوم دوانی فرمودند یک وجود داریم ولی موجودات کثیره. در ممکنات، ماهیات را به وجود نسبت میدهیم و با انتساب به وجود، آنها را موجود حساب میکنیم. اما در واجب، خودش وجود است، نه اینکه منسوب به وجود باشد. یک دانه وجود داریم که آن وجود واجب است، بقیهٔ موجودات به آن منسوباند. آن وجود، موجود است و بقیهٔ موجودات هم از باب اینکه به آن منسوباند موجودند. اینها همه توضیح داده شد.
اصالت ماهیت نزد محقق دوانی و تفاوت آن با سایر متکلمان
من به مبنای مرحوم دوانی اشاره نکردم. دربارهٔ ماهیات، ایشان قائل به اصالت ماهیت است و اصالت وجود را قبول ندارند؛ مانند بقیهٔ متکلمان. متکلمان هم همهشان اصالةالماهویاند. خود دوانی هم اصلاً متکلم است و فیلسوف نیست. عرض کردم خود دوانی از متکلمان است. به همین جهت هم مرحوم سبزواری سعی کرد بین کلام متکلمان و دوانی جمع کند؛ چون هر دو متکلماند. و الا به ظاهر خیلی فرق بود بین کلام دوانی و کلام متکلمان. ولی سعی کرد بین این دو جمع کند، چون دید هر دو متکلماند و گویا هر دو از یک وادی حرف میزنند.
پس دوانی اصالةالماهوی است؛ یعنی ماهیتها را اصیل میداند و معتقد است که این ماهیتها بعد از انتساب به وجود، همین ماهیتها موجودند، نه اینکه وجودی برایشان باشد. اصلاً وجودی برای ماهیات قائل نیست که بعد بپرسیم این وجود اصیل است یا ماهیات اصیلاند. یک وجود در جهان قائل است که آن را اصیل میداند و تنها آن را اصیل میداند، یعنی وجود واجب را. بقیه را میگوید ماهیتاند و به وجود نسبت دارند. یعنی این انسان، انسان بهعلاوهٔ وجود نیست، بلکه انسان بهعلاوهٔ نسبت است؛ و نسبت هم که امر اصیل نیست، نسبت امری اعتباری است.
آن وجود اصیل است، این ماهیت هم با انتساب به آن وجود اصیل است، ولی آن انتساب که خود وجود ماهیت است اصیل نیست. وجود این ماهیت چیست؟ وجود که ندارد، فقط نسبت به وجود دارد. آن نسبت به وجود هم که نسبت است و امری نسبی است. پس وجود اصیل میشود، ماهیت هم که نسبت به آن وجود دارد اصیل میشود، و وجودش اصیل نیست. چرا؟ چون ماهیت وجود ندارد، بلکه ماهیت انتساب به وجود دارد.
پس روشن شد که دوانی چه میگوید. دوانی وجود خداوند را که همان وجود تک در جهان است، اصیل میداند. ماهیات را هم اصیل میداند؛ اما وجود ماهیات را اصیل نمیداند، زیرا برای ماهیات اصلاً وجودی قائل نیست. نسبت به وجود قائل است، و نسبت به وجود هم که امری نسبی است، اصیل نیست. این نظر دوانی است که من این را دیروز نگفتم.
شاگرد: در ممکنات قائل به اصالة الماهیة است؟
استاد: بله، در ممکنات قائل به اصالة الماهیة است. در واجب اصلاً ماهیتی نیست که بخواهد در اصالتش بحث کند، همانطور که در ممکن وجودی نیست که بخواهد در اصالتش بحث کند. در واجبتعالی ماهیت وجود ندارد، فقط وجود است؛ بنابراین بحث در اصالت ماهیت نمیتواند آنجا مطرح شود چون اصلاً ماهیتی وجود ندارد. در ممکنات هم وجودی نیست که بخواهد در اصالتش بحث کند؛ در ممکنات آنچه هست ماهیت است و در واجب آنچه هست وجود است. هر دو هم اصیلاند؛ هم در ممکنات ماهیت اصیل است و هم در واجب وجود اصیل است. این نظر مرحوم دوانی است.
اصالةالماهوی بودن دوانی غلیظتر از اصالةالماهوی بودن بقیه است؛ چون بقیه میگویند این ممکن هم ماهیت دارد و هم وجود، آن وقت ماهیتش اصیل است. ایشان میگوید ممکن فقط ماهیت دارد و دیگر اصلاً وجود ندارد؛ خب اصالت را راحتتر به ماهیت میدهد. ماهیتی که ایشان اصیل میداند، اصالتش خیلی قویتر از اصالت آنهای دیگر است؛ چون آنها وجود را هم میآورند، ماهیت را هم میآورند، سپس میگویند ماهیت اصیل است. ایشان اصلاً وجود را نمیآورد. خب ماهیت باید اصیل شود دیگر، قهراً باید اصیل شود؛ چون شیء که نمیتواند نه ماهیتش اصیل باشد و نه وجودش اصیل باشد و در عین حال خودش اصیل باشد، این که نمیشود. پس باید حتماً حالا که وجود نیست، ماهیت اصیل باشد. عرض میکنم اصالةالماهوی بودن دوانی قویتر از بقیه است.
بعد به اینجا رسیدیم. من دیگر آن مطلبی را که دیروز توضیح دادم دوباره تکرار نمیکنم، انشاءالله در ذهنتان هست. مفرداتش را بحث میکنم که ایشان هم بحث کرده است.
عدم وجود ماهیت در واجب و انحصار وجود در حصص نزد متکلمان
متکلمان گفته بودند: آنچه ما از وجود داریم حصص است، افرادی برای وجود نداریم. حصه را هم اینطور معنا کرده بودند: اضافهٔ آن مفهوم کلی به یک ماهیت از ماهیتهای متعددی که ما در جهان داریم؛ حصه درست میکند. چون ماهیتها متعددند، حصص هم متعدد میشوند.
