97/10/02
بسم الله الرحمن الرحیم
نقد مبنای مشاء در تباین وجودات با اشکالات سهگانه/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /نقد مبنای مشاء در تباین وجودات با اشکالات سهگانه
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه، صفحه بیست و چهار، سطر نهم:
«(و هو) أي هذا المذهب (لدي زاهق) باطل».[1]
نظریه مشائین در تباین وجودات و اشکال نخست (شبهه ابنکمونه)
مشائین معتقد بودند که وجودات متباین هستند و هیچ جهت وحدتی بینشان نیست جز لفظشان که همه را به نام وجود مینامیم. از جهت نام و لفظ مشترک هستند، از بقیه جهات با هم اختلاف دارند و هیچ جهت مشترک و جهت وحدتی بینشان نیست. ما نظرشان را بیان کردیم و میخواهیم بر آنها اشکال کنیم.
اشکالی در خود کتاب داریم و اشکالاتی در حاشیه. از اشکالات حاشیه من دو تای آن یا سه تای آن را گفتم؛ دو تای آن را گفتم. سه تای دیگرش باقی مانده است. یعنی مجموعاً پنج اشکال در حاشیه است و یک اشکال هم در متن است.
اشکال اول این بود که با مبنای شما شبهه ابنکمونه وارد میشود[2] و جواب ندارد. بنابراین مبنای شما باعث میشود که توحید اثبات نشود. وقتی توحید مبتلا شد به شبهه ابنکمونه دیگر اثبات نمیشود. و چون شما با مبنایتان نمیتوانید شبهه ابنکمونه را پاسخ دهید، پس توحید را نمیتوانید اثبات کنید. این اشکال اول بود.
اشکال دوم (عدم امکان مباین به عنوان آیت)
اشکال دوم این بود که ما وجودات ممکنه را آیت میگیریم یا آیات میگیریم برای وجود واجب. اگر بین اینها تباین است، ممکن نیست که ما آنها را آیت بگیریم؛ چون مباین که آیتِ مباین نمیشود. مثلاً ظلمت با نور مباینت دارد، ظلمت آیتِ نور نیست. در اینجا هم این وجودات به خاطر تباینی که با وجود خداوند دارند نمیتوانند آیتِ وجود خدا بشوند. آیت یعنی ظهور؛ ظهورِ وجود او نیستند، مقابلِ وجود او هستند. ظهورِ وجود خدا نیستند بلکه مقابل ظهورند، مقابل وجود خدا هستند. پس نمیتوانند آیت باشند. این اشکال دوم بود.
اشکال سوم (فاقد شیء نمیتواند معطی شیء باشد)
اشکال سوم این بود که ما میگوییم معطی شیء باید واجد شیء باشد. اگر خداوند وجودش با وجود خلایق مباین باشد، دیگر خداوند واجد وجود خلایق نیست. پس ممکن نیست که وجود آنها را افاضه کند و معطی وجود آنها باشد. خدا فاقد وجود آنهاست و فاقد نمیتواند معطی باشد. روشن است مطلب که اگر وجودات ممکنات مباین باشند با وجود خدا، خدا وجود خودش را دارد، وجود ممکنات را ندارد؛ و وقتی وجود ممکنات را نداشت، میشود فاقد شیء، آن وقت نمیتواند معطی این شیء باشد. در حالی که او معطی شیء است، پس باید واجد باشد. وقتی واجد شد معنایش این است که وجود او مباین با وجود خلایق نیست، یعنی وجودش طوری است که وجود خلایق در آن هست. و لذا خداوند وجود خلایق را اعطا کرده است. اعطای وجود از جانب خدا نشان میدهد که خداوند واجد وجود ممکنات هست و اگر واجد هست معلوم میشود وجود ممکنات مباین با وجود او نیستند. مقابل وجود او نیستند، بلکه طوری هستند که با وجود او میتوانند جمع بشوند و موجود باشند.
خب این حرف تمام است، ولی خیلی توضیح میخواهد! چطور خدا واجد وجود ممکنات است؟
شاگرد: لازم است که کامل وجود ناقص را داشته باشد؟ ما میگوییم نقایص ممکنات را خدا ندارد، منتها معطی همه این نقایص خداست.
استاد: بله، اینها باید توضیح داده شود. یعنی این عبارت به این صورت که خدا واجد وجود ممکنات است، خودِ ظاهرش ظاهر خوبی نیست. یعنی خداوند که واجب است، وجود ممکنات را دارد! خب اگر وجود ممکنات را داشته باشد که میشود ممکن، نمیشود واجب! خب این باید توضیح داده شود. اینکه توضیحش همان فرمایش شماست یا غیر از این است، حالا باید وارد آن بشویم. این خودش بحث دارد. من اگر آن را مطرح نمیکردم کاری با آن نداشتم، اما چون مطرح شده است باید کاملاً توضیح داده شود.
تحلیل زمان عطا و دارا بودن وجود امکانی قبل از خلقت
شاگرد: یک سوال دیگر هم به ذهن میآید این است که الان که عطای وجود صورت گرفته، الان مباینت است. الان که نیازی نیست بگوییم دارا باشد. وقتی میخواست عطای وجود بکند، آن موقع باید دارا بود؛ آن موقع هم مباینت و تباینی نبود. الان که موجود به وجود آمده، ممکن موجود شده است، الان تباین آمده است. الان دیگر نیازی نیست اعطاء اتفاق بیفتد که بگوییم...
