97/10/03
بسم الله الرحمن الرحیم
نقد تباین وجودات مشاء (اشکال چهارم و پنجم) و توجیه صدرالمتألهین/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /نقد تباین وجودات مشاء (اشکال چهارم و پنجم) و توجیه صدرالمتألهین
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه، صفحه بیست و چهار، سطر نهم:
«(و هو) أي هذا المذهب (لدي زاهق) باطل».[1]
دیدگاه مشاء در باب تباین وجودات و بررسی تباین در انواع و اصناف
گفتیم مشاء معتقدند به اینکه وجودات متباین هستند. وجود واجب مباین است با وجود ممکنات، وجود ممکنات هم هر کدامیک از آنها مباین هستند با وجود دیگر. یک سؤالی اینجا شاید مطرح بشود که من قبلاً اشاره کردم؛ اگر خلاف آنچه الان میگویم قبلاً گفتهام، اصلاح بفرمایید. آیا وجود انواع هم متباین هستند؟ وجود اصناف هم متباین هستند؟ یا فقط وجود افراد متباین هستند؟ جواب این است که ما وجود انواع نداریم، وجود اصناف، وجود اجناس نداریم. اینها یک امور ذهنی هستند و در ذهن ما وجود میگیرند. اگر بخواهید وجودهای ذهنیشان را ملاحظه کنید، بله، وجودهای ذهنیشان متباین هستند. وجود خارجی اصلاً ندارند که بخواهیم بحث کنیم و بگوییم متباین هستند یا نه. پس اینکه مشاء میگویند وجود متباین است، منظور وجود اشخاص است. وجود اشخاص متباین هستند، نه وجود انواع و اصناف و اجناس که اصلاً حاصل نیستند تا ما درباره تباینشان و عدم تباینشان بحث کنیم. بله، اگر وجود اعم باشد از وجود ذهنی و خارجی، این سخن درست است که وجود انواع هم متباین هستند، وجود اجناس هم متباین هستند.
پس اگر فقط به خارج توجه کنیم، باید بگوییم وجود اشخاص متباین هستند؛ اما اگر به خارج و ذهن توجه کنیم، میتوانیم بگوییم وجود اشخاص متباین است، وجود انواع هم متباین است، وجود اصناف، وجود فصول همه متباین هستند. احتمالاً خلاف این نگفتهام. ممکن است به این مفصلی توضیح نداده باشم، ولی ظاهراً در گذشته خلاف این نگفتهام. حالا اگر خلاف این گفتهام، آن را پاک کنید و این را قبول کنید. این یک توضیحی بود برای اینکه خود مسئله روشن بشود، یعنی تصویر درستی از سخن مشاء داشته باشیم.
شاگرد: سابقاً فرمودید که وجود انواع تحت وجود اشخاص هم متباین میشود؟ همان کلی طبیعی است.
استاد: بله، یعنی اگر انواع در اشخاص بودند، چون اشخاص وجودشان متباین است، انواع هم وجودشان متباین است. این را گفته بودم؟
شاگرد: بله.
استاد: خب، آن عیبی ندارد. آن در واقع همان وجود خارجی است. وجود خارجی اشخاص متباین است و انواع، وجودشان غیر از وجود اشخاص نیست. در آن توضیحی که من عرض کردم، که انواع در اشخاص موجودند پس به تبع اینکه وجود اشخاص تباین دارد وجود انواع هم تباین پیدا میکند، این در واقع دو وجود نیست، همان وجود اشخاص است. و انواع هم که در ضمن اشخاص هستند، باز آنها وجود نوعی که ندارند، بلکه وجود شخصی دارند. پس باز اگر تباین باشد، تباین بین اشخاص است. سخن قبلیام باطل نبود، ولی احتمالاً توضیح کامل نبود. من الان آن را کامل کردم، یعنی وجود ذهنی را هم اضافه نمودم. قبلاً وجود ذهنی را نگفته بودم، فقط وجود خارجی را بیان کردم؛ وجود خارجی هم متعلق به اشخاص است. انواع هم اگر وجود دارند، در ضمن اشخاص وجود دارند. پس ما باید وجود اشخاص را ملاحظه کنیم که تباین دارند. در ذهن که بیایند، وجود اشخاص هست، وجود انواع هست، وجود اجناس هست، وجود اصناف هست، همه اینها مطرح میشوند و همه را میگوییم متباین هستند.
اشکال چهارم بر مکتب مشاء (امتناع معرف بودن متباینین)
داشتیم بر سخن مشاء اشکال وارد میکردیم. گفتیم پنج اشکال در حاشیه ذکر شده است و یکی را هم خود مرحوم سبزواری در متن آوردهاند. از آن اشکالاتی که در حاشیه گفته شده بود، سه مورد را بیان کردیم. الان چهارمین اشکال را میخواهم بیان کنم.
اشکال چهارم، با توجه به نظر برخی از حکما است. همه این مطلبی را که من عرض میکنم، نگفتهاند. برخی مطلبی گفتهاند که این مطلب به نظر ما درست است؛ اگر سخن مشاء را بپذیریم، آن مطلب غلط و نادرست میشود. و از آنجا که ما به درستی آن مطلب اعتقاد داریم، پس سخن مشاء را باید باطل بدانیم تا آن مطلب درست باشد.
معانی سهگانه «حد» و کارکرد علت و معلول به عنوان معرِّف
گفتهاند وجود معلول حد ناقص است برای وجود علت، و وجود علت حد تام است برای وجود معلول. حد یعنی چه؟ حد به دو معنا میآید: یکی مرز و دیگری شناخت. گاهی میگوییم این وجود محدود است و دارای حد است؛ منظورمان این نیست که آن را به فلان تعریف، تعریف میکنیم، بلکه میگوییم محدود یعنی مرزبندیشده و متعیّنشده است؛ این مقدار هست و باقیاش دیگر نیست. اینجا حد به معنای مرز است. ماهیت، حد است برای وجود؛ حد به معنای تعریف نیست، بلکه حد به معنای مرز است؛ یعنی وجود را مرزبندی میکند، آن را از آن حالت اطلاق و سعه بیرون میآورد و در یک محدودهای میبندد. پس حدی که در تفسیر ماهیت گفته میشود به معنای مرز است. اما گاهی اوقات میگوییم حد یعنی معرِّف؛ گاهی نیز میگوییم حد یعنی معرّف خاص در مقابل رسم. پس گاهی حد میگوییم یعنی معرّف، به هر تعریفی که شد؛ حال تعریف حدّی باشد، تعریف رسمی باشد، از طریق مثال باشد، یا از طریق تشبیه باشد، به هر شکلی که بالاخره به نوعی شیء را معرفی کردیم، به این میگوییم حد.