آیا حصص در خارج موجودند؟ پیداست که نه، در خارج موجود نیستند، پس اصالت ندارند. حصص به ذهن میآیند؛ بله، در ذهن اصالت دارند. در ذهن اعتبار میشوند، یعنی لحاظ میشوند، پس آن اعتبارشان اصالت دارد. یعنی در واقع اعتباریاند. پس وجود به صورت حصص هست، و حصص اعتباریاند، یعنی ذهنیاند و با لحاظ ذهن درست میشوند؛ پس وجود هم اعتباری میشود. دقت کردید چه شد؟ وجود را منحصر میکنند در حصص، و حصص امری ذهنی است و با اعتبار ذهن و با لحاظ ذهن درست میشود؛ پس وجودی که منحصر است در حصص، آن هم مثل حصص، اعتباری و لحاظی میشود، نه اصیل. لذا مرحوم سبزواری نتیجه میگیرد: «فَالْوُجُودُ عِنْدَهُمْ اِعْتِبَارِیٌّ»، یعنی نزد متکلمان وجود اعتباری است. روشن هم هست که چرا اعتباری است؛ چون وجود را منحصر میکنند در حصص و حصص اعتباریاند، پس وجودِ منحصر در حصص هم اعتباری میشود.
اختلاف آراء متکلمان پیرامون ذات و وجود واجب تعالی
شاگرد: نسبت به وجود واجب فرمایششان چیست؟
استاد: متکلمان نسبت به واجب مختلف فکر میکنند و نمیشود یک مذهب جمعی برایشان درست کرد.
شاگرد: آنها هم واجب را اعتباری میدانند؟
استاد: بعضیهایشان؛ بعضیهایشان حتی وجود واجب را با وجود ممکنات یکی میدانند. حتی از این جلوتر میروند؛ ماهیت واجب - واجب ماهیت ندارد ولی آنها معتقدند ماهیت دارد - ماهیت واجب با ماهیت ممکنات یکی است، ذات واجب با ذات ممکنات یکی است، وجود واجب هم با وجود ممکنات یکی است. همهچیز در واجب با همهچیز در ممکن یکی است. بعد میگوییم پس چه تفاوتی بین خدا و خلقش هست؟ از طریق اوصاف فرق میگذارند. عرض میکنم بعضی از آنها خیلی تندروی میکنند و نمیشود مذهب جامعی برایشان درست کرد، ولی همهشان اصالةالماهویاند؛ همهٔ متکلمان اصالةالماهویاند.
شاگرد: قول به تفکیک در آنها غالب نیست؟ یعنی وجود واجب را اصیل میدانند و در ماهیات قائل به اصالت ماهیت هستند.
استاد: عرض کردم، خیلیهایشان برای واجب ماهیت قائلاند. بله، آنهایی که واجب را وجود صرف میدانند، وجود را اصیل میدانند؛ مثل خواجه. خواجه در کشفالمراد جزء متکلمان است دیگر. ایشان وجود واجب را اصیل میداند؛ چرا؟ چون برایش ماهیت قائل نیست. عرض کردم گروهی هستند که برای خدا ماهیت قائلاند؛ ماهیتش هم با ماهیت ممکنات یکی است، وجودش با وجود ممکنات یکی است، فقط تفاوت به چهار یا پنج صفت است.
شاگرد: نوعاً همین حرف محقق دوانی را میزنند دیگر؛ نوع متکلمان همینگونه قائلاند.
استاد: حالا مرحوم سبزواری هم بعداً میگوید؛ میگوید قول دوانی را خیلیها تلقی به قبول کردهاند، یعنی پذیرفتهاند. ولی تا وقتی که دوانی نگفته بود، این قول مطرح نشده بود. بعد که گفت، متکلمان بعد از ایشان و حتی بعضی از فلاسفه هم قول ایشان را پذیرفتند؛ مثل میرداماد. میرداماد جزء فلاسفه است، ولی قول دوانی را پذیرفت. خود صدرا؛ صدرا در ابتدا قول دوانی را پذیرفت، بعداً که اصالةالوجودی شد آن را رد کرد. قول دوانی به ابتکار خودش بوده و قبل از او کسی آن قول را نگفته بوده است. ایشان آن قول را مطرح کرد و بعدیها پیروی کردند؛ متکلمان پیروی کردند و فلاسفه هم پیروی کردند، البته بعضی از فلاسفه، نه همهشان.
شاگرد: «فالوجود عندهم اعتباری»، این نتیجهٔ حرف قبلی است، یا اصلاً پیشفرضشان این است که اصالت با ماهیت است و وجود اعتباری است و بعد این حرفها را میزنند؟
استاد: حالا هرکدام، بالاخره نظرشان همین است. آنطور که من بیان کردم، اعتباری بودن وجود را نتیجهٔ حرفشان گرفتم. حالا شما میگویید از اول اعتباریت وجود را قائلاند، و چون اعتباریت وجود را قائلاند وجود را منحصر در حصص میکنند؛ از آن طرف حساب میکنید. ممکن است آنگونه باشد، ولی بالاخره حرفشان این است: وجود اعتباری است. اینگونه که من بیان کردم خوب بود: وجود را منحصر کردند در حصص، و چون حصص اعتباری است، پس وجود هم اعتباری میشود.