استاد: نه، خداوند میخواهد این وجود را بدهد. قبل از اینکه ممکن موجود بشود، خدا این وجود را داشته که دارد عطا میکند. کدام وجود را داشته؟ وجود امکانی را داشته است. پس فرق نمیکند، قبل از وجود هم باید وجود امکانی داشته باشد تا بتواند عطا کند. آن وقت اگر قبل از وجود تباین حاصل بود، خدا این وجود را نداشت. شما میفرمایید بعد از اینکه این ممکن موجود شده، وجودش مباین شده با وجود خدا. خب این وجود را خدا به او داده است. آن وقتی که میخواست بدهد، خدا این را نداشت. چطوری داد؟ حالا بعد از اینکه خدا این وجود را به ممکن داد، این وجود میشود مباین. قبل از اینکه این وجود را بدهد، وجود مباین بود یا نبود؟ قبلش هم مباین بود. همه وجودات با هم مباین هستند. پس قبل از عطا هم که این وجودات دست خدا بود مباین بودند.
شاگرد: قبل از اعطای وجود که وجود امکانی نبوده است که بگوییم مباین بوده است، به چه دلیل میگوییم مباین بوده است؟
استاد: یعنی وجود امکانی را خداوند احداث کرده است، یا اعطا کرده است. اگر این وجود در اختیار خدا نبود، چطوری اعطا کرد؟ بله، قبل از اینکه وجود را افاضه کند، ممکن موجود نبود، ولی آیا این وجودِ ممکن پیش خدا بود که توانست بدهد؟ در خزاینش بود؟ یا در دستش بود؟ بالاخره دارد عطا میکند؛ چیزی را که نیست که نمیتواند اعطا کند. دارد این وجود را عطا میکند. قبل از اینکه عطا کند این وجود پیش خدا بود.
شاگرد: دیگر ممکن نبود، بود ولی ممکن نبود، فلذا تباین نداشت.
استاد: [منظورم] وجود عطایی [است]!
شاگرد: بله همان بوده، به نحو امکانیاش نبوده، چون هنوز خلقی صورت نگرفته بود.
استاد: یعنی خداوند از وجود خودش داده است؟! وجود ممکنات را داشته است؛ از وجود خودش داده است؟ از وجود خودش که نداده است؛ چون اگر از وجود خودش بخواهد بدهد که ممکنات میشوند واجب. پس علاوه بر وجود واجب، وجود ممکن را داشته است. حالا حرف بر سر این است که چطوری داشته است؟ این باید توضیح داده شود. و الا اینکه قبل از عطای وجود باید این وجود در اختیار خدا باشد که بتواند اعطا کند که روشن است. اما چطوری این وجود امکانی در اختیار خدا بوده است که خدا این را داده است، این الان باید توضیح داده شود. که هر دو بزرگوار دارید به همین مطلب اشاره میکنید.
اقسام موجودات: ناقص، مستکفی، تام و فوقالتمام
این را به نحوههای مختلف میشود بیان کرد، یعنی به اصطلاحات مختلف. یک اصطلاح این است که واجب، فوقالتمام است. موجودات را تقسیم میکنند به ناقص، مستکفی، تام، فوقالتمام. موجودات به این چهار قسم تقسیم میشوند. ناقص آن است که ندارد و نمیتواند هم از ناحیه خودش دارا شود، بلکه باید غیر به او اعطا کند؛ مثل ما که نداریم. مثلاً نفس ما علم ندارد. خداوند وقتی ما را متولد کرد، علمی هم به ما نداده بود. بعداً ما علم را کسب کردیم. نفس ما ناقص است، نسبت به علم ناقص است؛ علم را ندارد. بعد معلمی، کتابی، در واقع خدا این علم را اعطا میکند. آن وقت شخص از ناقص درمیآید و میشود کامل؛ نسبت به این علمی که الان گرفته است میشود کامل. پس نفس ما موجودی است ناقص. نسبت به علم ناقص است و از غیر باید دریافت کند تا به کمال برسد.
چگونگی استکفای نفس فلک در خروج از قوه به فعل
قسم دوم موجود مستکفی است. موجود مستکفی آن است که ندارد ولی برای دارا شدن احتیاجی نیست که غیر به او اعطا کند، بلکه طوری ساخته شده است که خودش میتواند آن ناداری را به دست بیاورد. مثال میزنند به نفس فلک که بعضی از اوضاع بالفعل را ندارد، ولی چون عقلی را که فوق خودش است تصور میکند و میبیند عقل بالفعل است، بدنش را حرکت میدهد تا در آن وضعی که ندارد بالفعل بشود. این حرکت وضعی که میکند، این وضعی را که هنوز انجام نداده است ندارد، بعد از اینکه حرکت وضعی میکند آن وضع را پیدا میکند. اوضاع بعدی را هم ندارد؛ همینطور به تدریج با هر حرکت وضعی، آن وضعی را که بالقوه داشته بالفعل میکند. احتیاج هم ندارد کسی بیاید بدنش را حرکت بدهد، خودش حرکت میدهد و از قوه به فعل خارج میکند. مثل این نیست که ما احتیاج به معلم داریم، احتیاج به کتاب داریم. آن احتیاج به چیزی ندارد؛ خودِ نفس فلک، بدنه فلک را حرکت میدهد و آن وضعی را که تا حالا بالقوه داشت بالفعل میکند. دوباره برای وضع بعدی بالقوه است، باز حرکت میدهد و آن وضع بعدی را هم بالفعل میکند و هکذا؛ خارج میشود از قوه یعنی نقص، به فعل یعنی کمال، اما به خودش نه به وسیله غیر. مستکفی است، یعنی خودش به خودش اکتفا میکند، احتیاجی به غیر ندارد.