حالا از میان این سه معنا، کدام معنا مراد است؟ حد به معنای مرز، حد به معنای تعریف، یا حد به معنای تعریف خاص؟ کدام مراد است؟ آن دومی مراد است: حد به معنای معرّف و وسیله شناخت. نه مرز مراد است و نه آن حد خاصی که در مقابل رسم قرار دارد. معلول، حد است برای علت، یعنی وسیله شناخت علت است. دقت میفرمایید چه عرض میکنم؟ معلول، حد است برای علت یعنی وسیله شناخت علت است. علت هم حد است برای معلول یعنی وسیله شناخت معلول است. حالا کدام وسیله کاراییاش بیشتر است، این را الان نمیخواهم بحث کنم؛ آیا کارایی علت بیشتر است که معرّفی قویتری از معلول دارد، یا معرّفی معلول بیشتر است چون معرّف قویتر دارد؟ البته مسلّم است که علت کاراییاش بیشتر است. این برای بحث ما فعلاً نیست؛ اصل شناخت مطرح است، حالا شناخت کاملتر باشد یا شناخت ناقصتر، مهم نیست. هم علت وسیله شناخت میشود و هم معلول وسیله شناخت میشود؛ منتها علت، وسیله تام است و معلول، وسیله ناقص. چون علت اگر شناخته شود، هم وجودش میفهماند که معلول موجود است و هم ذات علت میفهماند که معلول ذاتش چیست.
ما از طریق علت دو چیزِ معلول را میشناسیم: یکی وجودش را و یکی ذاتش را؛ یعنی هنگامی که من علت را میبینم که موجود است، از باب تلازم بین علت و معلول حکم میکنم که معلول هم موجود است. پس از وجود علت به وجود معلول پی میبرم. علاوه بر این، از ذات علت هم به ذات معلول پی میبرم؛ زیرا ذات علت مسانخ معلول است و معلول را در خود دارد. اگر من علت را شناختم، آن معلولی را هم که در ضمن این علت است شناختهام. ماهیت معلول، از طریق ماهیت علت شناخته میشود.
اما اگر برعکس شد، وجود معلول نشان میدهد که علت موجود است، زیرا تلازم بین علت و معلول اقتضا میکند که اگر معلول موجود بود، علت هم موجود باشد؛ ولی ماهیت معلول، ماهیت علت را نشان نمیدهد. چرا؟ زیرا ماهیت معلول، ناقصتر از ماهیت علت است و نمیتواند ماهیت علت را نشان دهد؛ ولی ماهیت علت چون کامل بود، معلولی را که در ضمن خود داشت نشان میداد؛ زیرا علت، معلول را دارد مع اضافه؛ هر مرتبه بالایی، مرتبه پایینی را دارد به اضافه چیزی بیشتر. پس علت مشتمل بر معلول هست و اضافهای بر معلول هم دارد. هنگامی که مشتمل بر معلول بود، شما با شناخت علت، آن چیزی را هم که علت مشتمل بر آن است میشناسید؛ اما معلول مشتمل بر علت نیست.
علت، وسیعتر از معلول است. اکنون اگر معلول را شما شناختید، به همین اندازه علت را میشناسید و بیشتر نمیشناسید. پس ماهیت علت را ماهیت معلول نشان نمیدهد. وجود هر یک، وجود دیگری را نشان میدهد، اما ماهیت هر یک، ماهیت دیگری را نشان نمیدهد؛ ماهیت علت، ماهیت معلول را نشان میدهد، ولی ماهیت معلول، ماهیت علت را نشان نمیدهد. به همین جهت، اولاً به شناخت علت از ناحیه معلول، شناخت ناقص میگویند؛ اینکه من علت را از ناحیه معلول بشناسم میگویند شناخت ناقص، ولی شناخت معلول از ناحیه علت، که من از طریق علت معلول را بشناسم، میگویند شناخت تام و حد تام. علت، حد تام است برای معلول، و معلول، حد ناقص است برای علت. این اولاً.
برتری برهان لم بر برهان انّ و قاعده «ذوات الاسباب لا تُعرف إلا بأسبابها»
ثانیاً گفته میشود برهان لِم اقوی از برهان اِنّ است؛ زیرا لِم یعنی از علت به معلول رسیدن، و علت کاملاً ما را به معلول میرساند، پس برهان لم قوی است. اِنّ یعنی از معلول به علت رسیدن؛ از معلول، ما به علت کاملاً نمیرسیم، بلکه ناقصاً میرسیم. پس برهان اِنّ کمتر از برهان لم است. هر دو مفید یقین هستند، ولی برهان لِم دو یقین تولید میکند: یکی اینکه شما یقین پیدا میکنید به وجود معلول، و دیگر اینکه یقین پیدا میکنید به ماهیت معلول. اما در برهان اِنّ شما فقط یک یقین دارید: یقین دارید به وجود علت، ولی یقین ندارید به ماهیت علت. پس برهان لِم دو یقین تولید میکند و برهان اِنّ یک یقین تولید میکند؛ به این جهت برهان لم قویتر از برهان انّ است.
مطالبی که بیان کردم، تصریح خواجه نصیرالدین طوسی است در نمط هفتم اشارات؛[2] همان که الان عرض کردم: برهان لِم و برهان اِنّ و پی بردن از علت به معلول که پی بردن به وجود و ماهیت است، و پی بردن از معلول به علت که پی بردن در وجود تنها است و در ماهیت نیست. اینها را خواجه در آنجا فرموده است و خیلی از سخنان را با همین عبارتش حل کرده است؛ اینکه برهان انّ شناخت کامل نیست و برهان لم شناخت کامل است، برهان لم قویتر و مشتمل بر دو یقین است و برهان انّ ضعیفتر و مشتمل بر یک یقین است؛ همه اینها را خواجه با آن سخنش حل کرده است.
شاگرد: سنخیت به معنای...