شاگرد: باز این سؤال پیش میآید که چرا وجود را منحصر کردند در حصص؟
استاد: بله، ممکن است آنگونه باشد. اما این بیانی که الان من مطرح میکنم بیان خوبی است؛ که وجود را منحصر کردند در حصص و از اینجا نتیجه شد که همانطور که حصص اعتباری است، وجود هم اعتباری است. ممکن است برعکسش رفته باشند؛ یعنی اینطور بگویند که وجود اعتباری است، لذا ما برایش فردی قائل نیستیم بلکه فقط قائل به حصهایم. اینطور هم ممکن است. حالا چگونه به این نتیجه رسیدند، باید به کلماتشان مراجعه کرد. ولی اینجا در عبارت مصنف: «فَالْوُجُودُ عِنْدَهُمْ اِعْتِبَارِیٌّ» که با فای تفریع آمده است، همان مطلبی را که عرض شد تأیید میکند؛ یعنی از اینکه قائل به حصص شدند، اعتباریت نتیجه گرفته شد، اعتباریت وجود نتیجه گرفته شد. ایشان اصلاً ظاهر عبارتش همین است که میفرماید: «فَالْوُجُودُ عِنْدَهُمْ اِعْتِبَارِیٌّ».
بررسی نسبت حصص ذهنی با ماهیات خارجی و شمول اعتباریت
شاگرد: حصص ذهنی شد، وجود هم که امر اعتباری است. اما خود ماهیات که خارجیاند؟
استاد: بله، ماهیات خارجیاند.
شاگرد: آن وقت رابطهٔ حصص با ماهیات چیست؟
استاد: رابطه این است که مضافالیه حصصاند. حصص مضافاند و ماهیات مضافالیهاند.
شاگرد: یعنی مضافالیه وجود خارجی است؟ یعنی مضافالیه در خارج هست، اما به اعتبار حصه، حصه در ذهن است؟
استاد: بله، مضافالیه در خارج است و مضاف در ذهن است.
شاگرد: طبق این بیان، اعتباریت فقط برای وجود حصص ثابت میشود، برای اصل وجود که ثابت نمیشود، برای وجود مطلق...
استاد: بله، اعتباریت برای حصص ثابت میشود و جز حصص چیزی نیست که بخواهیم برایش اعتباریت یا اصالت درست کنیم. پس همهٔ وجود اعتباری میشود دیگر؛ همهٔ وجود اعتباری میشود. شما میگویید اعتباریت برای حصص است، درست؛ و وجود را هم منحصر میکنید در حصص، پس همهٔ وجودها اعتباری میشود، چون دیگر وجود دیگری ندارید.
شاگرد: طبق بیان این قول، دوانی هم ماهیات را اصیل دانسته و هم وجود را در ذات خدا اصیل دانسته. این فرمایش چه میشود؟
استاد: این فرمایش دوانی است؛ فرمایش متکلمان را بگویید چیست. متکلمان همه میگویند وجود حصص است و غیر از حصص هم ما وجودی نداریم. خب اگر حصص اعتباریاند، وجود هم اعتباری میشود دیگر، مطلق وجود اعتباری میشود؛ چون غیر از حصص، ما وجودی نداریم که بخواهیم در آن بحث کنیم که اعتباری است یا اصیل است. آنچه وجود است حصص است، همه هم اعتباری؛ پس کل وجود اعتباری میشود.
در مورد خدا، عرض میکنم باید هر متکلمی را جداگانه ملاحظه کرد تا ببینیم چه میگوید. متکلمانی داریم که وجود در خدا را حتی عین وجود در ممکن گرفتهاند، نه مثل، بلکه عین گرفتهاند؛ یا بگویید مثل گرفتهاند، حالا من این را دقیق نمیتوانم به آنها نسبت دهم. گفتهاند وجودی که در خداست با وجودی که در ممکنات است یکی است، حالا یا عین است یا مثل است.[2] دربارهٔ اینها نمیشود گفت وجود را اصیل میدانند یا نمیدانند؛ اینها اصلاً بحث اصالت را مطرح نمیکنند، همهٔ حرفشان سر ماهیت است. ماهیتها را هم عین هم میدانند و فقط فارق را صفتها قرار میدهند؛ چهار صفت یا پنج صفت.
شاگرد: آنهایی که قائل به تجسم هم شدهاند، در واقع...
استاد: بله، بعضی هم قائل به تجسم شدهاند. نه اینهایی که من عرض میکنم قائل به تجسم خدا نیستند؛ اما گروهی هم از متکلمان قائل به تجسم خدا هستند؛ یعنی برای خدا حتی جسم هم قائلاند.[3] آنها بعید نیست بگویند ماهیت اصیل است.
شاگرد: آنها را که کسی در آمار نمیآورد...
استاد: چرا دیگر، آنها جزو متکلماناند. الان شاید مورد بحث نیستند اینها؛ یعنی مرحوم سبزواری بحثی که دارد مطرح میکند و به قول دوانی بازمیگرداند، آن بحثش مربوط به آنگونه متکلمان نیست.
بررسی اضافه اشراقیه و نظریه جعل در مقایسه میان دوانی و متکلمان
شاگرد: شما نسبت را در قول محقق دوانی به اضافه اشراقیه بازگرداندید، بعد قول متکلمان را برگرداندید به اضافه اشراقیه. حالا شاید عکس باشد؛ یعنی همان که متکلمان میگویند که مفهوم وجود اعتباری است و همان را به نحو حصص درست میکنند و آن را هم اعتباری میگیرند، قول محقق دوانی هم اینگونه است. یعنی مرحوم سبزواری در واقع آن قول را میخواهد به این بازگرداند. درست است که متکلمان تابع محقق دوانی حرف گفتهاند، اما معنای کلامشان یکی است، و الا قول متکلمان را نمیشود به اضافه اشراقیه برگرداند؛ یعنی این طرف سخت است، اما آن طرف راحتتر است که قول محقق دوانی را به متکلمان بازگردانیم.
استاد: که هر دو بشوند اضافه اشراقی؟
شاگرد: نه، شما در محقق دوانی فرمودید اضافه اشراقیه است، خواستید این قول به حصص را به اضافه اشراقیه برگردانید، خب این خیلی مشکل است.
استاد: خود سبزواری دارد هم دارد این کار را میکند.