جعل بسیط وجود برای نفس فلک و مقایسه نفس انسان با نفس فلک
شاگرد: نفس فلک استقلال وجودی دارد؟
استاد: نه. وجودش را که خدا به او داده است، منتها در خروج «مِن القوّةِ إلی الفِعل» طوری آفریده شده است که بتواند این کار را بکند.
شاگرد: پس این دارایی که دارد...
استاد: خداوند از اول داراییِ حرکت و تحریک به او داده است.
شاگرد: از عقول گرفته است دیگر!
استاد: از عقول گرفته یا از خدا گرفته، بالاخره از یک جا اصل وجودش را گرفته است و وجودش ذاتاً حرکتدهنده است. اینچنین خدا او را خلق کرده است. چون ذاتاً حرکتدهنده است، پس بدون احتیاج به یک محرک بیرونی، خودش را از قوه به فعلیت دارد خارج میکند. اینکه از قوه به فعلیت خارج میشود، دیگر احتیاج به محرک بیرونی ندارد؛ چون خدا ذاتش را متحرک آفریده است؛ یعنی فقط به او وجود داده است. نه اینکه به او وجود داده و بعد هم حرکت داده باشد، بلکه به جعل بسیط وجود را برایش جعل کرده و حرکت هم که لازمهاش است جعل شده است. مثل اینکه خداوند اربعه را موجود کند، زوجیت موجود هست. حرکت، لازمه فلک یا ذاتیِ فلک است (بالاتر از لازم است). خداوند این وجود را به فلک میدهد، بعد این فلک ذاتیاتش را ظاهر میکند، یا لوازمش را ظاهر میکند. دیگر این لوازم جعل مستقل ندارند؛ با همان جعل فلک، این لوازم یا ذاتیات هم جعل میشوند. دیگر لازم نیست خداوند حرکت را به او بدهد، بلکه او در حرکت که منشأ تبدیل قوه به فعلیت هست، مستکفی است؛ یعنی حرکت را به او ندادهاند ولی ذات را به او دادهاند. ذاتی که حرکت ذاتیاش است به او دادهاند، یا ذاتی که حرکت لازمهاش است به او دادهاند، اما دیگر آن حرکت را به او ندادهاند؛ مثل اینکه اربعه را که زوجیت لازمهاش است به او دادهاند ولی دیگر زوجیت به او ندادهاند. زوجیت با همان جعل اربعه جعل شده است، یک جعل دومی ندارد. اینجا هم حرکت جعل دوم ندارد، حرکت را خودش دارد انجام میدهد. پس در حرکت مستکفی است، در خروج من القوة الی الفعل مستکفی است. این قسم دوم است.
شاگرد: نفس انسانی از قسم دوم نیست؟
استاد: نه، نفس انسان از قسم دوم نیست، قسم اول است، ناقص است. عرض کردم دیگر، معلم میخواهد. اینطور نیست که خودش بتواند علم را کسب کند؛ معلم میخواهد، کتاب میخواهد. تازه آن معلم و کتاب هم علت مُعدّهاند؛ خدا باید علم را افاضه کند، خداست که القا میکند علم را. پس برای وجودش خدا را میخواهد، برای علمش هم خدا را میخواهد؛ یعنی وجودش جعل میشود، علمش هم جعل میشود. مثل فلک نیست که وجودش کافی باشد در تحریکش. انسان وجودش کافی نیست در تعلّمش؛ احتیاج به معلم دارد، احتیاج به خدا دارد.
دیدگاه ملاصدرا درباره حرکت جوهری اشیاء و تمایز آن با مشائین
شاگرد: در ذرات عالم، همه ذرات در حرکت هستند. اگر حرکت را بخواهیم برای فلک اثبات کنیم، الان یک سنگی هم که گوهر میشود، این هم در حرکت است دیگر. وقتی در حرکت است مثلاً برای فلک اثبات کنیم، برای این سنگ نمیخواهیم اثبات کنیم؟! اگر میگوییم که عقول مثلاً محرک اینها هستند، آنجا هم همین حرف را بزنیم.
استاد: خب بزنید، عیب ندارد. نسبت به حرکت، همه موجودات را مستکفی بگیرید. من نسبت به علم مثال زدم و گفتم ما ناقص هستیم. نسبت به حرکت، صدرا میگوید طبیعت اشیاء در تمام اشیاء (عنصر و فلک) همهشان حرکت جوهری دارند[3] ، یعنی طبیعت متحرک است. بعد هم خودش میگوید، میگوید حرکت را خدا به آنها نداده است، بلکه این طبیعت را ذاتاً متحرک آفریده است؛ درست مثل همان که ما در نفس فلک میگوییم. منتها من نفس فلک را نسبت به حرکت گفتم، نفس خودمان را نسبت به علم گفتم؛ و الا نفس ما [هم در حرکت مستکفی است] اگر بگوییم حرکت ذاتیاش است. حرکت جوهری است دیگر، حرکت جوهری ذاتی همه موجودات است. حتی به قول شما سنگ هم حرکت جوهری دارد. فلک، عنصریات، همهشان حرکت جوهری دارند؛ یعنی طبیعتشان ذاتاً متحرک است. خدا این طبیعت را میآفریند ولی دیگر به آنها حرکت نمیدهد، خودش برای حرکت مستکفی است. این مثال شما نقضی نیست، یعنی یک مثال بر مثالی که ما زدیم اضافه کردید، چیزی را نقض نکردید. من نفس خودمان را نسبت به حرکت ناقص نگرفتم، نسبت به علم ناقص گرفتم. نسبت به حرکت جوهری، نفس ما ذاتاً حرکت جوهری دارد، فلک هم ذاتاً حرکت وضعی دارد. صدرا میگوید حرکت جوهری و وضعی، مشاء میگویند فقط حرکت وضعی. مشاء حرکت جوهری را در فلک قبول ندارند، همانطور که در عنصریات قبول ندارند؛ ولی صدرا هم در عنصریات حرکت جوهری را قبول دارد هم در فلکیات. فقط در عقول که هیچ نوع حرکتی راه ندارد، آنجا حرکت جوهری را حذف میکند.