استاد: پی بردن از علت به معلول ممکن است، زیرا گفتهاند: «ذوات الاسباب لا تُعرف إلا بأسبابها»[3] . پی بردن از معلول به علت کامل نیست. نگفتهاند: صاحبان معلول لا تعرف مگر با معلولهایشان؛ بلکه درباره صاحبان سبب گفتهاند: «ذوات الاسباب لا تُعرف إلا بأسبابها»؛ یعنی اگر موجودی داشته باشید که معلول است، باید آن را از طریق علت بشناسید. اگر بخواهید خودش را بشناسید، درست نشناختهاید؛ اما اگر از طریق علت بشناسید، درست شناختهاید. ما مثلاً اگر بخواهیم نفس خودمان را بشناسیم، تعریفش کنید؛ تعریف آن، نفس را به طور کامل به شما معرفی نمیکند؛ ولی هنگامی که مرتبه نفس من عالی شد و رفتم به درجه عقل که علت نفسم بود رسیدم و همسان شدم با عقل که ربالنوع انسان است، چون او معلول را کاملاً میشناسد، من از طریق او نیز معلول را خواهم شناخت. پس نفس را از طریق علت باید بشناسیم؛ والا اگر از طریق علت نشناسیم، شناخت ناقص است.
«لا تُعرف إلا بأسبابها» یک قاعده و قانون منطقی است. حتی ابنسینا هم این را قبول دارد؛ یعنی مشاء و غیر مشاء، همگی قبول دارند که اگر بخواهی شیء را درست بشناسی، باید از طریق علت بشناسی. از طریق خودش، یعنی حتی از طریق جنس و فصل نیز شناخت آن کامل نیست؛ حتی از طریق جنس و فصل! زیرا هنگامی که شما جنس و فصل را شناختید، ماهیت شناخته شده است، ولی ارتباط ماهیت به علت که اساس ذات ماهیت است شناخته نشده است؛ ولی هنگامی که از طریق علت بیایید، هم جنس و فصلِ معلول شناخته میشود و هم ارتباطش که اصلاً ذاتش همان ارتباط است شناخته میشود. بنابراین: «ذوات الاسباب لا تُعرف» به عرفان کامل «إلا بأسبابها». عرفان از ناحیه غیر علت، عرفانی ناقص است. خب، اینها مطالبی بود که بیان شدهاند برای اینکه این نکته روشن بشود که علت، حد تام است برای معلول و معلول، حد ناقص است برای علت؛ همه اینها را من توضیح دادم.
شاگرد: تحقق السبب به علل اربعه میگویند. علل اربعه همان اسباب است.
استاد: بله.
شاگرد: جدایی ندارند. شما شیء را بخواهید بشناسید، باید با علل اربعه بشناسید؛ علل اربعه چیست؟ همان اسباب است.
استاد: بله.
شاگرد: مگر جدایی فرض میشود که...؟
استاد: بله، در تعاریف، شما فقط دو مورد از علل اربعه را میآورید: یکی جنس که علت مادی است، و یکی فصل که علت صوری است؛ دیگر علت فاعلی و غایی را نمیآورید. اما اگر از طریق علت بیایید، همانطور که عرض میکنم، علت فاعلی و غایی نیز شناخته میشود.
شاگرد: پس اشاره به این داریم که کمکاری نکنیم.
استاد: بله دیگر، همین است دیگر. «ذوات الاسباب لا تُعرف إلا بأسبابها» یعنی اگر میخواهید درست بشناسید، باید هر چهار علت را بیاورید. صرفِ آوردنِ علت مادی که جنس است و علت صوری که فصل است کافی نیست؛ علتهای داخلی را آوردهاید، اما علت خارجی را نیاوردهاید؛ علت خارجی هم باید بیاید.
تا اینجا مطلب روشن شد. من مجدداً این قانونی را که برخی گفتهاند، عبارتش را تکرار میکنم؛ چون مطالبش را توضیح دادم. علت، معرّف تام است برای معلول — حد نمیگویم، میگویم معرّف — علت معرّف تام است برای معلول، و معلول معرّف ناقص است برای علت. اگر وجود علت و وجود معلول تباین داشته باشند، هیچکدام معرّف دیگری نخواهد بود؛ هیچکدام معرّف دیگری نیست، نه معرّف تام و نه معرّف ناقص. پس شما پیروان مکتب مشاء که به تباین بین وجودات قائل شدهاید، این قانونی را که برخی از حکما بیان داشتهاند و قانونی مقبول نیز هست منکر شدهاید. حالا یا ما باید سخن شما را باطل کنیم و این قانون را بپذیریم، یا این قانون را باطل کنیم و سخن شما را قبول نماییم. از آنجا که این قانون نزد ما جاافتاده است، پس سخن شما را که تباین است رد میکنیم. این هم اشکال چهارم. مطلب روشن است.
پس اول من عبارت آن گوینده را توضیح دادم که میگوید: «علت، حد تام است برای معلول، و معلول، حد ناقص است برای علت»؛ این را کاملاً توضیح دادم. الکلام یجرّ الکلام هم شد و به برخی مباحث دیگر وارد شدم؛ برهان انّ و لم و اینها را مطرح کردم و «ذوات الاسباب لا تُعرف إلا بأسبابها» را بیان نمودم، چرا که اینها در بحث دخالت داشتند. بعد از اینکه اصل قانون روشن شد، برگشتم و این بیان را مطرح کردم که این قانون با کلام مشاء سازگار نیست؛ حالا یا باید کلام مشاء را کنار بگذاریم یا قانون را، ولی ما ترجیح میدهیم کلام مشاء را کنار بگذاریم.
شاگرد: با اینکه خود مشاء این قانون را قبول دارند!
استاد: ایشان نمیگوید مشاء گفتهاند، ولی ظاهراً همین است. عرض کردم دیگر، خود خواجه در نمط هفتم اشارات که دارد کلام مشاء را توضیح میدهد اینگونه میفرماید؛ میگوید: علت، معرّف تام است برای معلول و دو یقین میآورد، و معلول معرّف ناقص است برای علت و یک یقین میآورد. همه اینها را من از اشارات نقل کردم دیگر؛ اشارات هم کتابی مشائی است؛ پس مشاء هم این قانون را قبول دارند.
شاگرد: ما حرف بالاتری میتوانیم بزنیم؛ میتوانیم بگوییم اگر سخن مشاء را بپذیریم، اصلاً آن نمیتواند علت برای معلول باشد و این معلول برای علت...
استاد: خب، آن یک اشکال دیگر است؛ ما داریم این اشکال را مطرح میکنیم.
شاگرد: این اشکال که قویتر است! ما چون از طریق مسانخت به شناخت میرسیم...
استاد: قبلاً اینها را گفتیم دیگر.
شاگرد: معطی الشیء فاقد الشیء نیست...
استاد: قبلاً گفتیم: معطی الشیء فاقد الشیء نیست؛ معلول، آیه علت است؛ اینها را قبلاً گفتیم دیگر.
