97/10/04
بسم الله الرحمن الرحیم
نقد مذهب مشاء در تباین وجودات و طرح اشکال انتزاع مفهوم واحد/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /نقد مذهب مشاء در تباین وجودات و طرح اشکال انتزاع مفهوم واحد
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه صفحه بیست و چهار، سطر نهم:
«(و هو) أي هذا المذهب (لدي زاهق) باطل (لأن معنى واحدا لا ينتزع مما) أي من أشياء (لها توحد ما)- إبهامية- (لم يقع) بيان ذلك أنه لو انتزع مفهوم واحد من أشياء متخالفة بما هي متخالفة بلا جهة وحدة هي بالحقيقة مصداقه لكان الواحد كثيرا و التالي باطل بالضرورة فالمقدم مثله. بيان الملازمة أنه حينئذ يكون المصداق و المحكي عنه بذلك المفهوم الواحد تلك الجهات الكثيرة المكثرة. إن قلت لا نسلم بطلان التالي و ادعاء الضرورة فيه غير مسموع و السند ان الواحد الجنسي عين الكثير النوعي و الواحد النوعي عين الكثير العددي قلت فرق بين أن يكون الواحد عين الكثير و بين أن يكون تحته الكثير و السند من هذا القبيل.»[1]
قول مشاء را که قائل به تباین وجودات بودند نقل کردیم. آنها میگفتند که همه وجودها با هم تباین دارند. پنج اشکال در حاشیه نوشته شده بود که ما گفتیم. یک اشکال در متن آمده است، آن را هم میخواهم بیان کنم.
نقد مذهب مشاء در تباین وجودات و طرح اشکال انتزاع مفهوم واحد
اشکال در متن این است که ما از تمام وجودات یک مفهوم انتزاع میکنیم (این یک مقدمه). مقدمه بعدی: و امر واحد را نمیشود از متباینات انتزاع کرد. نتیجه این است: پس این وجودها که ما از آنها مفهوم واحد انتزاع میکنیم متباین نیستند. شکل، شکل ثانی است. یک مقدمهاش موجبه است، یک مقدمهاش سالبه است؛ شرایط انتاج تمام است.
شرط انتزاع امر واحد و تمایز میان جهت اشتراک و تباین حقیقی
یک بار اشیاء متباینه را ملاحظه میکنیم و در آنها یک وجه مشترک پیدا میکنیم، از آن وجه مشترک مفهوم واحد را انتزاع میکنیم؛ این ایرادی ندارد. این شدنی است که مفهوم واحد از یک امر مشترک بین متباینات انتزاع بشود. اما اگر امور متباینه هیچ جهت اشتراک در آنها نبود، تباینشان تباین حقیقی بود و واقعاً تباین داشتند، ما اگر بخواهیم امر واحد را انتزاع کنیم باید از همان متباینها انتزاع کنیم. این شدنی نیست. مطلب تقریباً روشن است. ما مفهوم واحد را که مفهوم وجود است و مشترک معنوی است، از این وجودات خاصه خارجی انتزاع میکنیم، و امر واحدی که انتزاع میشود، نمیشود که از متباینات انتزاع بشود. پس معلوم میشود که این وجودات خارجی متباین نیستند.
مرحوم سبزواری وقتی میخواهد این دلیل را توضیح بدهد، قیاس را به صورت قیاس استثنایی مطرح میکند. بعد بطلان تالی را واضح میگیرد، فقط ملازمه را اثبات میکند. چون میدانید در قیاس استثنایی باید ملازمه بین مقدم و تالی اثبات بشود اولاً، بطلان تالی هم اگر ادعا کردید تالی باطل است باید اثبات بشود. مگر اینکه یکی از این دو یا هر دو ضروری و بدیهی باشند؛ اگر بدیهی بودند احتیاج به اثبات ندارد.
در مورد بحث ما بطلان تالی ضروری و بدیهی است، احتیاج به اثبات ندارد؛ اما ملازمه بدیهی نیست، احتیاج به اثبات دارد. ایشان ملازمه را اثبات میکنند. بعد از اینکه استدلال تمام میشود، اشکالاتی بر این استدلال شده ذکر میشود و رد میشود. من حالا آن قسمتی را که از خارج گفتم تطبیق بکنم، بعد به آن قیاس استثنایی که رسیدم مجدد توضیحش را میدهم ان شاء الله.
صفحه بیست و چهار هستیم، سطر نهم: «و هو» یعنی «هذا المذهب» که مذهب مشاء است و قائل هستند به تباین وجودات، «لدیّ زاهق» یعنی پیش من باطل است. «زاهق» به معنی باطل است. خودش هم معنا کرده است.
در اینگونه موارد که معنای لفظ مبهم است، با لفظ دیگر آن را تفسیر میکنند مثل زاهق. زاهق کلمهای است که خیلی رایج نیست، بعد با کلمه رایج که باطل است آن را تفسیر میکنند و میگویند «زاهقٌ باطلٌ». در شرح مزجی گاهی «ای» میآید، «زاهق ای باطل». خب میگوییم باطل تفسیر است برای زاهق. اما آنگونه جاها که «ای» نمیآورند که زیاد هم هست، در مواردی که متن باید همینطور تفسیر بشود، کلمه «ای» را ذکر نمیکنند؛ چون اگر بخواهند ذکر کنند خب این یک کلمه را میگوید «ای»، دوباره کلمه بعدی «ای»، «ای» خیلی تکرار میشود. لذا سعی میکنند نیاورند. مثل تفاسیری که نوشته میشود و به صورت مزجی میآید، پشت هر جملهای که میخواهد معنا کند دیگر «ای» را نمیآورد. اینگونه موارد مفسَّر را عطف بیان قرار دادهاند یا شاید هم بدل. الان «باطل» عطف بیان است برای «زاهق» و ضمناً تفسیر است برای «زاهق».