کمال فلک در تشبه به عقول و چرایی دوام حرکت وضعی
شاگرد: حرکت فلک به خاطر این است که کمال فلک حرکتش است؟ از این جهت است؟
استاد: کمال فلک بالفعل شدن است. کمالِ همه بالفعل شدن است، نه فقط فلک. منتها فلک در چه بالفعل میشود. فلک مکانش ثابت است؛ پس از مکانی به مکان دیگر منتقل نمیشود؛ بنابراین حرکت أینی (أین با الف) ندارد. کیفش ثابت است، در کیفش هم حرکت نمیکند؛ در کمّش هم حرکت نمیکند، فلک که بزرگ و کوچک نمیشود. فقط حرکتش اگر باشد در جوهرش است یا در وضعش است. مشاء که حرکت جوهری را قبول ندارند در فلک، فقط حرکت را حرکت وضعی میگیرند؛ یعنی حرکت دورانی میکند، وضع خودش را با اشیاء اطراف خودش عوض میکند. فلان نقطهاش میتواند محاذی با فلان نقطه از جسم دیگر باشد؛ حرکت میدهد خودش را تا محاذی بشود. آن بالقوه را بالفعل میکند. همین کمال فلک است، که به قول خودشان تشبه پیدا میکند به عقل در بالفعل بودن. عقل بالفعل است در تمام اوصافش؛ فلک در خیلی اوصاف بالفعل است، احتیاج به تشبه ندارد؛ در وضعش بالقوه است. برای بالفعل کردن - که خود بالفعل کردن کمال است - میخواهد تشبه به عقول پیدا کند، چون عقول بالفعل هستند این هم میخواهد بالفعل بشود. بعد در این وضع بالفعل میشود. در وضع دوم باز بالقوه است، آنجا هم تشبه به عقول لازم است؛ دوباره همین حرکت را میدهد، در وضع سوم همینطور، در وضع هزارم و تا بینهایت هم همینطور. لذا میبینید فلک هیچ وقت نمیایستد؛ چون هر لحظه که بالفعل شد دوباره برای بعدی بالقوه است، باید آن را هم بالفعل کند. هیچ وقت بالفعل کردنش تمام نمیشود، لذا هیچ وقت هم حرکتش تمام نمیشود.
این توضیحاتی که الان عرض کردم، توضیحات پنج شش فصل اشارات است که همه را در دو جمله آوردم. دیگر توضیحش آنجاست، جایش اینجا نیست.
شاگرد: چون نفس دارد، علم موضوعیت ندارد در موردش؟
استاد: من بحث علم را نکردم، فقط حرکت را بحث کردم. بله، علم هم در مورد آن هست، علمش را هم خداوند از اول به او تعلیم کرده است. در علمش هم بالفعل است. مشاء میگویند که در نفس فلک تمام حوادث گذشته و آینده و حال زمینیها نقش بسته است؛ او دیگر علم جدید کسب نمیکند. تمام آنچه باید باشد در نفس فلک نقش بسته است، به همین جهت هم شب که انسان میخوابد، اگر متصل بشود به نفس فلک، در خوابهایی که میبیند حوادث گذشته و آینده را به او نشان میدهند. بعد میآید از گذشته و آینده خبر میدهد. یا انبیاء مثلاً، اینها همه با نفس فلکی مرتبط میشوند؛ یا اجنه که میآیند به ما اطلاعاتی میدهند نسبت به آینده، اینها همه با نفس فلکی مرتبط هستند؛ چون در نفس فلک عکس حوادث همه هست، حوادث زمینی، چه گذشتهاش چه آیندهاش.
شاگرد: نفس فلک مرتبهاش آسمان اول میشود؟
استاد: نفس فلک نه؛ نُه فلک داریم که هر کدام نفس دارند. آسمان اول نیست. آنچه من عرض میکنم آن را توجه کنید؛ چون دوباره این صحبتهای من حواشی دارد، یعنی یک چیزهایی و یک سؤالاتی در ذهن شما به وجود میآورد. آن سؤالات اگر داخل بحث است سؤال کنید، اگر خارج از بحث است بگذارید برای جای خودش. حالا الان ما نُه فلک داریم، نُه نفس داریم، نُه نفس فلکی داریم. تازه بعضی گفتهاند که فلکهای کلیه نفس دارند، فلکهای جزئی هم نفس دارند که حدود پنجاه و خردهای نفس فلکی میشود؛ بنا بر قولی نه تاست، بنا بر قولی پنجاه و خردهای. حالا این الان جزء بحث ما نیست که ما بخواهیم جواب بدهیم. من داشتم موجود مستکفی را توضیح میدادم. در هر بحثی اگر بخواهیم برویم در حواشی، دیگر فقط در یک مطلب میمانیم، نمیرسیم به همه بحثها.