شاگرد: مسانخت اگر منظورتان...
استاد: مسانخت را هم توضیح دادم؛ مطالبی درباره مسانخت گفتم، آن را هم بیان کردم. آن مواردی که شما الان میفرمایید را ما قبلاً ذکر کردهایم. این هم یک اشکال است؛ حال آن اشکال شما قویتر است، بماند؛ بله، قویتر است، اما این اشکال نیز مطرح است. آن اشکال قوی را قبلاً گفتیم و الان اشکال ضعیفتر را مطرح میکنیم.
شاگرد: شبیه اشکال دوم میشود.
استاد: بله، این شبیه اشکال دوم است، منتها با بیانی دیگر. اشکال دوم این بود که علتْ ذوالآیه و معلولْ آیه نمیشود؛ اگر تباین قائل شوید، آیه و ذوالآیه را نفی میکنید. تقریباً اینجا هم همان را میگوییم؛ میگوییم وسیله شناخت. آنجا گفتیم آیه، اینجا میگوییم وسیله شناخت. منتها آنجا فقط معلول را آیه گرفتیم برای علت، اینجا داریم علت را هم یک نوع آیه ناقص میگیریم برای معلول. هر دو را داریم؛ تفاوتی هست بین این اشکال چهارم و اشکال دوم، تفاوت وجود دارد.
تمایز «شناخت» از «صِرف پیبردن» و نقد استدلال بر مبنای تباین
شاگرد: اگر مبنای مشاء را بپذیریم، این قانون که معلول معرّف ناقص برای علت است، این مشکلی ندارد؛ بالاخره از وجود این میتوانیم به وجود خدا هم پی ببریم...
استاد: مباین هستند! چگونه مباین، معرّف مباین میشود؟! آیا ظلمت، معرّف نور میشود؟! مباین یعنی همین دیگر!
شاگرد: هر وجودی علت میخواهد؛ به وجود معلول پی میبریم، کاری نداریم که اصلاً مباین هستند؛ مباین باشند، بالاخره این یک علت میخواهد دیگر.
استاد: اگر مباین باشد، بله، من پی میبرم به اینکه علتی هست، ولی به وجود علت پی نمیبرم. یعنی یک امر مفهومی در ذهن من است؛ بله، هر معلولی علت میخواهد؛ هر ممکنی علت میخواهد؛ ولی آیا این معلول من را به آن علت میرساند؟ این معلول من را به آن میرساند؟ نمیرساند! فقط به طور کلی گفته میشود هر معلولی علت میخواهد؛ اما اگر این دو مباین باشند، من را به آن نمیرساند؛ در حالی که من از این به آن میرسم، نه به این که در اصل علتی وجود دارد؛ آن را نمیگوییم. بله، هر معلولی علت میخواهد، و من هنگامی که به معلولی برخورد میکنم، میفهمم علتی دارد، ولو آن علت مباین باشد؛ اما بحث ما این است که این گوینده این را میگوید که این معلول شما را به این علت میرساند ناقصاً، و آن علت شما را به این معلول میرساند کاملاً. این را باید توضیح دهیم که سخن مشاء با این سازگار نیست.
شاگرد: بتمامه که انتقالی صورت نمیگیرد؛ همان هم فقط وجود را میفهمیم؛ از وجود معلول، وجود را میفهمیم. در این بُعدش که بر فرض مباینت هم مشکلی نیست؛ این وجودِ ممکن مباین است با وجود واجب، ولی معلول است؛ از این پی میبریم که...
استاد: یعنی از وجود معلول پی میبرید به وجود علت. اگر این دو مباین باشند باز هم پی میبرید؟
شاگرد: به اصل وجودش که پی میبریم، آنجا هم همین بود دیگر.
استاد: به اصل وجود علت پی میبرید، نه به وجود این علت! تازه اصلاً من یک پاسخ دیگر به شما عرض کنم: بحث ما در پی بردن نیست؛ بحث ما در تعریف و شناختن است؛ نه اینکه پی میبرم وجود علتی هست، بلکه میشناسم آن علت را. سخن بر سر شناخت است. این قانونی که نقل کردیم، گفت: علت، حد تام یعنی معرّف تام است، و معلول معرّف ناقص است، نه فقط پی بردن. شما دارید پی میبرید که حالا که علت وجود دارد، پس معلول هم وجود دارد، همین! اینکه شناخت نیست! شناخت این است که شما از طریق این معلول، علت را بشناسید، نه اینکه بدانید علتی هست؛ اینکه شناخت علت نیست، این تصدیق به وجود علت است. از هر معلولی شما تصدیق به وجود علت پیدا میکنید، اما شناخت پیدا نمیکنید. این گوینده هم در قانونش نگفت شما از معلول به وجود علت پی میبرید، بلکه گفت شما از معلول علت را ناقصاً میشناسید و از علت هم معلول را کاملاً میشناسید. بحث در شناخت است؛ از مباین نمیتوان مباین را شناخت. پی بردن سخن دیگری است.
تفاوت قاعده تلازم و قاعده سنخیت در نگاه فلاسفه و متکلمان
شاگرد: همان پی بردن هم چون قانون سنخیت در ما متمرکز شده است، میگوییم بله، یک معلول هست، پس یک علتی میخواهد، پس یک علتی دارد...
استاد: نه، قانون سنخیت نیست، قانون تلازم است. تلازم بین علت و معلول نشان میدهد که اگر معلولی هست، باید علتی باشد. تازه عرض کردم، این قانون تلازم هم امر کلی را میرساند؛ یعنی میرساند که اگر معلولی هست، پس علتی هم هست؛ ولی اینکه علت هست، حتی این را هم نمیرساند؛ این علت چیست، این را هم نمیرساند. نه میفهماند این علت هست و نه میفهماند این علت چیست؛ فقط میگوید یک علتی هست. قانون تلازم این را میگوید. شما این مقدار را میتوانید حکم کنید؛ هر دو هم مباین باشند میتوانید بگویید هنگامی که معلول هست، قانون تلازم اقتضا میکند که علت هم باشد؛ ولی این را ما الان نگفتیم، این اصلاً مورد بحث ما نیست. ما میگوییم اگر معلول را بشناسی، علت را میشناسی. شناخت مطرح است. شناخت مباین از مباین نیز ممکن نیست؛ پس اشکال بر مشاء وارد است و دفاع شما هم کافی نیست. بر فرض شناخت هم مطرح نباشد و پی بردن باشد، آن قانون اینگونه بیان کرد که ما از این معلول به این علت، یعنی از وجود این معلول به وجود این علت پی میبریم، در حالی که شما دارید به وجود یک علتی پی میبرید.