چرا این مذهب باطل است؟ «لأنّ معنیً واحداً»، حالا ملاحظه کنید به صورت قیاس استثنایی نمیگوید، قیاس به صورت قیاس اقترانی است. بعداً که میخواهد توضیح بدهد قیاس را استثنائی میکند. «لأنّ معنیً واحداً لا یُنتزع» یک معنا را نمیشود انتزاع کرد «ممّا» یعنی از اشیائی که «لها» یعنی بر آن اشیاء «توحّدٌ ما» یعنی یک نوع وحدتی «لم یقع» واقع نشده است. اگر اشیائی داشته باشیم که یک نوع وحدت داشته باشند، به خاطر آن نوع وحدتی که دارند میشود از آنها معنی واحد انتزاع کنیم. اما اگر هیچ نوع وحدتی برایشان نیست، کاملاً تباین دارند و از همه جهت از هم جدایند، در این صورت شما نمیتوانید از این امور متباینه که با هم هیچ وحدتی ندارند معنی واحد انتزاع کنید. چون معنی واحد میخواهد از اختلافات انتزاع بشود، از مختلفات انتزاع بشود، مختلفات هم کثیرند، نمیتوانید شما از کثیرِ مختلف، معنی واحد انتزاع کنید.
البته این بدیهی قرار داده شده، لذا خیلی برای کبری دلیل نمیآورند. صغری هم که روشن است. صغری این است که این وجودها متبایناند و جهت واحده ندارند، این صغری است. و هر چیزی که متباین است و جهت واحده ندارد منشأ انتزاع امر واحد نمیشود. پس وجودات منشأ انتزاع مفهوم واحد نمیشوند. دقت کردید که شکلش را شکل اول کردهاند. شکل ثانی نشد، شکل اول شد. بعد دنبالهاش میگوییم: لکن ما از وجودات شیء واحد را که همان مفهوم مشترک وجود است انتزاع میکنیم، نتیجه میگیریم: پس وجودات متباین نیستند.
همینطور که ملاحظه میکنید فعلاً قیاس قیاس استثنایی نیست، بعد که ایشان میخواهد توضیح بدهد قیاس را قیاس استثنایی میکند. ایشان میگوید «ما»، «ما» ابهامی است. وقتی «ما» ابهامی میآید، مطلب اینطور میشود: «توحّدٌ ما» یعنی یک نوع توحدی، یک نوع وحدتی. اگر تعیین کردند آن وحدت را دیگر مای ابهامیه نمیآورند؛ اما چون در اینجا آن وحدت تعیین نشده، مای ابهامیه آورده میشود. گفته میشود یک نوع وحدتی باید بین این منتزعمنهها باشد و همین هم کافی است، دیگر
احتیاج نیست این نوع وحدت تعیین بشود. اگر هیچ نوع وحدتی بینشان نبود، ما نمیتوانیم معنی واحد از آنها انتزاع کنیم.
تمایز انتزاع از «مابه الاشتراک» و انتزاع از «مابه الاختلاف»
شاگرد: ایشان در همین جمله حرف خودشان را نقض کردند، به خاطر اینکه میگوید: «ممّا أی من أشیاء». خب معلوم است یک مفهوم واحد شما گرفتید: «شیء». شیء مفهوم واحد نیست؟! از «ممّا لها توحّدٌ ما لم یقع» یک مفهوم واحد گرفتید. وجود هم همین معنا میشود. یعنی وجود به آن معنای صریحِ روشنِ غیرمبهمش نه، منتها یک وجودی ما از همه میگیریم. همانطور که شما از تمام «ممّا لها توحّدٌ ما لم یقع» شیء را انتزاع کردید.
استاد: بله. شما میفرمایید که عمل مرحوم سبزواری ادعایش را باطل کرد. ادعا کرد که از اشیاء متباین نمیشود امر واحد را انتزاع کرد، اما خودش از اشیاء که جدای از هم هستند، «شیءٌ» را انتزاع کرد. پس عملاً واحدی را از متعدد انتزاع کرد در حالی که در ادعا گفت واحد از متعدد انتزاع نمیشود.
آیا «شیءٌ» از «اشیاء» انتزاع میشود یا اینکه اسم جنس است و اشیاء را افاده میکند؟ شیء با اشیاء چه فرقی میکند؟ شیء اسم جنس است و تمام اشیاء را شامل است؛ چه بگویی شیء، چه بگویی اشیاء. ایشان میگوید معنای واحد از اشیاء متعدد انتزاع نمیشود. شما میگویید شیء را از اشیاءِ واحد انتزاع کرد. شیء که انتزاع نشده، شیء خود همان اشیاء است. اسم جنس است، تعدد هم میتواند داشته باشد. منتها در اینجا آن را جمع کرده و اشیاء گفته است. شیء را از اشیاء انتزاع نکرده عملاً. شما میفرمایید «مما» یعنی شیئی که، در حالی که «مما» را معنا کرده به معنای اشیاء. کجای عبارت ایشان شیء را از اشیاء انتزاع کرده است؟ گفت معنای واحد را نمیشود از امور متعدد انتزاع کرد. ایشان شیء را از اشیاء انتزاع نکرده است. پس نقضی به او وارد نیست. اینطور نیست که عملش ادعایش را باطل کرده باشد.
شاگرد :شما الان مفهوم شیء که یک مفهوم واحد است را نمیتوانید از تمام اینهایی که از همه جهت با هم تباین دارند انتزاع کنید؟ چهجور اینجا انتزاع میکنید؟ همان جوابی که اینجا میدهید، همان جواب...
استاد: درست. پس شما اشکالتان این نیست که مرحوم سبزواری عملاً نقض کرده است ادعایش را. دارید برایش یک نقضی وارد میکنید، میگویید چطور سبزواری میگوید که ما از اشیاء متعدد نمیتوانیم معنای واحد انتزاع کنیم؟ ما میتوانیم از اشیاء متعدد معنای واحدی را که شیء است انتزاع کنیم. شما پس نمیگویید خودش انتزاع کرد، میگویید ما میتوانیم انتزاع کنیم و این نقضی است بر ادعای ایشان. اشکالتان اینطوری است. من اول اشکال را جور دیگر فهمیدم که جواب دادم. اشکال شما این است که ما میتوانیم از اشیاء متعدد معنای واحدی را که «شیء» است انتزاع کنیم. یعنی بگوییم این شیء، آن شیء، آن شیء، همهشان شیء هستند. یا نگوییم این شیء، بگوییم این امر و این امر و این امر همهشان شیء هستند. پس توانستیم شیئیت را از این امور متعدده انتزاع کنیم.