تعریف موجود تام (عقول مجرده) و حقیقت موجود فوقالتمام
قسم ناقص را گفتم، قسم مستکفی را هم گفتم. قسم تام هم داریم. عقول تام هستند. تام یعنی هر صفتی را که میتواند داشته باشد بالفعل واجد است. خدا در او قوهای قرار نداده است که این قوه تبدیل به فعلیت بشود. از اول هر چه را که لایق داشتن آن بوده است، بالفعل به او داده است. عقول اینطور هستند؛ هر چه که میتوانستند کسب کنند، خدا بدون کسب به آنها داده است. به آنها میگویند موجود تام که تمام صفات لایقه را بالفعل دارند، نه اینکه بالقوه داشته باشد و بعداً بالفعل کند. به این میگویند موجود تام.
آن چیزهایی هم که نداشته است و خدا از اول به او نداده است، تا آخر هم به او نمیدهد؛ اگر شأنش بعضی از علوم نیست، دیگر تا آخر هم به او نمیدهد. لذا این آیه را که ﴿وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ﴾[4] برای همینها میخوانند که این عقول هر کدام در مقام معلوم هستند و از آن مقام معلوم تجاوز نمیکنند، هیچ چیزی به علمشان اضافه نمیشود. چرا؟ زیرا که خدا قوه در آنها ننهاده است، بلکه فعلیت هستند. هر چه لازم بوده به آنها داده است، آن چیزی هم که به آنها نداده است، شأنشان نبوده است. این هم میشود موجود تام؛ اینها عقول هستند.
چهارم موجود فوقالتمام است. فوقالتمام موجودی است که آنچه را لایق آن بوده است بالفعل دارد، اضافه هم دارد که این اضافه را میتواند به غیر افاضه کند. این هم موجود فوقالتمام، که آنچه را باید داشته باشد دارد، تازه اضافه دارد، به قول ما سرریز میکند و آن اضافهاش به دیگران میرسد، به عنوان فیض.
انحصار فوقالتمام در ذات حق و وجدان وجودات امکانی در مقام فعل
موجود ناقص را مثال زدیم به نفس خودمان، مستکفی را مثال زدیم به نفس فلک، تام را مثال زدیم به عقول. خداوند تام است چون آنچه را باید داشته باشد دارد. علاوه بر تام بودن، فوقالتمام هم هست؛ یعنی افاضه میکند به غیر. بقیه فوقالتمام نیستند؛ حتی عقول که واسطه فیض هستند فوقالتمام نیستند، چون فیض برای خودشان نیست. فیض را از خدا میگیرند و به مادون میرسانند. فیض برای خودشان نیست، ولی خدا فیض برای خودش است، از کسی نمیگیرد. لذا موجود فوقالتمام منحصراً خداست.
خب الان بحث در چه بود؟ بحث در این بود که دارد و میدهد؛ بحث ما این بود دیگر، خدا دارد و میدهد. چه دارد؟ وجود واجب را دارد چون ذاتش است. وجودهای امکانی را هم در مقام فعل دارد، چون فاعل وجودات امکانی است و او توانایی فعل را دارد. یعنی اینطور نیست که فعل را کسی به او بدهد، او خودش ذاتاً فیاض است. پس قادر است، خالق است. از همین صفت قادر و خالقش این وجودات تنزل میکنند، این وجودات افاضه میشود. پس خداوند که ذات خودش را دارد، علاوه بر این ذات، صفت خالق بودن هم دارد، صفت قادر بودن هم دارد. وجودهای امکانی ما در آن صفت نهفته است و آن صفت است که این وجودات را به ما افاضه میکند. بنابراین خدا که معطی وجودات امکانی است، واجد وجودات امکانی است، منتها واجد است در مقام فعل، نه در مقام ذات. در مقام ذات، وجودات امکانی آنجا نرفتهاند. ذات خدا مرکب از وجود واجب و وجود ممکن نیست، بلکه اینها در مقام فعل پیش خدا هستند و خدا وقتی که فعلش را آشکار میکند، این افاضات فرومیریزند و موجودات امکانی موجود میشوند.
صفت خالقیت؛ تمایز صفت ذات، صفت فعل و صفت اضافی انتزاعی
شاگرد: حرف همان آقا شد دیگر! یعنی بعدِ مقام فعل. در مقام ذات دارا نیست، بعد از اینکه فعل را انجام میدهد، یعنی همان خلق...
استاد: قبل از اینکه انجام بدهد دارد. عرض کردم که در صفت خالق تمام مخلوقها و وجودها مندمج هستند.
شاگرد: اصلاً صفت خالق قبل از فعل نیست، صفت خالقیت بعد از فعل است دیگر.
استاد: شما اضافه را میگویید؟!
شاگرد: چون صفت فعل است دیگر.
استاد: صفت اضافی را میگویید؟! صفت اضافی که مورد بحث ما نیست. بعد از اینکه خدا خلق میکند، من خالقیت را برای خدا انتزاع میکنم و مخلوقیت را برای این خلق؛ آن که مسلماً صفت اضافی است و بعد از فعل است، در آن حرفی نداریم. قبل از اینکه من باشم تا انتزاع کنم، خدا خالق است.
شاگرد: نه، در مقام ذات خدا خالق نیست! در مقام ذات خدا خالق است؟!