شاگرد: ما اگر بخواهیم برگردانیم باید از آن طرف برگردانیم؛ باید بگوییم منظور محقق دوانی هم همین است که متکلمان میگویند، یعنی قول به حصص و اعتباری بودن وجود و اینکه ماهیت خارجیت دارد.
استاد: دوانی میتواند چنین حرفی بگوید؟
شاگرد: بله، قائل به اعتباریت وجود است ایشان. ایشان در ماهیات امکانی قائل به اصالت ماهیت است؛ این همان معنای اعتباریت وجود است، و اعتباریت وجود هم همان مفهوم وجود است که همان چیزی است که متکلمان میگویند؛ پس حرفشان به یکجا بازمیگردد.
استاد: یعنی میتوانیم بگوییم دوانی اینگونه گفته است که ماهیت را مضافالیه وجود قرار میدهیم، وجودی که اعتباری است، آن وقت ماهیت با این مضافالیه وجود قرار گرفتن اصالت پیدا میکند؟ حرف شما اینگونه میشود دیگر. ایشان، یعنی دوانی، قائل به اصالت ماهیت است؛ وجود را اعتباری میداند، اضافه کنیم وجود اعتباری را به ماهیت، با این اضافه ماهیتی که ذاتاً اصیل نیست، اصیل میشود. این مراد نیست. مراد این است که وجود واجب چیزی به این ماهیت میدهد، حالا یا میدهد [یا به نحو اضافه اشراقیه است]. اضافه اشراقیه است دیگر، اضافه اشراقی باعث وجود ماهیت میشود، نه اینکه مفهوم وجود را اضافه کنید به این ماهیت و ماهیت اصیل شود. بله، وجود حصه میشود، ولی ماهیت اصیل نمیشود؛ اصلاً نمیشود این حرف را به دوانی نسبت دهید.
شاگرد: از آن طرف، اضافه اشراقیه را به متکلمان اصلاً نمیشود نسبت داد؛ چون متکلمان...
استاد: چرا؟
شاگرد: چون متکلمان قائلاند که وجود و حصص ذهنیاند...
استاد: حالا اسمش را اضافه اشراقیه نگفتهاند، ولی آیا اینها فکر نکردهاند که خداوند ماهیت را جعل میکند؟ همین جعل را اضافه اشراقیه گرفتهاند، اسمش را نیاوردهاند. یعنی گفتهاند که یک خدا و یک ماهیت نداریم که بین این دو نسبتی برقرار شود، بلکه خدا ماهیت را جعل میکند و با جعل، نسبت درست میشود؛ که نسبت بعد از جعل میآید. حرفشان این است دیگر. نسبت میان خداوند و ماهیت بعد از جعل میآید، نه قبل از جعل؛ قبل از جعل ماهیّتی نیست. خدا هست، اما ماهیت نیست. چطور میخواهید میان خدایی که هست و ماهیّتی که نیست نسبت برقرار کنید؟! نسبت برقرار نمیکنند. آنها میآیند میگویند که خداوند ماهیت را جعل میکند و با این جعل نسبت درست میشود؛ این همان اضافه اشراقیه است. چرا شما میگویید متکلمان اضافه اشراقیه را نگفتهاند؟! خیلی کم میگیرید متکلمان را!
شاگرد: اضافه اشراقیه را پس ما خیلی داریم کم میگیریم. وقتی مضیف اضافه میکند، از اضافه که نمیتوانیم دست بکشیم! حرف اضافه است؛ اینها رابطهٔ میان خالق و مخلوق را به صورت اضافه میبینند؟
استاد: جعل میگیرند.
شاگرد: خب جعل که غیر از اضافه است.
استاد: بله، ما داریم بازمیگردانیم. میگوییم شدنی است؛ میشود کلام متکلم را که قائل به جعل است با اضافه اشراقی توجیه کرد. نمیخواهم بگویم حتماً اضافه اشراقی گفتهاند، میشود حرفشان را با اضافه اشراقی توجیه کرد، ولو اسم اضافه اشراقی را نیاوردهاند، اسم جعل را گذاشتند.
مقام علمی متکلمان و اثبات بسیاری از مبانی آنان
شاگرد: آخر متکلمان در این وادیها نیستند اصلاً، اضافه اشراقیه و اینها...
استاد: چرا متکلمان در این وادیها نیستند؟! متکلمان بعضی از حرفهایشان - نه یک مورد و دو مورد، بلکه در بسیاری از موارد - حرفهایشان امروزه ثابت شده و حرف فلاسفه رد شده است! چرا به متکلمان اینهمه بیتوجهی میشود؟! درست نیست؛ از بس فلاسفه گفتهاند ما هم باور کردهایم. الان خیلی از مبانی متکلمان امروزه ثابت شده است.
شاگرد: متکلم متأخر یا متقدم؟
استاد: متکلمان متقدم و متأخر، امروزه ثابت شده و حرف فلاسفه رد شده است. حالا صرف اینکه یک نفر متکلم است بیسواد است؟! ما خیلی به متکلمان بیتوجهی میکنیم. فلاسفه هم همین کار را میکردند؛ اسمی میخواستند از متکلمان ببرند، مثلاً سعی میکردند علاف بگویند، یعنی علففروش. نمیگفتند متکلم، میگفتند علاف، علففروش، تا توهینی به او کرده باشند که این حرفها کار تو نیست.
شاگرد: در مسائل اصلی، توحید، وقتی اینطوری حرف میزنند، همهجا را هم درست بکنند، چون این اصلی را خراب کردهاید هزار جا را درست کنید، انصاف نیست.
استاد: بعضی متکلمان هستند که حرفهای بیخود میزنند، آنها که نباید...
شاگرد: گیر توحیدی دارند. شما همهجا را درست کنی اما گیر توحیدی داشته باشی...