شاگرد: خود ایشان هم همین کار را کرده است، گفت «اشیاء»...
استاد: بفرمایید خود ایشان هم همین کار را کرده است. این اشکال وارد است یا وارد نیست؟ این را میفرمایید دیگر؟
شاگرد: نظر خود حاجی که نیست. اینجا دارد رد میکند. ما میتوانیم «لم یقع» را به معنای ندیدن بگیریم. چطور از این چیزهایی که اشیائیت را میتوانید انتزاع کنید...
استاد: حالا کاری نداریم به عبارت مرحوم سبزواری. سؤال شما این است، شیء را میتوانید از امور متعدد انتزاع کنید؟ انتزاع کردیم، با اینکه امور متعدد بودند، بلکه متباین بودند. شما از امور متباینه میتوانید شیئیت انتزاع کنید؟ این یک نقضی است که الان شما دارید بر اینجا وارد میکنید.
توجه کنید ما قید زدیم و گفتیم اگر این اشیاء در یک چیز و در یک وحدت شرکت نداشته باشند، نمیتوانید انتزاع کنید. ولی اگر وحدت داشتند، فرض کنید بیاض با سواد متبایناند دیگر، اما در شیئیت مشترکاند. و ما شیء را از آن مابهالاشتراکشان که امر واحد است داریم انتزاع میکنیم. ایشان میگوید از اشیائی که هیچ توحدی در آنها نیست، هیچ جهت وحدتی در آنها نیست، از آنها نمیتوانید یک معنا انتزاع کنید. ولی اشیاء متباینه همهشان در شیئیت توحد دارند، اشتراک دارند. ما شیئیت را از آن مشترکشان داریم انتزاع میکنیم. آن ایرادی ندارد. پس از امر مشترکشان میتوانیم معنای واحد انتزاع کنیم. اما اگر همهچیزشان مخالف بود، یا همهچیزشان مخالف نبود، از مخالفهایشان نمیتوانیم امر واحد انتزاع کنیم. اشیاء همه در شیئیت مشترکاند و ما نمیخواهیم شیء را از آنها انتزاع کنیم، آن مابهالاشتراک را نمیخواهیم انتزاع کنیم. در یک چیزهایی با هم اختلاف دارند، از آن اختلافهایشان میخواهیم امر واحد انتزاع کنیم، این نمیشود. روشن شد چه عرض کردم؟
اگر اشیائی پیدا کردید که در یک امر مشترک بودند، از آن امر مشترکشان میتوانید معنی واحد انتزاع کنید، و از آن اموری که در آن اختلاف دارند دیگر نمیتوانید امر واحد انتزاع کنید. مسئله این است. شما از اشیائی که در شیئیت مشترکاند، دارید معنای واحدی که شیء است انتزاع میکنید. این را که ما اجازه میدهیم، این را که ما رد نکردیم. آن چیزی که ما رد کرده بودیم این بود که اشیائی مخالف باشند، حالا یا به تمام حیث مخالف باشند یا به تمام حیث مخالف نباشند، شما بخواهید از آن حیثهای مخالفشان یک معنی واحد بگیرید، این را اجازه نمیدهیم. روشن است مطلب؟
شاگرد: شیء هم یک امر واقعی نیست، نه تمام ذات است، نه جزء ذات است، نه عرض است، هیچچیز نیست. این چیزی است که ما انتزاع کردهایم.
استاد: هر چه هست بالاخره مابهالاشتراک همه اشیاء است. حالا میخواهید عرض بگیرید، میخواهید ذاتی بگیرید، ذاتی هم گرفتید جنس بگیرید یا فصل بگیرید. اگر جهت مشترکه دارد، قابل هست که معنای واحد از آن انتزاع بشود. و آن به خاطر آن جهت مشترکش است. به جهات اختلافیاش نمیتوانید معنای واحد انتزاع کنید. مثلاً این سواد و بیاض در لونیت شریکاند، اما در قابض بصر و مفرّق نور بصر اختلاف دارند. از این قابض و مفرّق نمیتوانید معنی واحد انتزاع کنید، ولی از لونیت میتوانید معنی واحد انتزاع کنید. هر جا که دو شیء داشتید، اختلاف داشتند و اشتراک داشتند، از مشترکشان میتوانید معنی واحد انتزاع کنید، از مختلفاتشان نمیتوانید.
حالا اگر دو شیء بودند از همه جهت مختلف بودند - شاید نداشته باشیم، بالاخره به لحاظ شیئیت مشترکاند - اگر دو شیء بودند از همه جهت مختلف بودند، اصلاً نمیشود از آنها معنی واحد انتزاع کرد. اما اگر فقط به حیث خاصی مختلف بودند، به حیث خاص دیگر مشترک بودند، از آن حیث مشترکشان میتوانید معنی واحد انتزاع کنید، از حیث مختلفشان نمیتوانید. این نقضی که شما کردید، اموری را ملاحظه کردهاید که در شیئیت مشترکاند و وحدت دارند، آن وقت از آن مشترکشان شیء را انتزاع کردهاید. به این ما اجازه میدهیم. ما میگوییم از مختلفاتشان نمیشود معنی واحد گرفت. حالا شما میگویید که وجود متبایناند بتمام ذات - جهت اشتراک در آنها نمیگذارید - اگر بگویید وجودها همه شیء هستند، خب میگوییم عیبی ندارد، از مابهالاشتراکشان شما یک انتزاعی کردید. ولی شما وجودها را همه را در مفهوم وجود شریک میکنید، نه در شیئیت. و اینها در مفهوم وجود در صورتی شریکاند که در واقعِ وجود هم یک اصل واحدی داشته باشند. اگر در واقع وجود اصل واحد ندارند، همهچیزشان با هم مختلف است، چطوری میتوانید مفهوم واحد انتزاع کنید؟
پس ما نمیگوییم از دو امر مختلف نمیشود مفهوم واحد انتزاع کرد، میگوییم از دو امر مختلف از آن اختلافاتشان نمیشود شما امر واحد انتزاع کنید، از مشترکاتشان میشود. در ما نحن فیه وقتی شما دو وجود را در وجود متباین میبینید، نه در شیئیت، در وجود متباین میبینید، در لفظ متباین نمیبینید، از لفظشان میشود انتزاع کنید، از شیئیتشان میشود انتزاع کنید، ولی از وجودشان دیگر نمیتوانید مفهوم وجود بگیرید. چرا؟ چون در وجود اختلاف دارند و شما از همین مابهالاختلاف میخواهید مفهوم واحد بگیرید، شدنی نیست. پس استدلال درست است. عبارت هم که ظاهراً حل شد دیگر.