شاگرد: تلازم را که میفرمایید پشتوانه سنخیت است؛ اگر سنخیت نبود، چه تلازمی؟ متن تلازم را که بشکافیم، باز به سنخیت علت و معلول میرسیم.
استاد: نه، سنخیت یک مسئله دیگر است، ولو این دو مقارن هم هستند.
شاگرد: نباشد، اصلاً من قائلم که معلول بدون علت است؛ تلازم را از کجا میخواهید بگویید شما؟
استاد: معلول بدون علت؟ نه، آنکه تلازم به هم خورد! من میخواهم این را عرض کنم: تلازم را شما قبول بفرمایید، سنخیت لازم نیست. هرگاه علت آمد، معلول هم باید بیاید و تخلف ندارد؛ اگر علت تامه حاصل شد، معلول میآید، ولو معلول مسانخ علت نباشد. متکلمین چه میگویند؟ متکلمین تلازم را قبول دارند و میگویند هرگاه علت تامه حاصل شد معلول هم میآید، اما سنخیت را منکر هستند. پس معلوم میشود این دو قاعده است که یکی را قبول کردهاند و دیگری را منکر شدهاند.
شاگرد: اگر قائل به تشکیک باشیم، الان از وجود معلول چه میفهمیم؟ فرقش با تباین را متوجه نمیشوم. الان از وجود معلول، در حالی که قائل به تشکیک هستیم، چه چیزی را میفهمیم؟
استاد: از وجود معلول، وجودِ ضعیفشده علت را میفهمید؛ زیرا وجودها با یکدیگر یکی هستند دیگر، فقط تفاوتشان به ضعف و شدت است. علت، وجودِ شدید است و معلول، وجودِ ضعیف، و سنخ هر دو نیز یکی است. شما از معلول، وجود ضعیفشده علت را میفهمید و از علت، وجود قویشده معلول را میفهمید، و این دو با یکدیگر مسانخ هستند.
شاگرد: یعنی علاوه بر اینکه میفهمیم علتی هست، یک شناخت اضافه پیدا میکنیم...
استاد: اینکه علاوه بر اینکه میفهمید علتی هست، از بحث بیرون نروید! عرض کردم این اصلاً جزء بحث ما نیست که ما از معلول میفهمیم علت هست یا از علت میفهمیم معلول هست؛ این به خاطر قانون تلازم بین علت و معلول است. الان این قاعده چه میگوید؟ این قاعده میگوید ما از معلول، علت را میشناسیم و از علت هم معلول را میشناسیم؛ بحث در شناخت است. متباینها نمیتوانند یکیشان معرّف دیگری باشد؛ عرض میکنم اشکال شما خارج از بحث است.
علم حضوری به نفس و حدود ادراک عقل و مراتب تجرد
شاگرد: الان ما به نفس خود علم حضوری داریم که بالاترین علم است، ولی به وجود عقلیمان اصلاً هیچ! الان قائل به تشکیک هم باشیم، آیا علم ما به نفس خودمان، علم به علت است؟
استاد: علم ناقص به علت است، بله.
شاگرد: الان ما درباره وجود عقلیمان به اصلش هم پی نبرده بودیم تا قبل از اینکه بحث را مطرح کنیم، چه برسد به اینکه بفهمیم به چه صورتی است.
استاد: خب، به اندازهای که معلول نشان میدهد؛ معلول نشان میدهد موجودی که علت من است، تجرد کاملتری از من دارد؛ تجرد کاملتر دارد، ولی چیست؟ تجرد چیست؟ آن چیست؟ آنها را نمیدانم، زیرا معلول به طور کامل نشان نمیدهد. معلول، علت را کامل نشان نمیدهد، ولی نشان میدهد که من که وجود مجرد دارم، او هم وجود مجردِ کاملتر از من دارد. وجود مجردِ کاملتر از من چیست؟ طبق آنچه خواندهایم، عقل است؛ پس به عقل پی میبرم و عقل را میشناسم، منتها در چه حد؟ در حدی که نفسم را شناختهام.
البته شما از اول هم فرمودید که من علم حضوری به نفسم دارم و این بالاترین علم است؛ نه، علم من به نفسم نیز کامل نیست. علم من به نفسم دارای خلل و نقصان فراوان است. شما چگونه میتوانید از این علم ناقصی که اینهمه ناقص است، عقل را بفهمید؟! بر فرض هم معلول بخواهد علت را کامل نشان دهد، شما به معلول عالم نیستید. آیا نفس شما جوهر است یا عرض؟ میدانید؟ علم حضوری دارید، ولی نمیدانید. آیا نفس شما مجرد است یا مادی؟ نمیدانید؛ علم حضوری دارید ولی نمیدانید. این علم حضوری شما چقدر است؟ فقط میگویید من نفس دارم؛ اگر از شما بپرسند نفس چیست، هیچچیز آن را نمیدانید، نه خودش را و نه خصوصیاتش را. آیا این، علم به معلول است؟ این علم به وجود معلول است و من را به وجود علت میرساند؛ یعنی معرفی میکند که وجودی است مجرد، پس علت هم وجودی است مجرد، همین.
شاگرد: فرض کنیم بخواهیم از علت برسیم به معلول؛ برای شناخت درست آن علت هم دوباره باید به علت بالاتر مراجعه کنیم و این تسلسل پیش میآید.
استاد: بالاخره آخرین علت را دارید.
شاگرد: آن را که دیگر اصلاً نمیتوانیم بشناسیم.
استاد: به حدی که میتوانید بشناسید؛ اگر توانستید بشناسید، معالیلش را میتوانید بشناسید.
شاگرد: روی یک فرض استوار است؛ یعنی بر فرض که بتوانیم علت را بشناسیم، چون آن علت را هم بخواهیم بشناسیم، علت بالایی، علت بالایی...
استاد: بله، علت بالایی را باید بشناسید تا معلول را بشناسید. حالا اگر علت بالایی را نشناختید، خب معلول را کامل نمیشناسید دیگر؛ اصلاً اشکال ما هم همین است! که ما غالب اشیاء را نمیشناسیم، چون علتهایشان را نشناختهایم؛ نه فقط غالب اشیاء، بلکه حتی خودمان را! خودمان را نمیشناسیم چون علت را نشناختهایم. ما با همین تعاریف سرگرم هستیم. که تعاریف معرفی نمیکنند. اصلاً اشکال ما همان چیزی است که شما میفرمایید؛ شما دارید سخن ما را تأیید میکنید! ما میگوییم معلول را نمیشناسیم و اگر بخواهیم بشناسیم، باید از طریق علت بشناسیم؛ و ما علتها را نمیشناسیم، پس معالیل را هم نمیشناسیم. بله، شناخت ما ناقص است؛ شناخت به واسطه جنس و فصل است؛ شناخت به واسطه علتهای مادی است؛ تازه اگر درست فهمیده باشیم و جنس و فصل را درست اخذ کرده باشیم. اگر هم درست اخذ نکرده باشیم که همان مقدار شناخت را هم نداریم!