استاد: گیر توحیدی را عرفا میگویند فلاسفه هم دارند! پس فلاسفه را هم بگذاریم کنار!
شاگرد: متکلم هم کم به فلاسفه و عرفا نمیگویند!
استاد: بله.
شاگرد: از متقدمان نام ببرید کسانی که میگویید متکلمان به لحاظ علمی قوی...
استاد: حالا من خیلی نمیخواهم نام ببرم و تعریف کنم؛ شما اصرار میکنید: ابوعبید در زمان منصور دوانیقی بود، او هم همین حرفها را دارد. منتها چون درباری بود و خیلی با منصور رفیق بود، نمیخواهم اسمش را بیاورم. منصور تا دم در بدرقهاش میکرد و به دنبالش میدوید. او هم وقتی میآمد، دم دربار که میرسید با عصایش همهٔ این چیزها را پرتوپلا میکرد؛ اینقدر متکبر بود که اینها را میزد آنطرف. افرادی که آنجا بساط پهن کرده بودند، همه را جمع میکرد تا خودش بتواند برود. حالا خب فکر متکلمی داشت دیگر، چه کارش کنیم!
شاگرد: نظراتش کجاست؟
استاد: گاهی نظراتش نقل میشود در کلمات. حالا اینها بحثهای خارجی است، اینها را رها کنیم. متکلم خوب یا بد، کاری با او نداریم؛ کلامش را اینجا میشود توجیه کرد.
من مطالب را باید از رو بخوانم و توضیح دهم. به خاطر اینکه بحثها قبلاً گذشت. در صفحهٔ بیست و شش هستیم، سطر دوم: «فَالْوُجُودُ عِنْدَهُمْ اِعْتِبَارِیٌّ»[4] . این که روشن شد و بحث کردیم و تمام شد. «و الحصص الذهنية كبياض هذا الثلج». «الحصص» را مبتدا بگیرید و «کبیاض هذا الثلج» را خبر بگیرید؛ نه اینکه آن را فقط مثال قرار دهید و منتظر بمانید خبر بعداً بیاید. مثال هست، ولی مثالی است که در عین مثال بودن خبر هم هست.
شرح تشبیه حصص ذهنی به بیاض در خارج
حصص را میخواهد بیان کند، منتها با تشبیه. اینطور میگوید که در خارج، ما «هذا الثلج»، یعنی این برف را، «و ذاک الثلج»، یا «ذاک القطن»، قطن یعنی پنبه. حالا یا افراد برف را ملاحظه میکنیم یا افراد سفیدی را ملاحظه میکنیم، تفاوتی نمیکند. ایشان «ذاک» و «ذلک» گفته است؛ برای «هذا» مشارٌالیه آورده، برای «ذاک» و «ذلک» مشارٌالیه نیاورده است. حالا مشارٌالیه آن را ثلجهای دیگر قرار دهید، یا مشارٌالیه را سفیدهای دیگر قرار دهید، فرقی نمیکند. شما در خارج این سه سفیدی را دارید. بعد بیاض را که امری کلی است به این سه سفیدی اضافه میکنید. این بیاض از آن کلیتش میافتد و حصه میشود. «بیاض هذا الثلج» و «ذاک» و اینها حصه میشوند. حصص ذهنیه، یعنی حصصی که در ذهن هستند، مانند «بیاض هذا الثلج» و «ذاک» و «ذلک فی الخارج» است.
این یک معنای ترجمهای برای این عبارت است. این عبارت دقت دارد؛ خود مرحوم سبزواری هم در حاشیه بیان میکند[5] . این یک معنای ترجمهوار بود برای این کلام، که خیلی مطالب هنوز روشن نشده است. شما «فی الخارج» را قید بگیرید برای «هذا الثلج» و «ذاک» و «ذلک»، نه قید «بیاض»؛ قید «بیاض» قرار ندهید. این در یک احتمال است. در یک احتمال دیگر برمیگردیم همین «فی الخارج» را قید «بیاض» قرار میدهیم. حالا احتمال اول را رسیدگی بکنم.
در احتمال اول اینطور است که «فی الخارج» قید باشد برای «هذا الثلج» و «ذاک» و «ذلک»؛ آن وقت «بیاض» دیگر خارجی نباشد، بلکه امری کلی باشد. آن امر کلی را اضافه دهیم به این خارجیها. در چنین حالتی که «بیاض» را یک مفهوم کلی گرفتیم و به آن خارجیت ندادیم و قید «فی الخارج» را قید مضافالیهها قرار دادیم، حصص ذهنیه میشوند مثل «بیاض». منتها حصص ذهنیهای که مورد بحث ما هستند در وجودند، این که الان داریم مطرح میکنیم در «بیاض» است. فقط تفاوت این است که آن در یک مورد است و این در یک مورد، و الا فرقی با هم ندارند. آن حصص ذهنیاند، این بیاض هم ذهنی است. آن حصص ذهنیاند و از کلیت عام، از کلیت بسیار وسیع بر اثر اضافه افتادهاند، بیاض هم از کلیت وسیع بر اثر اضافه افتاده است. پس هم حصص ذهنیاند و هم بیاض ذهنی است؛ هم حصص از کلیت وسیع افتادهاند و هم بیاض از کلیت وسیع افتاده است. این مثال و مُمَثَّل با هم هیچ فرقی ندارند. این یک احتمال.
احتمال دیگر که ظاهراً مرحوم سبزواری روی این احتمال تأکید دارد، این است که «فی الخارج» را قید «بیاض» بگیرید. اگر اینچنین کنید، دیگر «بیاض» حصه نمیشود؛ چون در خارج است و حصه امری ذهنی است. آن وقت «بیاض» میشود یک حقیقت که دارای سه مرتبه است: یکی «هذا»، یکی «ذاک»، یکی «ذلک». «بیاض» امری خارجی است که در خارج سه مرتبه دارد: یکی مرتبهٔ «هذا»، یکی مرتبهٔ «ذاک»، یکی مرتبهٔ «ذلک». مشارٌالیهها را هم ذکر نکرده، فقط در هذا مشارٌالیه را که ثلج است ذکر کرده است. در این صورت «بیاض» دیگر حصه نمیشود، «بیاض» یک واقعیت خارجی میشود که در خارج سه مرتبه دارد.