معنای واحد انتزاع نمیشود از اشیائی که هیچ نوع توحدی برایشان واقع نشده، یا در آن امری که شما میخواهید انتزاع کنید توحد ندارند، ولو در امر دیگر توحد دارند. در آن امری که میخواهید انتزاع کنید توحد ندارند، یعنی وحدت و اشتراک ندارند. که وجود هم همینطور است. شما از وجود این وجودها میخواهید مفهوم بگیرید، نه از شیئیتشان، نه از لفظشان.
شاگرد: اشکال به چه کسی وارد میشود؟ متوجه نشدم.
استاد: اشکال بر مشاء دیگر.
شاگرد: اشکال بر مشاء هست یا خود حاجی هم دارد اشکال میکند؟ اگر اشکال بر مشاء است که شما...
استاد: نه، آن را که من جواب دادم، ایشان هم قانع شدند تمام شد.
شاگرد: خود حاجی هم در صدد این است که رد کند...
استاد: بله، من اشکال شما را جواب دادم. خوب است، شما اصلاً اشکالی که ایشان گفتند اصلاً به ذهنتان نیامد، دیگر راحت هستید، ولی خب ایشان یک اشکالی کردند که من جوابشان را دادم.
شاگرد: حاجی دارد نقل قول میکند، در نقل قول هم چارهای ندارد، که در واقع اینطور میشود که چطور میشود معنای واحد از اشیائی که اصلاً - همینجا الان دارد جواب میدهد به اینها - اشیائی که قابل جمعاند شما نمیتوانید مقام جمع از آنها بکشید بیرون. بعد باید به حاجی اشکال کرد که چرا لفظ اشیاء گفتی، چرا جمع کردی؟!
استاد: بله، عرض میکنم دیگر، همین جواب شما را بنده عرض کردم.
تقریر قیاس استثنایی و اثبات بطلان تالی به جهت اجتماع متقابلین
«بیان ذلک». ایشان با قیاس استثنایی را بیان میکند. اگر از اشیاء مختلف به همان حیث اختلافیشان مفهوم واحد را انتزاع کنیم (این مقدم)، لازم میآید که واحد را کثیر کرده باشید یعنی جمع بین متقابلین کرده باشید و واحد در عین اینکه واحد است بشود کثیر. این جمع بین متقابلین است و باطل است (این هم تالی). بعد میگوید: «و التالی باطلٌ»، معلوم است دیگر، جمع بین متقابلین است و باطل است. یا واحد را نمیشود کثیر کرد، این که روشن است. پس وقتی تالی به وضوح باطل است، مقدم هم که اشیاء مختلف داشته باشیم و از آنها مفهوم واحد بگیریم باطل است. پس ما اشیاء مختلف یعنی وجودات مختلف نداریم.
حالا ملاحظه کنید اینجا باید ملازمه بین مقدم و تالی ثابت بشود که ایشان ملازمه را هم اثبات میکنند، بطلان تالی احتیاج به بیان ندارد، ادعای ضرورت میکنند و رد میشوند. اشیاء مختلفاند و ما از همان حیث اختلافیشان میخواهیم مفهوم واحد بگیریم. جهت وحدت در آن منتزعمنه نیست. ممکن است در این اشیاء جهت وحدت باشد، ولی در آن منتزعمنهشان جهت وحدت نیست. آن وقت ما در عین حالی که در منتزعمنه جهت وحدت نیست، میخواهیم مفهوم واحد را انتزاع کنیم. ایشان میفرماید این شدنی نیست، باطل است.
«بیان ذلک» یعنی بیان این چیزی که من در شعر گفتم، به صورت قیاس استثنایی اینطور است: «لو انتُزع مفهومٌ واحدٌ من اشیاءَ متخالفة»، مفهوم واحد از اشیاء متخالف بگیریم، اما «بما هی متخالفة» با این حیث که این اشیاء متخالفاند. یعنی در یک جامعی جمعشان نکنیم، بعد از آن جامع یک مفهوم انتزاع کنیم، بلکه بگذاریم همانطور متعدد باشند، متکثر باشند، با وجود تکثرشان از آنها مفهوم واحد بگیریم.
بررسی مفهوم صدق بر جهت وحدت و محذور صدق واحد بر کثیر
«بما هی متخالفة بلا جهة وحدة»؛ این «بلا جهة وحدة» هم تأکید میکند «بما هی متخالفة» را؛ بدون اینکه جهت وحدتی بین این متخالفات باشد. اگر جهت وحدتی بین متخالفات باشد ما حق داریم مفهوم واحد انتزاع کنیم، به حیث آن جهت واحد. اما اگر جهت واحدی نبود حق انتزاع مفهوم واحد نداریم. اگر جهت واحد بود، این مفهوم واحدی که انتزاع میکنیم، صدق میکند بر آن جهت واحد و مصداقش میشود همان جهت واحده و ما از این مصداقی که واحد است معنای واحدی انتزاع میکنیم. از این مصداق واحد مفهوم واحدی که میتواند بر این مصداق صدق کند انتزاع میکنیم، این اشکالی ندارد. اما اگر جهت وحدت در آنها نبود، پس این مفهوم واحد مصداق پیدا نمیکند، مصداقش میشود آن کثرات. چون جهت وحدت که ندارد، مصداق میشود آن کثرات. آن وقت لازم میآید که مفهوم واحد بر مصادیق کثیره صدق کند. یعنی در عینی که واحد است، کثیر باشد. و این باطل است. روشن است مطلب.