استاد: حالا بگویید در مقام فعل. در مقام ذات خدا خالق است، فلاسفه همه اتفاق نظر دارند که خدا در مقام ذات خالق است، متکلمین میگویند در مقام فعل خالق است. آنچه شما دارید میگویید، آن نه مقام ذات است و نه مقام فعل؛ آن صفت اضافی است که فعل خدا باید بیاید، من موجود بشوم، ذهن داشته باشم، ذهنم بتواند انتزاع کند، بعد انتزاع کنم مخلوقیت را برای خودم، خالقیت را برای خدا. این صفت اضافی چقدر مؤخر از خداست! آن را ما الان بحث نداریم، آن که معطی نیست. صفت خالقیت و مخلوقیتی که من دارم انتزاع میکنم معطی هیچچیز نیست. آن صفتِ فعل خدا که خالق است - یا صفتِ ذات خدا، فرقی نمیکند - که قبل از اینکه من خلق بشوم آن صفت را خدا دارد. آن پر از وجودات مخلوق است، پر از وجودات امکانی است. همان خزاینی است که خود خدا میگوید: ﴿وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلاَّ عِندَنَا خَزَائِنُهُ﴾[5] . حالا آن خزاین بحث دیگری است، با این بحث قاتی نکنیم.
اندماج ممکنات در اسماء الهی و مظهریت جامع انسان برای جلال و جمال
من این بحث را فقط به این صورت مطرح کردم که چهار وجود داریم، یکیاش فوقالتمام است؛ این فوقالتمام تمام وجودات پایین خود را دارد. کجا دارد؟ در اسمائش، نه در ذاتش. یعنی اینطور نیست که ذاتش مرکب باشد از وجود واجب و وجود ممکن، بلکه ذاتش همان وجود واجب است؛ این در اسمائش که حالا یا اسمای ذاتی هستند یا اسمای فعلی هستند، تمام وجودات را دارد و از آنجا تنزل میدهد. لذا در دعاها شما میخوانید و خدا را قسم میدهید به فلان اسمی که با آن کوه را آفریده است، فلان اسمی که با آن دریا را آفریده است.[6] یعنی در تمام اسمائش موجودات هستند، مندمج هستند، بعد خدا به توسط همان اسماء این موجودات را میآفریند. که بعد گفته خواهد شد که در ساخت انسان، همه اسماء جلال و جمال دخالت کردند. لذا خداوند میگوید آن را که من با دو دستم آفریدم، یعنی با دست جمال و جلال آفریدم. انسان را میگوید. به شیطان میگوید چرا آن را که من با دو دستِ جلال و جمال آفریدم سجده نکردی؟![7] یعنی تمام اسماء جلالی و جمالی را برای خلق انسان به کار گرفته است؛ اسمی که برای کوه گرفته، برای دریا گرفته، برای صحرا گرفته، همه این اسماء را جمع کرده در خلقت انسان به کار برده است.
لذا انسان آینه تمامنمای خداست بر خلاف موجودات. چون موجودات دیگر هر کدام یک اسمی را نشان میدهند، ولی انسان همه اسماء را نشان میدهد؛ منتها ما اسماء را بالقوه نشان میدهیم، پیغمبر ما همه اسماء را بالفعل نشان میدهد. فرق ما این است، ولی همه را بالقوه نشان میدهیم. موجودات دیگر فقط یک اسم را نشان میدهند، اسماء را نمیتوانند حتی بالقوه نشان بدهند، اما ما همه را.
منظورم این است که تمام این وجودات امکانی در اسماء مندمج هستند و از همانجا خلق را انجام میدهد. پس معطی شیء فاقد شیء نیست. خدا که وجودات امکانی را دارد افاضه میکند، قبل از اینکه این وجودات را بدهد دارای این وجودات هست؛ منتها نه اینکه آن وجودات ذاتش باشند. آن وجودات مندمج در اسماء میشوند و با این اسماء دارد میسازد. حالا اگر اسماء هم نگویید، فلاسفه معتقدند که علم خدا علم فعلی است که سازنده اشیاء خارجی است، بگویید همهچیز در علم خدا مندمج است و از آنجا خلق میکند. پس آنچه دارد میدهد؛ معلوماتی است که علمش به آن تعلق گرفته است و دارد که دارد میدهد، پس معطی شیء فاقد شیء نیست. این را ما داریم میگوییم. مشائی که وجود خدا را با وجود خلق مباین میبیند، وجود خلق را با وجود اسماء مباین میبیند، او دیگر نمیتواند این توجیه را بکند؛ میگوید نمیتوانیم توجیه کنیم. ما داریم این حرف را میزنیم.
توجیه عرفانی «معطی شیء فاقد شیء نیست» بر پایه تمثیل نور
یک توجیه دیگر هم داریم برای «معطی شیء فاقد شیء نیست» که توجیه عرفانی است که این توجیه عرفانی یکخرده سخت است. من قبلاً یک توضیحاتی داده بودم. حالا تشبیه معقول به محسوس میکنند و بحث را مطرح میکنند. نور خدا را ملاحظه کنید، این نور هیچ حدی در آن نیست، هیچ رتبه و مرتبهای برایش نیست، هیچچیزی او را محدود نمیکند. این نور همینطور میآید. عرض میکنم «میآید» و «امتداد دارد» و این چیزها حرفهای محسوس است. من برای اینکه مطلب را روشن کنم از این حرفها استفاده میکنم. شما این اصطلاحات را فقط برای اینکه وسیله فهم بشوند به کار بگیرید و الا اجرایش نکنید.