آن وقت ایشان حصه را تشبیه میکند به این «بیاض». بعد هم میگوید، میگوید قید ذهنیه آوردم در حصص، و قید «فی الخارج» آوردم در «بیاض»، تا روشن کنم که این مثال و ممثل فقط در توافق به هم شبیهاند. توافق یعنی یک وجه مشترکی دارند؛ که آن وجه مشترک را خودش میگوید: «حَيْثُ إِنَّهَا مُتَمَاثِلَةٌ مُتَّفِقَةٌ فِی اللَّوَازِمِ»، که آن را بعداً توضیح میدهم انشاءالله. یعنی تشبیه کردم فقط به لحاظ این توافق، نه اینکه تشبیه کردم تا ثابت کنم این هم ذهنی است و آن هم ذهنی.
در وقتی که «فی الخارج» را قید گرفتیم برای مضافالیه، «بیاض» شد ذهنی و حصه هم شد ذهنی؛ تشبیه در دو چیز بود: هم در توافق این دو و هم در ذهنیت این دو. اما الان که «فی الخارج» را قید «بیاض» گرفتیم، دیگر بیاض ذهنی نیست؛ فقط بین ممثل که حصص است و مثال که بیاض است، توافق در لوازم هست، اتفاق در لوازم هست؛ دیگر ذهنیت و خارجیتشان مشترک نیست، یکی ذهنی است و یکی خارجی. آن وقت مرحوم سبزواری میفرماید: من دارم تشبیه میکنم. ایشان میگوید من دارم تشبیه میکنم؛ اگر «فی الخارج» را قید مضافالیه گرفتی، یعنی «هذا الثلج» و «ذاک» و «ذلک» گرفتی، تشبیه در دو چیز است: یکی در اینکه این دو - یعنی حصص و بیاض - اتفاق در لوازم دارند و موافقت دارند با هم، یکی هم در اینکه هر دو ذهنیاند. اما اگر «فی الخارج» را قید مضاف گرفتی، یعنی قید «بیاض» گرفتی، وجه شبه فقط یکی است و آن این است که این دو در لازم متفقاند؛ دیگر وجه شبه در ذهنیت نیست؛ اینها یکیشان ذهنی و یکیشان خارجی است، دیگر شباهت در این وجه شبه ندارند.
پس در یک فرض، وجه شبه دو چیز است و در یک فرض وجه شبه یک چیز است. و هر دو هم درست است و در حاشیه هم هر دو وجه را ایشان مطرح میکند. حالا حاشیه را بعداً مطالعه میکنید.
«وَالْحِصَصُ الذِّهْنِیَّةُ» مثل «بياض هذا الثلج و ذاك و ذلك في الخارج» است. دیگر «فی الخارج» را معنا نمیکنم که خودتان میدانید که باید آن را به یکی از این دو مرتبط کنید و معنایش کنید. چرا این دو تا مثل هماند؟ چرا آن ممثل که حصص است با این مثال که بیاض است مثل هماند، حالا در دو چیز یا در یک چیز؟ «حَيْثُ إِنَّهَا مُتَمَاثِلَةٌ مُتَّفِقَةٌ فِی اللَّوَازِمِ». «إنها» یعنی حصص، و در اینجا یعنی بیاضهای سهگانه، هم حصص و هم بیاضهای سهگانه؛ چون قرار شد که اتفاق در لوازم باشد. اینها متماثلاند و متفقاند در لوازم.
یعنی مثلاً بیاض، لازمش تفرق نور بصر است؛ خب آن بیاض هم این لازم را دارد، بیاض دوم هم دارد، بیاض سوم هم دارد، پس متفقاند در لوازم. در این لازم متفقاند، در لوازم دیگرش هم ممکن است متفق باشند. یا وجود انسان و وجود فرس و وجود بقر، در لوازم با هم مشترکاند. اگر لازمی برای این وجود هست برای آن هم هست. به قول صدرا میگوید علم لازم وجود است[6] ؛ خب اگر در وجود انسان علم لازم وجود است، در وجود فرس و بقر و سنگ و اینها هم لازم وجود است؛ بنابراین همهٔ اشیائی که موجودند این لازم را دارند. پس حصص، اتفاق در لوازم دارند، یعنی وجودهایی که الان گفتیم اتفاق در لوازم دارند، بیاضهای سهگانه هم اتفاق در لوازم دارند؛ از این جهت حصص با این بیاض مشابهت دارند.
«حَيْثُ إِنَّهَا»[7] یعنی بیاضها یا حصهها، متماثلاند با هم و متفقاند در لوازم؛ یعنی خود حصهها با هم متماثلاند اگرچه مضافالیههایشان متماثل نیستند، ولی خود حصهها متماثلاند؛ همهشان وجودند، وجود تخصیصخورده، وجودی که از آن سعهٔ قبلی افتاده و یک مقدار سعهاش ضیق شده است. و هر دو هم لوازمشان مساوی است؛ هر لازمی برای این وجود دارید، همان لازم را برای آن وجود دارید، مگر لازمی باشد که برای وجود با توجه به مضافالیه آن ثابت شود، آن را دیگر نمیتوانید در بقیهٔ وجودها ثابت بدانید. اما اگر لازم، لازمِ وجود است، در همه مساوی است. اگر لازمِ وجود است با توجه به مضافالیه آن، نه، مساوی نیست. چون مضافالیهها فرق میکنند و لوازمی که به لحاظ این مضافالیهها باشد آنها هم فرق میکنند. اما اگر فقط وجود را ملاحظه کنید و لوازم، لوازمِ وجود باشند، نه لوازم وجود انسانی و نه لوازم وجود فرسی، بلکه فقط لازم وجود باشند، در همهٔ این وجودهایی که حصهاند مشترکاند. همچنین این لوازم در تمام بیاضها مشترکاند. پس هم حصههای وجودی تماثل و اتفاق در لوازم دارند، و هم همین بیاضی که الان توضیح دادیم. چون این مشابهت و این وجه شبه میان هر دو هست، ما گفتیم که حصص ذهنیه مثل این بیاضاند. این مطلب تمام شد.