«بلا جهة وحدة هی» یعنی آن جهت وحدت در حقیقت مصداق آن مفهوم هست. ضمیرها را توجه کنید به کجا برمیگردانم؛ ضمیر «هی» برمیگردد به «جهة وحدة»، ضمیر «مصداقه»، برمیگردد به «مفهوم». اگر جهت وحدتی داشته باشید، آن جهت وحدت در حقیقت مصداق آن مفهوم است و شما مفهوم را از همین مصداقی که واحد است دارید انتزاع میکنید، که اشکالی برایش نیست. اما اگر شما انتزاع کردید مفهوم واحد را از اشیاء متخالفی که جهت وحدت نداشتند، «لکان الواحد کثیراً». این «لکان الواحد کثیراً» تالی است. یعنی لازم میآید که آن یکی، در عین اینکه یک هست متکثر باشد. مفهوم در عین اینکه یک مفهوم است، چون از متکثرات گرفته شده باید متکثر باشد.
خب حالا چطور لازم میآید که واحد کثیر بشود؟ این ملازمه باید بیان بشود که خود ایشان بعداً بیان میکند. ولی تالی روشن است، تالی «لکان الواحد کثیراً» است که بطلانش هم روشن است. «و التالی باطلٌ بالضرورة»، بالضروره یعنی بالبداهه، دیگر احتیاج به اثبات هم ندارد. «فالمقدم مثله» یعنی مقدم هم باطل است. مقدم این بود که ما مفهوم واحد را از اشیاء متخالفه انتزاع کنیم. این باطل است، ما مفهوم واحد را از امر واحد باید انتزاع کنیم، نه از امور متعدده و ناسازگار. پس اگر وجودات ناسازگارند و متعددند، حق نداریم مفهوم واحد را انتزاع کنیم، در حالی که انتزاع کردهایم، پس معلوم میشود آنها متباین نبودند، وجودات متباین نبودند.
تبیین ملازمه در قیاس استثنایی مذکور
حالا توجه کنید بیان ملازمه را. چطور اگر ما مفهوم واحد را از کثرات انتزاع کردیم لازم میآید واحد کثیر باشد؟ میفرماید که شما مفهوم واحد را از کثرات انتزاع میکنید. کثرات میشوند محکی، این مفهوم واحد میشود حاکی. چون امر انتزاعی از آن منشأ انتزاعها حکایت میکند، پس این مفهوم هم که شما از این کثرات ناسازگار انتزاع کردید، از این کثرات حکایت میکند. حالا شما دارید با واحد به وسیله واحد از کثرات حکایت میکنید، معنیاش این است که واحد کثیر است. چون محکیاش کثیر است و حاکی عین محکی است، پس حاکی در عین اینکه واحد است میشود کثیر. این هم بیان ملازمه است که واحد شد کثیر و جمع بین متقابلین شد و این بالبداهه باطل است.
بیان ملازمه این است که «إنّه» شأن این است، «حینئذٍ» یعنی در این هنگامی که شما از متباینات مفهوم واحد انتزاع کردید، مصداق و محکیعنه این مفهوم واحد، همان جهات کثیرهای میشوند که باعث تکثر این امر انتزاعیاند. نه تنها این جهات کثیرند، مکثِّر هم هستند. یعنی آن امر انتزاعی را تکثیر میکنند، نمیگذارند واحد بماند. شما میخواهید واحد را از این امرهای کثیری که هم کثیرند هم مکثِّرند انتزاع کنید و این شدنی نیست.
پس توجه کردید اینطور شد که اگر بخواهید از کثرات، آن هم کثرات ناسازگار، از آن امر ناسازگارشان که کثیرند بخواهید مفهوم واحد انتزاع کنید، لازمهاش این است که واحد را کثیر کرده باشید. چرا؟ چون آن واحد میشود حاکی، آن کثرات میشوند محکی. آن وقت این واحد دارد حکایت میکند کثرات را و عین کثرات هم هست که دارد حکایت میکند، آن وقت لازم میآید واحد بشود کثیر. روشن است مطلب انشاءالله. یا حل نشد؟
حکمت تعلیلی مرحوم سبزواری در نگفتن قید «جهت» و گشودن باب «إن قلت»
شاگرد: باید تأکید کنند که واحد از همان جهتی که واحد است کثیر نمیشود. اگر جهت را نگوییم، واحد میتواند کثیر باشد. اما واحد از همان جهت که واحد است کثیر نمیتواند باشد. اگر این قید را نگوییم استدلال کامل نمیشود.
استاد: یعنی شما میگویید واحد واحد نوعی است مثلاً، نمیتواند کثیر نوعی باشد، ولی واحد نوعی میتواند کثیر شخصی باشد. یعنی اگر واحد از جهتی واحد بود، کثیر از همان جهت نمیشود، ولی کثیر از جهت دیگر میشود. یعنی مثلاً نوع واحد است، کثیر نوعی نمیشود، ولی کثیر شخصی که میشود. یعنی ممکن است یک نوع دارای اشخاص متعدد باشد، ولی ممکن نیست یک نوع دارای انواع متعدد باشد. این فرمایش شما درست است دیگر؟ خب ما هم خلاف این را نگفتیم.
شاگرد: مرحوم سبزواری این را تأکید نکرد، در استدلالشان جهت را نیاوردهاند. این جهت را نیاوریم استدلال تمام نمیشود. تکیهکلام به همینجاست. از همان جهت نمیتواند کثیر باشد. و الّا کلی بگوییم که واحد نمیتواند کثیر باشد، خب باید بنشینیم ثابت کنیم.