تنزل نور وجود در تعینات، وجود منبسط و ظهورات الهی
این نور همینطور میآید تا برخورد میکند به مرتبه، به تعینات؛ آنجا میشود وجود منبسط، آنجا میشود وجودات امکانی، آنجا میشود وجودات محدود و متعیَّن. آیا این نور که امتداد آن نور است، مندمج در آن نور بود یا نبود؟ از آنجا دارد میآید؛ چطور فاقد است؟! آن نور بیحد چطور فاقد این نورهای باحد است؟! اگر فاقد است چطور آمد این نور تا رسید به تعینات و در تعینات رفت؟! حتماً واجد بوده است. منتها چطور وجدانی، دیگر خودتان ملاحظهاش کنید که این نور دارد تنزل میکند؛ تنزلش آمد در این تعینات، ظهورش آمد در این تعینات. یا اینکه بگویید تنزلش آمد در این تعینات و ظاهر شد؛ این بهتر است؛ نگویید ظهورش آمد. آن تنزلش آمد در تعینات؛ یعنی رقیقشدهاش آمد در تعینات که دیگر رقیقشدهاش خدا نبود، بلکه فعل خدا بود. آمد در تعینات و شد ظهورات. قبلاً گفتم که ظهورات خدا عین خدا هستند از جهت حکایت، و لو غیر خدا هستند از خیلی جهات. اینها همه توضیح داده شده است قبلاً. با توجه به آنچه قبلاً گفتهام دارم بیان میکنم.
خب الان ملاحظه کردید که وجود الهی که بیحد بود، دارای این وجود محدود بود که توانست این وجود محدود را به عنوان رقیقه و به عنوان تنزل بفرستد در تعینات و آن را با تعینات متحد کند و ظهورات خودش را تشکیل بدهد. واجد بود، فاقد نبود. پس معطی شیء فاقد شیء نشد.
این توجیه ماست، مشاء نمیتواند این حرف را بزند. مشاء که قائل به تباینات است، آن نوری که در تعینات میخواهد برود، آن را مباین میگیرد با نور واجبتعالی؛ آن وقت چطور میتواند بگوید واجبتعالی دارای این مباین بود؟! خب پس اشکال سوم بر مشاء گفته شد.
وضعیت حقایق در صقع ربوبی (وجوب در مرتبه اندماج و امکان در مرتبه تنزل)
شاگرد: اینها وقتی مندمج هستند، واجب هستند؟ وقتی که مندمج هستند وجوب دارند یا امکان دارند؟
استاد: این را هم بخواهم وارد بشوم دردسر است! فقط به شما عرض میکنم واجب هستند؛ آنجا واجب هستند. چطور این را درست کنیم؟ باید بگذارید برای بحث عقول. در بحث عقول که رسیدیم انشاءالله آنجا عقول را در صقع ربوبی قرار میدهیم و بعد یک توضیحاتی هست که عرض میکنیم.
شاگرد: الان ما تجویز میکنیم واجب ممکن بشود؟ حالا وجوبش را بپذیریم. واجب ممکن میشود؟
استاد: نه، واجب ممکن نمیشود؛ واجب تنزل میکند، تنزلش ممکن میشود. واجب علمش را به کار میگیرد تا معلوماتش موجود بشوند. این در بحث علم واجب هم مطرح میشود که علم خدا اجمالی است در عین کشف تفصیلی و آن علم اجمالی سازنده این تفاصیل است در خارج. آن علم اجمالی واجب است ولی صادرشوندگان از آن علم ممکن هستند. چطور اینها را میتوانیم توضیح بدهیم، در بحث علم باید توضیح بدهیم. اینجا من فقط اشاره کردم که تمام ما که در واجبتعالی وجود داریم، آنجا به نحو وجوب وجود داریم و الان هم هستیم. از ازل بودیم، الان هم هستیم. بعد هم که در دنیا میآییم باز هم آنجا هستیم، بعد هم که میمیریم باز هم آنجا هستیم. آن وجود حقیقی ماست، حقیقت ماست و این تنزل است، ما تنزل آن هستیم. آن وجوب دارد، مربوط به خود خداست، خزاین است، «عِندَنَا»[8] است. به قول مشاء «وجود مرتسم» و «معلول مرتسم» است؛ ما را میگوید «معلول مباین».
حالا اینها همه توضیح میخواهد، من فقط یک اشارهای کردم. شاید این اشاره مشکل شما را حل کرده باشد ولی اگر بخواهم به توضیحش وارد بشوم طول میکشد؛ باید علم اجمالی گفته شود، علم تفصیلی گفته شود، بعد بیان شود که آن چیزی که نقش مستقیم دارد در پاسخ شما «بسیط الحقیقة کلّ الاشیاء»[9] است؛ این قاعده را ما باید توضیح بدهیم. که این قاعده را من توضیح دادم قبلاً، ولی باید مجدداً توضیح بدهم. پس به همین مقدار اکتفا کنید، انشاءالله حل شد مسئله.
شاگرد: آن وقت رابطه اسماء با ذات چیست؟
استاد: رابطه اسماء با ذات در چه وقتی؟ در مقام احدیت یا در مقام واحدیت؟ کدام؟ در مقام واحدیت فعل هستند، در مقام احدیت عین ذات هستند، به شرطی که احدیت را با مقام ذات یکی بگیرید. اما کسانی که احدیت را مُنَزَّل از مقام ذات گرفتهاند میگویند قبل از احدیت، اسماء و صفات عین ذات هستند. در احدیت عین ذات نیستند، در واحدیت هم که تفاصیل هستند. که البته این هم باز خارج از بحث است، واردش نشوید.