اشکال پنجم بر مکتب مشاء (استلزام علم به علت نسبت به علم به معلول)
اما اشکال پنجم این است که گفتهاند علم به علت، مستلزم علم به معلول است؛ قائل به استلزام شدهاند. این دیگر اشکال چهارم نیست؛ اشکال چهارم میگفت علم به علت، علم کامل است به معلول، و علم به معلول، علم ناقص است به علت؛ این از آن میشناسیم و آن از این میشناسیم. الان بحث در این است که علم به علت مستلزم علم به معلول است؛ دیگر عکس آن را نمیگوید؛ علم به معلول مستلزم علم به علت را بیان نمیکند، بلکه میگوید علم به علت مستلزم علم به معلول است. این قانونی است که همه نیز پذیرفتهاند و خود مشاء هم آن را قبول دارند.
مشاء زیاد به این قانون استناد کرده است. در بحث علم واجب تعالی به ماعدی اینگونه میگوید واجب علت ماعدی است (این صغریٰ)؛ کبرایش این است: و علم به علت مستلزم علم به معلول است؛ پس علم به واجب مستلزم علم به معالیل است. بعد میگوید: واجب تعالی که علم به ذات خود دارد، پس علم به معالیل نیز دارد. استدلال مشاء برای علم واجب به ماعدی همین است که کبرایش «العلم بالعلة مستلزم للعلم بالمعلول»[4] است. میگوییم این کبری با مبنای شما چگونه سازگار میشود؟ چگونه شما علم به یک مباین را مستلزم علم به مباین دیگر دانستهاید؟! اصلاً هیچگونه ارتباطی وجود ندارد، تا چه رسد به ارتباط استلزامی! که ارتباط استلزامی ارتباطی است که تخلف نمیپذیرد. اصلاً بین دو مباین ارتباطی نیست، تا چه رسد به ارتباط قوی که اجازه تخلف نمیدهد! شما میگویید علم به علت مستلزم علم به معلول است، یعنی ممکن نیست علم به علت داشته باشید و علم به معلول نداشته باشید. استلزام یعنی تخلفناپذیر است، یعنی ارتباطی میان آنهاست که تخلف پیدا نمیکند؛ در حالی که ما اصلاً بین دو متباین ارتباطی نمیبینیم، تا چه رسد به ارتباطی که تخلف نداشته باشد. این هم اشکال بعدی.
اما چگونه علم به علت مستلزم علم به معلول است و اصلاً خود این قاعده به چه معناست؟ پس اشکال بر مشاء وارد ساختیم و تمام شد و دیگر احتیاجی به تکرار ندارد. اما خود همین قاعده که میگوید علم به علت مستلزم علم به معلول است یعنی چه؟ علم به علت مستلزم علم به معلول است؛ علم به علت باید علم تام باشد دیگر. خودشان نیز فرمودهاند: «العلم التام بالعلة مستلزم للعلم التام بالمعلول»[5] ؛ قید «تام» را آوردهاند، منتها ما در هنگام توضیح و در وقتی که کبری را مطرح میکنیم، قید تام را ذکر نمیکنیم. اگر قید تام را بیاورید، علم به علت چیست؟ اینکه علت را بشناسی، تمام آن شئونش را بشناسی، تمام کارهایش را بدانی؛ علم تام این است دیگر. علم تام این است که علت را به طور کامل بشناسی. برای شناخت علت به طور کامل باید فعلش را هم بشناسی، و فعلش همان معلولش است. علم به علت دربردارنده علم به معلول است، نه اینکه مستلزم آن باشد! زیرا هنگامی که شما علم به علت پیدا میکنید، علم تام به علت مییابید، معلول در همان زمان که علم به علت مییابید معلوم شماست؛ معلول در همان حین که علم تام به علت دارید پیدا میکنید معلوم شماست، نه اینکه در پیِ علم به علت بیاید. در حینی که علم به علت پیدا میکنید معلول شناخته شده است، نه اینکه معلول در پیِ علم به علت بیاید تا کلمه «مستلزم» صادق باشد؛ بلکه باید بگویید: «العلم بالعلة مع العلم بالمعلول»، نه «مستلزم للعلم بالمعلول»؛ در حالی که در قاعدهتان واژه «مستلزم» آمده بود.
اگر علم به علت داشته باشید و معلولش را ندانید، این علم تام نیست. چند معنا برای این قاعده «العلم بالعلة مستلزم للعلم بالمعلول» بیان کردهاند که هیچکدام از آنها درست نیست؛ چهار معنا گفتهاند که سه مورد از آنها نادرست است. یکی از آنها این است: علم به علت داشته باشم و علم به قدرتِ علت که میتواند چنین معلولی داشته باشد؛ این اندازه! نه اینکه معلول را بشناسم، بلکه علت را بشناسم. علت، شناختش به این است که بدانم قدرتی بر ایجاد فلان معلول دارد؛ این، شناخت علت است. اینکه خود معلول را بشناسم، در شناخت علت دخالتی ندارد؛ من باید علت را بشناسم که ذاتش این است، تواناییاش این است، اوصافش این است. این را که با این وصف شناختم، مستلزم این است که معلولش را هم بشناسم، زیرا میدانم که این علت تا چه حد قدرت دارد؛ قدرتش در حدی است که بتواند فلان معلول را ایجاد کند، پس معلول را هم میشناسم دیگر؛ پس علم به علت مستلزم علم به معلول میشود.
بررسی معانی قاعده در شواهد الربوبیة و مراتب صعود انسان
توضیح این بحث را که الان عرض کردم، که «علم به علت مستلزم علم به معلول است» چند معنا دارد و اکثر معانی آن باطل است و فقط یکی از آنها درست است، در کتاب شواهد الربوبیة در همان صفحات اول بیابید.[6] این بحث را دارد و بحث بسیار خوبی هم هست. توضیح میدهد که معانی مختلفی برای این قاعده داریم، یک معنا درست است و باقی آنها نادرست است؛ همه را هم دلیل میآورد که چرا غلط است. من الان به صورت ناقص بیان کردم؛ کاملش را در آنجا مراجعه کنید. دقیق در خاطرم نیست، شاید مثلاً در حدود بیست صفحه که از ابتدای شواهد میگذرد پیدایش کنید؛ بگردید، هست؛ حال شماره صفحهاش در یادم نیست.