استاد: بله، یعنی میفرمایید که مرحوم سبزواری طوری حرف زد که راه اشکال را بر مستشکل باز گذاشت، راه اشکال را نبست. باید میگفت واحد از آن جهتی که واحد است نمیتواند کثیر باشد. این را نگفت و راه اشکال هم برای مستشکل باز گذاشت. بله، فرمایش شما درست است. مرحوم سبزواری راه اشکال را باز گذاشت. عمداً هم باز گذاشت که بتواند چند تا «إن قلت» بیاورد و میبینید که آورده است. «إن قلت» را آورده و بعد «قلت» گفته و جواب داده که مسئله کاملاً روشن بشود. اگر آن قید را میآورد، مطلب روشن بود، ولی دیگر إن قلت و قلت نمیآمد، مطلب را واضحتر نمیکرد. گاهی قیود ممکن است بیایند، خب کار خودشان را میکنند، تأثیر خودشان را میگذارند. اما گاهی نویسنده قید را عمداً نمیآورد که اشکال وارد بشود، با إن قلت وارد بشود، بعد جواب بدهد، آن وقت اثر قید معلوم میشود.
یک وقت قید میآورد، منِ خواننده توجه به قید نمیکنم، رد میشوم میروم. و چون قید مهم است نویسنده حاضر نیست که قید را طوری بیاورد که مخاطب از آن عبور کند. لذا قید را نمیآورد، بعد با إن قلت و قلت آن را تکمیل میکند، آن وقت است که مخاطب متوجه وجود این قید میشود و اثر این قید را میفهمد. مرحوم سبزواری این کار را کرده است. یعنی از اول راه را بر اشکال نبسته، لذا پشت سرش إن قلت دارد. حالا إن قلت و قلت را میخوانم، ملاحظه میکنید که فرمایش شما را تکمیل میکند. یعنی همان فرمایش شماست، منتها با توضیح بیشتر و با توجه دادن به مخاطب. قید را آورده منتها نگذاشته مخاطب از کنار آن قید بیتوجه رد بشود.
رد ادعای بداهت بطلان تالی توسط مستشکل و استناد به کثرت در نوع و جنس
معترض اعتراض میکند که ما بطلان تالی را قبول نداریم. مرحوم سبزواری میتواند بگوید که بطلان تالی واضح است، وقتی من گفتم بطلان تالی واضح است دیگر شما نمیتوانید آن را انکار کنید. آن میگوید ادعای وضوح را قبول ندارم. توجه میکنید، وقتی یک چیزی بدیهی باشد مخاطب نمیتواند آن را انکار کند. فقط میتواند بگوید من این بداهت را قبول ندارم. و همین کار را کرده است. إن قلت گفته شما گفتید: «تالی باطل است بالبداهه»، خواستید جلوی ایراد ما را بگیرید، ولی ما بداهت را در اینجا قبول نداریم. ادعای ضرورت کردید، قبول نداریم. این یک امر نظری است، شما باید آن را اثبات کنید و ما هم میتوانیم آن را انکار کنیم. و لذا شروع میکند به انکار. یعنی بطلان تالی را ایشان میگوید بدیهی نیست، بلکه بطلان تالی نظری است، دلیل میخواهد، شما دلیل نیاوردی، چون دلیل نیاوردی من انکار میکنم.
پس ادعای ضرورت مسموع نیست. توجه کنید گاهی اوقات گفته میشود ادعای ضرورت مسموع نیست، منظورشان این است که وقتی ضرورت باشد، خب مستشکل دهانش بسته است، نمیتواند رد کند. امر ضروری را که نمیشود رد کرد، امر ضروری را همه باید قبول کنند. شنونده اول میآید ادعای ضرورت را باطل میکند و میگوید نه، این امر ضروری نیست. وقتی امر ضروری نشد، نظری شد، خب حالا حق بحث کردن هست. یکی میگوید هست، یکی میگوید نیست، آن که میگوید هست باید دلیل بیاورد. حالا مرحوم سبزواری میگوید باطل است، شنونده میگوید بطلانش ضروری نیست، پس باید دلیل بیاورد بر بطلانش. بعد شنونده میگوید من بر علیه شما دلیل دارم. نه تنها شما دلیل ندارید که بطلان تالی را ثابت کنید، من بر علیه آن دلیل دارم. تالی باطل نیست، خلافش را ما داریم. یعنی خلافش را نه، یعنی همین که شما میگویید باطل است، ما داریم. تالی را داریم، وقتی داریم و واقع شده است، چه کسی گفته که باطل است؟!
نوع مشتمل است بر کثرت، جنس مشتمل است بر کثرت. جنس دارای کثرت نوعی است، نوع دارای کثرت شخصی است. کثرات شخصی در نوع هستند و کثرات نوعی هم در جنس هستند. پس امر واحد توانست کثیر باشد. شما گفتید امر واحد نمیتواند کثیر باشد، ما نمونه پیدا کردیم که نوع واحد است اما کثیر است. جنس واحد است اما کثیر است. روشن است مطلب.