شاگرد: لازم به معنی غیرمنفک از ذات است دیگر؟
استاد: بله، لازم یعنی عارض غیرمنفک.
شاگرد: یعنی ذاتی هم اینجا شامل میشود؟ مفرق البصر که مثال زدید...
استاد: حالا مفرق البصر تعریفی است که گفتهاند، معلوم نیست تعریف به لوازم است یا تعریف به فصول است؛ اصلاً عرض که فصل ندارد، فصلش را میگذاریم. حالا برای اینکه دیگر به اختلاف این مفرق لنور البصر کاری نداشته باشیم که حالا آیا لازم است یا ذاتی، همان فرمایش شما را میگوییم؛ در اینجا اتفاق در لوازم دارند، یعنی در اموری که منفک نمیشود، چه لوازم ذاتی باشند و چه عرضی باشند.
شاگرد: این سه مثال لوازم سفیدی است؟
استاد: عرض کردم سه مثال، یا مربوط به سفیدی است، یا سه گونه برف است. البته ظاهراً برفها سفیدیشان مختلف نیست، مگر حالا آلودگی خارجی پیدا کنند. ظاهر میآید و به نظر میرسد که برای سه سفیدی است: «هذَا الثَّلْجُ»، و «ذلک القطن» یا «ذاک القطن» و «ذلک السنّ». دندان، سنّ است دیگر، بله؟ یا عاج مثلاً.
شاگرد: گچ.
استاد: گچ هم بله، مثلاً «جَصّ». حالا سفیدیهای مختلف. گفتم این «هذا» و «ذاک» و «ذلک» میتواند به سه نوع برف اشاره کند، میتواند به سه نوع سفیدی اشاره کند، هر دویش درست است.
دیدگاه مشاء در تباین افراد وجود و مقایسه با اجناس عالیه
حالا ما حصص ذهنیه را تشبیه کردیم و گفتیم که متکلمان قائل به حصص هستند و قائل به افراد نیستند. مشاء قائل به افرادند؛ یعنی علاوه بر حصص، افراد وجود را هم قائلاند. مشاء معتقدند که مفهوم وجود را داریم، حصهٔ وجود را هم داریم، و علاوه بر این دو تا «افراد» وجود را هم داریم. قائل به تشکیک میگوید: مفهوم وجود را داریم، حصهٔ وجود را داریم، «مراتب» وجود را هم داریم؛ کلمهٔ «مراتب» میآید به جای «افراد». حالا ایشان میخواهد قول این دو گروه را هم نقل کند تا بحث کامل شود؛ چون قول متکلمان را گفت، میخواهد قول این دو گروه را هم ذکر کند و تشبیه نماید.
متکلم قائل به حصص بود و حصص را نظیر «بياض هذا الثلج و ذاك و ذلك» قرار میداد. فیلسوف مشائی قائل به افراد وجود است، و افراد وجود را نظیر اجناس عالیه قرار میدهد. در چه چیزی اینها نظیر هماند؟ در کلیت که نظیر نیستند؛ افراد وجود شخص است، یعنی اصلاً با کلیت مناسبت ندارد. و اجناس عالیه کلیاند، آن هم چه کلیای، بالاترین کلیها! اجناس عالیه همان مقولات عشرند که کلی بالاتر از آنها نداریم؛ پس نمیتوانیم بگوییم تشبیه افراد وجود به اجناس عالیه در کلیت و شخصیت است. اینها در کلیت و شخصیت اصلاً به هم شباهت ندارند، اصلاً دورند و فاصله دارند. پس شباهتشان در چیست؟ شباهتشان در تباین است. همانطور که اجناس عالیه با هم متبایناند و هیچ نقطهٔ اشتراک و اجتماعی ندارند، همچنین وجودات و افراد وجودات با هم متبایناند و نقطهٔ اشتراک و اجتماعی ندارند؛ پس وجه شبه روشن است: در تباین.
«وَ الْأَفْرَادُ الْخَارِجِیَّةُ الْمُتَخَالِفَةُ»، افراد خارجی وجود که با هم تخالف دارند، بلکه تباین دارند «علی مذهب المشائين»، اینها «كَالْأَجْنَاسِ الْعَالِیَةِ الْمُتَفَاوِتَةِ بِنَفْسِ ذَوَاتِهَا الْبَسِیطَةِ» هستند. مثل اجناس عالیهاند که این اجناس عالیه تفاوتشان به ذات بسیطشان است، نه اینکه تفاوتشان به امری باشد و در امر دیگر مشترک باشند. اینطور نیست که در یک امری تفاوت داشته باشند و در امر دیگری مشترک باشند، بلکه به تمام ذات، این یکی از آن یکی ممتاز است، به تمام ذات؛ چون ذات بسیط است. وقتی بسیط بود دو جزء ندارد که بگوییم یک جزءش مابهالاشتراکش است و یک جزءش مابهالامتیازش است؛ جنس را مابهالاشتراک بگیریم و فصل را مابهالامتیاز بگیریم. اینها جنس و فصل که ندارند، ذاتشان خالی است و بسیط است. حالا اگر این با آن تباین دارد، نه اینکه در امری تباین دارد بلکه در کل ذاتش تباین دارد. این در اجناس عالیه است. در وجود هم همینطور است؛ وجودها هم با هم تباین دارند و هیچ نقطهٔ اشتراکی بینشان نیست.