شاگرد: این مطلبی که شما فرمودید، این قاعده در واقع معنای صحیحش این است که وقتی ما علم به فعلِ علت پیدا میکنیم...
استاد: نه، علم به قدرت علت، نه به فعل! اگر به فعل علم پیدا کنید که معلول برایتان روشن است. به قدرتش...
شاگرد: خب، شما همین را فرمودید؛ مستلزم علم به معلول است، این معنا را فرمودید؛ فرمودید یعنی تمام شئون علت را بشناسم که یکی از آن شئون همان فعل علت است.
استاد: این را گفتم معنای نادرستی است! این را توضیح دادم و گفتم این معنای درستی نیست؛ زیرا دیگر کلمه مستلزم را نباید به کار ببریم، بلکه کلمه «مع» را باید بیاوریم؛ باید بگوییم علم به علت همراه با علم به معلول است، نه اینکه بگوییم مستلزم علم به معلول است؛ این اشکال را عرض کردم. این مطلبی را که شما میفرمایید گفتم، ولی متذکر شدم که این معنای نامقبول ما است و معنای مقبول ما همان بود که در پایان بیان کردم. حال عرض میکنم برای اینکه مطلب روشن شود، به شواهد الربوبیة رجوع بفرمایید؛ شواهد کاملاً توضیح داده است و من مقداری را که در خاطرم بود عرض کردم.
شاگرد: مشکل این است که ما اصلاً علم به علت پیدا نمیکنیم.
استاد: حالا اگر که پیدا کردیم...
شاگرد: ما معلول هستیم؛ اصلاً احاطه به آن پیدا نمیکنیم.
استاد: این را توضیح دادم. خودمان را بالا ببریم. ما معلول هستیم، ولی اجازه داریم تا حد علت مباشر خودمان بالا برویم. حالا به آن علتالعلل نمیرسیم، ولی تا معلول مباشر که میرسیم! به ما انسانها، خداوند قدرت داده است؛ چون ما را لابشرط آفریده است، قدرت داده است که بالا برویم و از مَلَک نیز بالاتر برویم. حالا لازم هم نیست بالا برویم، همین اندازه که در مرتبه عقل فعال یا ربالنوعمان قرار بگیریم کافی است. اگر در آن حد قرار نگرفتیم، نمیشناسیم؛ آخرش اینگونه است که پس معلول را نشناختهایم دیگر! معلول را اگر بخواهید درست بشناسید، باید اوج بگیرید؛ اگر اوج نگرفتید، نمیشناسید و ناقص میشناسید.
شاگرد: قاعده فرضی است.
استاد: نه، قاعده فرضی نیست.
شاگرد: اصلاً ممکن نیست.
استاد: برای من و شما شاید ممکن نباشد؛ اگر به راه بیفتیم، برای من و شما هم ممکن است، چه کسی گفته است ممکن نیست؟! بله، به علةالعلل نمیرسید، ولی به علت مباشر میرسید.
خطبه واپسین پیامبر اکرم و جایگاه فراتر از ملائکه برای انسان
در کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال مرحوم صدوق — اول عقابالاعمال است و پس از آن ثوابالاعمال، یا شاید برعکس — پس از آنکه هر دو کتاب ایشان به پایان میرسد، خطبهای را از پیامبر نقل میکند که پیامبر در حالت شدت بیماریشان آن خطبه را ایراد فرمودند، یعنی آخرین خطبه ایشان بود.[7] مشخص است که در این خطبه میخواهند همه حقایق را بیان فرمایند؛ بیست و سه سال زحماتشان را میخواهند در این خطبه خلاصه کنند. و خطبه خواندن دارد، حتماً واجب است که خوانده شود. مفصل هم هست. حضرت دستور میدهند که همه به مسجد بیایند؛ همه میآیند و در مسجد مینشینند. پس از آنکه حضرت بر روی منبر قرار میگیرند، میفرمایند: «بلند شوید و جلوتر بیایید و برای دیگران جا بگذارید.» مردم جلو میآیند. دوباره میفرمایند: «بلند شوید و جلوتر بیایید و برای دیگران جا بگذارید.» شخصی عرض میکند: تمام اهالی مدینه که حاضر بودند آمدهاند و شخص دیگری نمانده است که بخواهد بیاید؛ پشت سر ما هم که جا هست؛ چه میفرمایید که بلند شوید و جلو بیایید و برای بقیه جا بگذارید! حضرت میفرمایند: «منظورم جا برای ملائکه است؛ برای آنها جا بگذارید.»
البته احتمالاً مراکز جسمانی مرادشان بوده است، چون آنها جا میخواهند. پس از آن، مانند همه ما، به خصوص من که «الکلام یجرّ الکلام» میکنیم، یکی از آن عربهایی که آنجا حاضر بود و کلام پیامبر را شنید که برای ملائکه جا بگذارید، ناگهان به یادش افتاد که یک سؤال خارج از بحث مطرح کند و پرسید: «ما بالاتریم یا ملائکه؟» ربطی به بحث نداشت! حضرت میفرمایند برای ملائکه جا باز کنید، او میپرسد ما بالاتریم یا ملائکه؟
حضرت هم آخرین تلاش خود را دارند به کار میبندند و نمیخواهند وقت گرفته شود؛ به او پاسخ میدهند: «شما.» و پس از آن اعلام میکنند دیگر سخن نگویید - نه با این تعابیر، بلکه با تعبیر پیغمبری، نه تعبیر ما - که دیگر سخن نگو بگذار من سخنم را بگویم؛ یعنی وقت سخن گفتن برای تو دیگر نمانده است و آخرین وقت من است که میخواهم سخن بگویم. سپس خطبه را آغاز میکنند به خواندن. عرض کردم خطبه را بخوانید.
من منظورم این بود که پرسیدند شما بالاترید یا ملائکه؟ و حضرت فرمودند شما. پس ما میتوانیم به حد ملائکه برسیم و میتوانیم به حد عقول هم برسیم؛ منتها باید تلاش کرد. اینکه میفرمایید نمیتوانیم، بله با این وضعیتی که الان داریم نمیتوانیم؛ ولی هنگامی که تلاش کردیم، رفتهرفته ظاهر میشود که میتوانیم.