پاسخ به مغالطه مستشکل و تمایز میان «کثیر بودن» و «مشتمل بر کثیر بودن»
مرحوم سبزواری میگوید که نوع واحد است، درست. اما کثیر است یا مشتمل بر کثیر است؟ نوع کثیر نیست. اگر نوع که واحد است کثیر میبود، باطل بود. اما نوع کثیر نیست، مشتمل بر کثیر است. چه وقتی نوع کثیر میشود؟ وقتی این واحد نوعی بشود کثرات نوعی؛ همان که شما فرمودید. وقتی این واحد نوعی در عین واحد بودن بشود نوعهای کثیره، خب میشود واحدی که در عین وحدت کثیر است. ولی اگر بشود افراد کثیره، یعنی مشتمل بر افراد کثیره، این اشکالی ندارد. نوع واحد است و وحدت خودش هم محفوظ است. آن اشخاص کثیرند، چه ربطی به نوع دارد؟ آن اشخاص هم تحت نوع مندرجاند و نوع صادق بر اینهاست. صدق نوع بر کثرات شخصی نوع را کثیر نمیکند. نوع در وقتی کثیر میشود که نوع واحد باشد و در عین حال انواع متعدد باشد. آن وقت دیگر انواع، تحت نوع نمیرود. اگر تحت نوع نرفتند، میآیند نوع را کثیر میکنند. در انواع این چنین نیست که انواع متعدد باشند، بلکه این نوع واحد مشتمل بر کثرات است، مشتمل بر اشخاص است، این اشخاص تحت نوعاند. چون تحت نوعاند نوع را کثیر نمیکنند. اگر داخل در نوع بودند، نوع را کثیر میکردند. اما چون تحت نوعاند نوع را کثیر نمیکنند. اگر نوع واحد در عین نوع واحد بودن انواع متعدد باشد، این انواع میآیند داخل نوع و نوع را کثیر میکنند. اما اگر نوع واحد دارای اشخاص متعدد باشد، این اشخاص نمیتوانند داخل نوع بشوند، اینها باید تحت نوع باشند. تحت نوع که بودند دیگر دسترسی به نوع ندارند که نوع را کثیر کنند. نوع همانجور واحد میماند. تعبیر علمیاش این است که نوعِ واحد، مشتمل است بر کثرات، نه اینکه عین کثرات است. و واحد مشتمل بر کثرات باشد اشکال ندارد.
توجه کردید که صورت إن قلت و قلت، آن چیزی که شما میخواستید نبود، ولی مرجعش همان است که شما میخواهید. من هر دو جور را توضیح دادم، هم به توضیحی که مرحوم سبزواری گفته توضیح دادم، هم آنطور توضیح دادم که شما میخواستید. هم اشکال شما برطرف شد، هم اشکال إن قلتی که گفته شد با حرف مرحوم سبزواری برطرف شد.
«إن قلت لا نسلّم» بطلان تالی را. تا میگوید «لا نسلّم» بطلان تالی را، مرحوم سبزواری به آنها میگوید امر ضروری است، تو نمیتوانی بگویی قبول ندارم. امر ضروری را باید قبول کنی. جواب میدهد: «و ادعاء الضرورة فیه غیر مسموع»، ادعای ضرورت در این بطلان تالی مسموع نیست. یعنی شما ادعا کردی این ضروری است، ما قبول نداریم ضروری باشد. میگوییم نظری است و نظری را باید اثبات کنید. و ما حق داریم انکارش کنیم. ما حق داریم بگوییم «لا نسلّم».
دلیل بر اینکه قبول ندارید چیست؟ «و السّند» سند یعنی مدرک، یعنی دلیل بر اینکه قبول نداریم حرف شما را، این است که واحد جنسی عین کثیر نوعی است. دقت کنید در عبارت، عبارت غلطانداز است. یعنی مستشکل اشتباه کرده است. باید میگفت واحد جنسی مشتمل بر کثیر نوعی است، نگفت مشتمل. چون اگر میگفت مشتمل دیگر اشکالش وارد نمیشد. میگوید واحد جنسی عین کثیر نوعی است و واحد نوعی عین کثیر عددی است. هر دو عبارتش غلط است که مرحوم سبزواری در «قلت» به او تفهیم میکند که عبارتت غلط است.
کیفیت صدق کلی بر کثیرین و تبیین صدق اعم بر اخص
شاگرد: قابل صدق بر کثیرین است.
استاد: قابل صدق است بر کثیرین، ولی مشتمل بر...
شاگرد: خب واحد بر کثیر چهجوری صدق میکند؟
استاد: واحد عام است، صدق میکند بر کثیری که خاصاند.
شاگرد: چهجور؟ یعنی خودش تا کثیر نباشد مگر میتواند بر کثیر صدق کند؟ امر واحد چهجوری صدق میکند بر کثیر؟!
استاد: مشتمل بر کثیر است. امر واحد چون مشتمل بر کثیر است بر کثیر صدق میکند. عین کثیر نمیتواند باشد، ولی مشتمل بر کثیر...
شاگرد: صدق یعنی عینش است دیگر! صدق یعنی چه؟
استاد: نه، شما مثلاً انسان را ملاحظه کنید، صدق میکند بر افراد، ولی اینطور نیست که خود افراد باشد. حیوان صدق میکند بر انسان و فرس و بقر، ولی حیوان خود انسان و فرس و بقر نیست، بلکه اعم از اینهاست. چون اعم از اینهاست بر اینها میتواند صدق کند. یعنی گویا شما اینها را آوردهاید - این را دقت کنید - اینها یعنی انسان و فرس و بقر را آوردید ریختید در حیوان، حیوان شد سه چیز. در حیوانیت واحد است، سه تا نیست. ولی انسان هم هست، بقر هم هست، فرس هم هست. چون هر سه در حیوان هستند، حیوان را بر هر سه میتواند صدق بدهید.
تقریر دیدگاه ابنسینا در تکون کلی عقلانی و تمثیل آینه و تصاویر
من یک بار یک کلامی را از ابنسینا ظاهراً نقل کردم، آن را الان باید توجه کنید تا جواب اشکال خودتان داده بشود. مطلبی که نقل کردم این بود که چطور یک کلی در ذهن من و در عقل من تحقق پیدا میکند؟ ایشان اینطور میگفت، میگفت: فردی را تو میبینی، مثلاً زید را میبینی، بعد این فرد با تمام خصوصیاتش میآید در چشم تو. بعد با همین خصوصیات میرود در خیال تو. بعد که رفت در خیال، تجزیهاش میکنی؛ خصوصیات را کنار میگذاری، آن اصل انسانیتش میرود در عقل تو. چون عقل کلی درک میکند. اصل انسانیت میرود در عقل تو و تو یک انسانیت از زید در عقلت حاصل میشود. بعد عمرو را میبینی، همین عمل در مورد عمرو انجام میشود، آخر سر یک انسانیت میآید در عقلت که این انسانیت را از عمرو گرفتهای.