پس افراد خارجی متخالفهٔ وجود بر مذهب مشائین، مانند اجناس عالیهاند که اجناس عالیه تفاوتشان به ذات بسیطشان است، نه اینکه تفاوتشان به فصلشان یا عوارضشان باشد؛ تمام ذات با تمام ذات تفاوت دارد. اینجا هم تمام ذات این وجود با تمام ذات آن وجود تفاوت دارد و هیچ اشتراکی بینشان نیست. این هم دو مطلب.
مذهب فهلویین در مراتب وجود، تشبیه به انوار و جمعبندی چهار مذهب
مطلب سوم: «و المراتب الخارجية على مذهب الفهلويين كمراتب الأنوار المتفاوتة»، یعنی مراتب خارجی وجود مثل مراتب نورند. در مراتب نور اصل نور را مشترک میبینید و مراتب را مختلف. در وجود هم همین کار را میکنید؛ اصل وجود مشترک است و مراتب مختلف. پس مراتب وجود مثل مراتب نورند. همانطور که مراتب نور بر یک اصل نور وارد میشوند، مراتب وجود هم بر یک اصل وجود وارد میشوند. این دیگر توضیح داده شد و مطلب روشن است. و مراتب خارجیه وجود بر مذهب فهلویین - که فهلویین را قبلاً گفتیم، این «علی مذهب الفهلویین» متعلق است به مراتب، که این مراتب را فهلویین قائلاند - مثل مراتب انوار متفاوته است. انوار متفاوته را خود مرحوم سبزواری در حاشیه توضیح داده است[8] که انوار با هم تفاوت دارند؛ یکی نور شمس است، یکی نور قمر است، یکی نور چراغ است، یکی حالا در زمان ما نور لامپ است؛ اینها همه نورها با هم اختلاف دارند. اختلافشان به اختلاف مرتبه است، یعنی به شدت و ضعف است، به کمال و نقص است. «كَمَا فِی النَّظْمِ»[9] ، یعنی آن شعری که قبلاً گفتیم در باب تشکیک در اول همین فصل.
توجه کنید الان سه تشبیه ایشان آورد. چه ربطی بین اینها بود؟ اصلاً بحث شما در کلام متکلم بود، چرا رفتید سراغ مشاء؟! چرا رفتید سراغ فهلویون؟! این مطالب برای چه آمد اینجا؟! بحث سر این بود که متکلم یا دوانی، یک وجود قائل بود و چندین موجود. کثرت را قائل بود. کثرت را با انتساب کثرات به وجود درست کرد؛ گفت عالم فقط یک وجود بود؛ اگر این تعینات نسبت پیدا نمیکردند به آن وجود، کثرتی در جهان به وجود نمیآمد. این تعینات اگر انتساب پیدا نمیکردند به وجود، همچنان معدوم بودند. وقتی معدوم بودند - تعینات یعنی ماهیات - و این ماهیات اگر انتساب به وجود پیدا نمیکردند، معدوم بودند و کثرت موجودی ما نداشتیم؛ یک وجود داشتیم و یک موجود که خدا بود. اما با این انتساب، کثرت درست شد. متکلمان چه گفتند؟ متکلمان گفتند یک مفهوم وجود داشتیم، با اضافه به ماهیات، حصص کثیره درست شد.
خب پس متکلم و دوانی هر دو قائل به کثرتاند؛ مشاء هم قائل به کثرت است، تشکیک هم قائل به کثرت است. حالا ببینیم مشاء و تشکیک کثرتشان را چگونه توجیه کردند. دوانی کثرت را با انتساب درست کرد، متکلمان کثرت را با حصص درست کردند، و مشاء کثرت را با تباین ذاتی بین وجودات درست کرد. قائل به تباین شد؛ اگر تباین نبود کثرت نبود، یک وجود بود؛ تباین درست کرد بین وجودات و کثرت درست کرد. قائل به تشکیک این کثرت را با مراتب درست کرد؛ اگر مراتب نبود، یک وجود بود. پس ملاحظه میکنید این بحثی که مرحوم سبزواری مطرح کرده، مرتبط به ما است؛ یعنی بحث بیگانهای نیست و از باب «الْكَلَامُ یَجُرُّ الْكَلَامَ» نیست؛ کثرتها را دارد بیان میکند. چون کثرت را در کلام دوانی بیان کرد و کثرت را در کلام متکلمان بیان کرد، به مشاء و فهلویون هم پرداخت تا کثرت در زبان آنها را هم بیان کند. این بحث تمام شد.
«وَ قَدْ أَشَرْنَا فِی هذا الْبَیْتِ» مطلب جدیدی است، و آن مطلب این است که ما در این بیت به دو مذهب اشاره کردیم. گفتیم متکلمان مذهبشان را از ذوق تأله گرفتهاند. این اشاره بود به مذهب متکلمان، و اشاره بود به مذهب ذوق تأله؛ این دو مذهب را در اینجا اشاره کردیم. «أَحَدُهُمَا»، بعد در صفحهٔ بعد میگوید «وَ ثَانِیهِمَا»، بعد هم این دو تا را به هم ارجاع میدهد، چنانچه دیروز بیان کردیم. پس از اینجا به بعد، دارد این شعری را که دیروز خواندیم توضیح میدهد؛ میگوید این شعر دو مذهب را در خودش گنجانده است، و توضیح دو مذهب این است؛ مذهب دوانی و یکی هم مذهب متکلمان. بعد هم که این دو مذهب را ذکر میکند، یکی را به دیگری بازمیگرداند که توضیحش دیروز گذشت، تفصیل بیشتر و تطبیقش بر عبارات انشاءالله در جلسهٔ آینده.