آن خطبه را بخوانید؛ ابتدایش تهدید است و آخرش تبشیر. آن بخشهای ابتدایی را هر کسی بخواند — تفاوتی نمیکند، هر کس بخواند — یقین جزمی پیدا میکند به اینکه اهل جهنم است؛ تمام امیدها بریده میشود و انسان از زندگیاش سیر میگردد! قسمت دوم را که میخواند، طمع شدیدی برای انسان پیش میآید و امیدوار میشود و یقین میکند که بهشتی است! اول کارهای ماست که واقعاً مأیوسکننده است، و پس از آن الطاف خداوند است که امیدوار کننده است.
خطبه را بخوانید، بسیار جالب است؛ منتها پس از خواندن بخش اول، حتماً بخش دوم را بلافاصله پشت سر آن بخوانید؛ والا اگر فاصله بیفتد، در آن فاصله از همه چیز بیزار میشوید، حتی از خودتان! خب، «الکلام یجرّ الکلام» شد.
شاگرد: فقط همان بخش دومش را بخوانیم!
استاد: «بخش دوم؟ نه، بخش اول را هم بخوانید. بله، در آن مجلس خطبه جای فردی مانند من خالی بود که «الکلام یجرّ الکلام» را صد بار ادامه دهد!
توجیه صدرالمتألهین از دیدگاه مشاء (تباین سرایتی و نقد توجیه حقیقت و رقیقت)
این مطلب تمام شد؛ برسیم به بحث خودمان. پنج اشکال بر مشاء وارد کردند؛ اشکالها شدید الورود و واضح الورود بودند و مشاء هیچ تلاشی نمیتواند بکند. پس چه باید بکنیم؟ باید سخن مشاء را توجیه کنیم که منظورشان از تباین چیست تا اشکالات وارد نشود. این توجیه را صدرا در صفحه دوم شواهد الربوبیة انجام داده است[8] ؛ بیان کرده است که مراد آنها از تباین، تباینِ خودِ وجودها نبوده است، بلکه تباینِ ماهیاتی بوده که با وجود متحد شدهاند. تباین متعلق به آنها است؛ یعنی ماهیات با یکدیگر متباین هستند و چون با وجود متحد شدند، بالعرض و بالمجاز وجودها را نیز متباین کردهاند. پس مشاء قائل به تباین وجودات نیستند؛ مشاء نیز مانند ما قائل بر این هستند که وجود امری واحد است و اختلاف نیز اختلافِ مراتب است؛ یعنی همان که ما میگوییم و به تشکیک قائل هستند. منتها هنگامی که پای ماهیت را به میان میکشند، از آنجا که ماهیات متباین هستند، وجودهایی هم که با ماهیت متحد میشوند بالعرض متباین میگردند. پس منظور آنها از تباین، تباین واقعی نیست، بلکه تباین سرایتی است؛ تباینی که از آن ماهیت به وجود سرایت کرده است. و این تباین سرایتی موجب نمیشود که این اشکالاتی که ما بیان کردیم بر آنها وارد باشد. اگر تباین واقعی بین وجودها قائل بودند، این پنج اشکال وارد میشد؛ اما از آنجا که تباین سرایتی قائل هستند، اشکال وارد نیست و میتوان به اشکالات پاسخ داد.
خب، بحث حاشیه به پایان رسید. من حاشیه را این بار به طور کامل گفتم؛ برخی حواشی را کامل میگویم و برخی را ناقص، اما این حاشیه را کامل بیان کردم. دیگر انشاءالله فردا وارد متن میشویم و اشکالی را که ایشان بر مشاء وارد کرده و با آن اشکال تباین را رد نموده است مطرح میکنیم.
شاگرد: ما اگر بخواهیم مثلاً بگوییم در توجیه کلام اینها، تباین اینها تباین بین حقیقت و رقیقت است، یعنی چون اینها تنزلات آن حقیقت هستند، حقیقت و رقیقه که...
استاد: همین است دیگر، شما دارید تباینشان را توجیه میکنید؛ تباین بین حقیقت و رقیقت اصلاً مطلبی باطل و تناقضگویی است؛ حقیقت و رقیقت را میتوان بر یکدیگر حمل کرد، چگونه با هم تباین دارند؟! شما میفرمایید حقیقت و رقیقت با هم تباین دارند و به همین جهت هم مشاء گفتهاند تباین؛ در حالی که ما تباین بین حقیقت و رقیقت نداریم، زیرا حقیقت را میتوان بر رقیقه حمل نمود.
شاگرد: اینکه عین آن نیست.
استاد: بالاخره هنگامی که حمل کنید...
شاگرد: همین که میگوییم عین آن نیست، به این تباین میگوییم...
استاد: اگر میگوییم تباین، عیب ندارد. ما به آن میگوییم تغایر، نمیگوییم تباین. شما به همین اندازهای که اینْ آن نیست میفرمایید تباین دارد. خب، اگر اینگونه باشد که همه چیز با هم تباین دارد!
شاگرد: مشاء هم همین مقدار را میخواهد بگوید و بیشتر نمیخواهد بگوید؛ نمیخواهد بگوید تباین بتمام ذات دارند، میخواهد بگوید به این مقدار تباین دارند که رقیقه، حقیقت نیست بلکه صرفاً ظهور است.
استاد: بله، اگر لفظ تباین را به کار برده ولی تباین اراده نشده باشد و تغایر را اراده کرده باشد، هیچکدام از این اشکالاتی که گفتیم بر آنها وارد نیست. اگر مرادش این است که وجودات تغایر دارند که خب روشن است تغایر دارند و اصلاً احتیاج به گفتن هم نداشت و در مقابل تشکیک هم واقع نمیشد اصلاً...
شاگرد: ولی این تباین از باب ماهیت نیست، بلکه همان وجود است؛ منتها وجودی که یکی حقیقت است و دیگری رقیقه، یعنی یکی ظهور دیگری است.
استاد: درست است. اگر اینگونه بگویند اشکالی ندارد، ولی ظاهر کلمه تباین به ما آن معنایی را میفهماند که این اشکالات به آن وارد است. ما تباینی را میگوییم که به ظاهرْ تباین باشد؛ اگر تباین باشد اشکالات وارد است. آنچه شما میفرمایید معنای تباین را رقیقتر میکنید؛ خب آن عیبی ندارد، تباین تبدیل به تغایر میشود و تغایر را ما قبول داریم و هیچیک از این اشکالات وارد نیست.