وحدت اوصاف در ذات، تمثیل ملکه اجتهاد و تجرید کثرات
شاگرد: اگر عین ذات بگیریم، لازم میآید که چیزهایی که در اسماء هست، در ذات هم باشد، پس ممکن در ذات واجب بشود؟
استاد: آنجا ممکن نیست، عرض کردم دیگر! آنجا ممکن نیست. حتی حضرت امیر میفرماید آنها را صفت حساب نکن! آنهایی که در ذات هستند اصلاً صفت حساب نمیشود: «كَمَالُ تَوْحِيدِهِ ... نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ»[10] . یعنی اگر بخواهید واحد را همانطور واحد بفهمید، صفات را از او نفی کنید. در مراتب بعدی که ما مقایسه میکنیم صفت به وجود میآید که این هم باید در جای خودش انشاءالله بحث بشود که اسماء فعل خدا هستند. اصلاً در اصول کافی بابی داریم که اسماء مخلوق خدا هستند. در عین حال میگوییم اسماءعین ذات خدا هستند. چطور میشود هم مخلوق باشند هم عین ذات باشند؟! این باید توضیح داده شود که آنکه عین ذات است دیگر حد و مرز ندارد، اسمش را هم «صفت» نمیگذاریم، اسمش را هم «اسم» نمیگذاریم. فقط میدانیم که ذات خدا خالی از علم نیست؛ اما علم را به عنوان اینکه یک چیزی باشد، یک صفتی باشد ثابت نمیکنیم و الا تکثر درست میشود.
آنجا علم، قدرت، ذات همهاش یک چیز است، حیثیتهایشان هم فرق نمیکند. چون ما با کثرت سر و کار داریم، اینها را آنطور دقیق نمیفهمیم، ولی میدانیم درست است، یعنی قواعد به ما میگویند باید اینطوری باشد. ولی اینکه حالا شما نمونهاش را بخواهید در خودتان به وجود بیاورید که تمام اوصافتان حیثیت واحده باشد و آن هم حیثیت ذاتتان باشد، در خودمان اینها را نمیبینیم، چون نمیبینیم نمیتوانیم آن را درست لمس کنیم. ولی گاهی با مثالها و اینها توضیح میدهیم. مثلاً در ملکه اجتهاد میگوییم این هزاران مسئله وجود دارد، بعداً مجتهد مینشیند فکر میکند، با فکر این مسائل را استنباط میکند و در رساله مینویسد. این هزار تا در آن ملکه بودند، ولی ملکه یکی بیشتر نبود. این هزار تا عین هم بودند، همهشان هم عین ملکه بودند. مثال داریم، اما آنطور که باید بفهمیم مطلب را نمیفهمیم، چون نمونه ضعیفش در ماست؛ و الا اینکه همه موجودات حقیقتشان آنجاست و آن حقیقت را اگر تنزل بدهیم میشود این موجودات. این موجودات حقیقتشان را ببری بالا میشود آنجا، به شرطی که آنها را از کثرت در بیاوریم. که این احتیاج به توضیح زیادی دارد. من اشاره کردم به بعضی مطالب و این حرفها، به بعضی از این حرفها اشاره کردهام قبلاً و ظاهراً با آن آشنا هستید، اما اگر بخواهم تفصیل کامل بدهم، شاید احتیاج داشته باشد به جای خودش، که انشاءالله آنجا عرض کنم.
بررسی تمثیل نفس و قوا، مراتب عقل بالقوه و بالفعل نزد ملاصدرا
شاگرد: در مورد مثال فرمودید، همین نفس و قوای نفس را نمیشود مثال زد؟
استاد: اگر قوای نفس بالفعل نباشند، یعنی نفسی داشته باشیم که بتواند قوا داشته باشد، مثال میشود. ولی آنطور نیست؛ خداوند نفس را که به ما داده، قوایش را هم داده است. فقط قوه عقل است که در ما بالقوه است. بعد از اینکه متولد میشویم، عقل در ما بالقوه است که باید آن را بالفعل کنیم، و نوعاً بالفعل نمیکنیم. لذا از اول تا آخر، عقل بالقوه داریم، عقل بالفعل نداریم. میشود به ما گفته بشود بیعقل، چون عقل بالفعل نداریم، فاقد عقل هستیم. عقل بالقوه داریم.
صدرا میگوید عقل بالفعل را کسی دارد که بتواند ملک را مشاهده کند. حالا ببینید چه کسی پیدا میشود که عقل بالفعل دارد.البته وقتی میگوییم بیعقل در فارسی یعنی دیوانه، ولی منظور آن نیست؛ بیعقل یعنی عقل بالفعل ندارد، عقل بالقوه دارد. همین که عقل بالقوه داشته باشد دیگر دیوانه نیست.
شاگرد: اما به تعبیر آیه قرآن، قاعدتاً این عقل منظورش نیست دیگر.
استاد: حالا عقلی که در قرآن است عقل عملی است. این عقلی که الان ما داریم میگوییم، صدرا اینطور میگوید دیگر، حالا مشاء یک جور دیگر تفسیر میکنند.
اشکال سوم حاشیه تمام شد. حالا فکر میکنم دیگر به اشکال چهارم و پنجم هم نرسیم. اگر صلاح میدانید اصلاً من اشکالات را مطرح نکنم، رد بشوم بروم؛ چون اشکالات مطرح بشود دوباره طول میکشد، پیشرفتمان کم میشود.
شاگرد: خیلی ساده توضیح بدهید، مختصر...
استاد: بله، من یکخرده مختصر میگویم میبینید که پیوسته سؤال میشود. بله، خیلی از این حرفها را من قبلاً گفتهام، خیلی از این سؤالات هم که الان میکنند قبلاً جواب دادهام. اگر خود آقایان مطالب را در ذهن بیاورند، دیگر احتیاج به سؤال و جواب دادن من نیست و میتوانیم پیشرفتمان بیشتر باشد و مطالب را هم مطرح کنیم.
دو اشکال دیگر باقی مانده است؛ دو اشکال در حاشیه باقی مانده است، یک اشکال هم که در متن است. حالا دیگر چون میفرمایید مطرح کنم مطرح میکنم، منتها خلاصه میگویم و رد میشوم.