آیا این انسانیت دوم میرود منطبق میشود بر انسانیت اول؟ یا اینکه نه، کنار انسانیت اول میماند و دو چیز میشود؟ خب معلوم است، میرود منطبق میشود. چون حیثیت این دو تا فرق ندارد، عوارض زید و عمرو فرق داشت، انسانیتشان که فرق ندارد. بنابراین وقتی انسانیت فرق نداشت، باید برود منطبق بشود بر قبلی، نه جدا باشد. عمرو را درک میکنید، بکر را درک میکنید، خالد را درک میکنید، همینطور این همه انسانیتها انبار میشوند روی هم. کلی اینجوری ساخته میشود. خب، آن وقت در این کلی که ساخته شده، زید و عمرو و بکر و خالدی که کلیها را از او گرفتی هستند. یعنی درست است انسان است، ولی انسان گرفته شده از چه کسی؟ از اینها.
پس انباری از انسان در همین کلمه انسان هست، انباری از افراد انسان. همین به تو اجازه میدهد که این انسانی را که چون از زید گرفتی بر زید حمل کنی، چون از عمرو گرفتی بر عمرو حمل کنی، چون از بکر گرفتی بر بکر حمل کنی، تا آخر. پس کلی میشود مجمع جزئیاتش و قابل حمل بر جزئیاتش. اما جامع جزئیات است، نه اینکه عین جزئیات باشد. پس این واحد عین کثرات نیست، بلکه نشاندهنده کثرات است، مرآت کثرات است. یک مرآت داریم، پنج شش نفر جلویش ایستادهاند، عکس همه را نشان میدهد. یکی است، ولی همه را نشان میدهد. چرا؟ چون آن یک آینه، پنج آینه نیست. یک آینه است مشتمل بر پنج عکس. این اشتمال مسئله را حل میکند.
اگر آن واحد عین پنج تا میبود، اشکال داشت، اما پنج تا را دارد نشان میدهد، این اشکال ندارد. نوع دارد ده فرد را نشان میدهد، اما خودش ده تا نیست، خودش یکی است. اگر این نوعی که واحد است پنج نوع میبود و نوع در عین اینکه واحد است پنج نوع میبود، این میشد واحدِ عین کثیر و باطل بود. نوع انسان نوع واحد است، حالا اگر پنج نوع انسان بود، خب غلط است دیگر، یک نوع انسان در عین اینکه یک نوع باشد بشود پنج نوع، این باطل است. اما مشتمل بشود بر پنج فرد اشکالی ندارد. و در اینجا اینچنین شده است.
پاسخ حلی در شرح منظومه: فرق میان «عین کثیر» و «تحت الکثیر»
«قلت فرقٌ» بین اینکه واحد عین کثیر باشد که جایز نیست، و بین اینکه واحد «تحتَه الکثیر» باشد که جایز است. و سندی که شما به ما نشان دادید و گفتید واحد جنسی نسبت به نوع یا واحد نوعی نسبت به فرد، از همین قبیل دوم است که «تحتَه الکثیر» است، نه اینکه عین کثیر باشد. هیچ وقت واحد جنسی عین کثیر نوعی نیست، مشتمل بر کثیر نوعی است، یعنی کثیر نوعی تحتش واقع است. هیچ وقت واحد نوعی عین کثیر عددی نیست، بلکه کثیر عددی در تحت اوست. پس این چنین است که این کثرات تحت آن واحدند. چون تحت واحدند، دسترسی ندارند به واحد که واحد را کثیر کنند. پس کلمه مکثّری که ما گفتیم درست است. کثیر اگر مکثّر باشد اشکال دارد. این که تحت نوع است، کثیر که تحت نوع است مکثِّر نوع نیست، لذا اشکال ندارد.
اگر این نوع عین کثیر بود، آن کثیر مکثّر نوع میشد، اما چون کثیر تحت آن واحد است مکثّر آن واحد نیست. پس کثیرِ مکثِّر اشکال دارد و واحد را کثیر میکند؛ ولی کثیری که نتواند مکثّر باشد، با واحد سازگار است. قید مکثّر هم حالا بهتر روشن شد. عرض کردم مرحوم سبزواری «إن قلت» را که مطرح میکند، بعد «قلت» را میگوید، مطلب را کامل میکند. میتوانست از اول قید بیاورد مطلب را کامل کند، نگذارد این اشکال وارد بشود. ولی گذاشت اشکال وارد بشود، بعد با «قلت» جوابش را داد. حالا که جواب اشکال را داده است، قیاس به روشنی کامل شده است. اگر قید را میآورد، کامل میشد، منتها با ابهام. حالا که جواب «إن قلت» را داد، دلیل کامل شد بدون ابهام، با وضوح.
شاگرد: با این کلمه «مکثّره» کانّه یک جوری همانجا مطلب را تمام کرد. چون کثیر که مکثّره باشد...
استاد: بله، همانجا مطلب تمام شد. کثیری که مکثّر باشد، واحدی که دارای کثیر مکثّر است، آن باطل است. ولی واحدی که دارای کثیر غیر مکثّر است، آن اشکال ندارد. آن کثیر اگر بخواهد مکثّر واحد بشود، اشکال تولید میکند، اما کثیر بیاید تحت واحد قرار بگیرد، کاری به واحد نداشته باشد، واحد در جای خودش واحد است، کثیر هم در جای خودش کثیر است، اینها با هم کار نداشته باشند، اشکال تولید نمیشود. پس قید مکثّر، قید مهمی بود که مرحوم سبزواری آورد، که کثیرِ مکثّر با واحد نمیسازد، ولی کثیری که مکثّر نباشد با واحد جمع میشود.
«إن قلت» اشکال بعدی است، ظاهراً نمیرسیم بخوانیم، باید بگذاریم برای جلسه بعدی انشاءالله.