97/10/01
بسم الله الرحمن الرحیم
تشأن، مرآتیت و مراتب معرفت عارف، فیلسوف و متکلم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /تشأن، مرآتیت و مراتب معرفت عارف، فیلسوف و متکلم
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه صفحه بیست و چهار، سطر نهم:
«(و هو) أي هذا المذهب (لدي زاهق) باطل (لأن معنى واحدا لا ينتزع مما) أي من أشياء (لها توحد ما)- إبهامية- (لم يقع)»[1] .
بعد از اینکه ثابت کردیم وجود امری مشکک است، به نظر مشاء پرداختیم که آنها وجودات را متباینات میدانستند. نظرشان را بیان کردیم و شروع کردیم به ذکر اشکالاتی که در حاشیه نوشته بود، تا بعداً برسیم به اشکالی که در متن آمده است. قبل از اینکه من وارد بحث بشوم، در انتهای بحث تشکیک، مرحوم سبزواری حاشیهای داشتند که من آن حاشیه را توضیح دادم، ولی در آخرش یک بحثی مطرح کرده بودند که آن بحث را من توضیح ندادم. قرار شد که جلسه گذشته بگویم، یادم رفت. حالا این جلسه عرض میکنم. و آن این بود که ایشان علیت را برگرداندند به تشأن. در آخر حاشیه فرمودند علیت برمیگردد به تشأن. [2] آن را من باید توضیح بدهم.
ضمناً یک مطلب دیگری هم بود که آن هم اشاره شد که وجود سریان دارد در تعینات و ماهیات. این را هم من مختصر توضیح دادم اما یکخرده بیشتر میخواهم بیان کنم. یک مطلب سومی هم بود در حاشیهای که مرحوم سبزواری بر این قسمت از عبارتشان نوشته بودند: «بما أن هذه الكثرة من حيث الشدة و الضعف و الكمال و النقص و التقدم و التأخر تؤكد الوحدة التي هي حق الوحدة»[3] . حاشیهای بر این «تؤکد» نوشته بودند که من گفتم مطالعهاش نکردم؛ قرار شد مطالعه کنم و بیایم مطرح کنم. مطالعه کردم، مطلبی ندارد که احتیاج به گفتن داشته باشد. خودتان میتوانید مطالعه کنید و متوجه بشوید؛ چیزی ندارد، خیلی آسان است، گفتنش لازم نیست. خود عبارت که روشن است. این کثرت اگر کثرت تباینی باشد با وحدت سازگار نیست؛ اما اگر کثرت، کثرت تباینی و برگرفته شده از ماهیات نباشد، بلکه کثرت در متن وجود باشد، به تعبیر ایشان کثرت به لحاظ شدت و ضعف باشد، آن کثرت منافاتی با وحدت ندارد و با وحدت سازگار است. این در خود متن توضیح داده شد، دیگر احتیاج به بیان ندارد.
اما دو مطلب دیگر را من توضیح میدهم. یکی اینکه عرض کردیم که وجود سریان دارد در تعینات، تعینات هم عبارت شدند از ماهیات. سریان وجود در ماهیات چگونه است؟ واجبتعالی نور وجود است. گفتیم این نور به جایی امتداد پیدا میکند - البته تذکر هم دادم که امتداد لفظ خوبی نیست، ولی ما چون میخواهیم اصل را روشن کنیم از این کلمه استفاده میکنیم - این وجود امتدادش به جایی میرسد که شروع میکند به سریان، سریان در تعینات. از آنجا میشود وجود امکانی. به تعبیر دیگر میشود ظهور آن وجود اول، یعنی وجودی که هنوز تعین پیدا نکرده است. به تعبیر سوم میشود وجود منبسط. یعنی وقتی که این نور وجود که نور اله است میآید برخورد میکند به تعینات، از آنجا به بعد این وجود میشود وجود امکانی، یا میشود ظهور وجود واجب، یا میشود وجود منبسط؛ که اینها توضیح داده شد.
تفاوت سریان احاطی و قیومی با سریان حلولی
گفتیم وقتی این وجود یا نور وجود برخورد میکند به تعینات، سریان پیدا میکند در تعینات. سریان به معنی حلول نیست. اینچنین نیست که نور واجبتعالی حلول کند در تعینات و تعینات بشوند محل. گفتیم سریان را ما نمیدانیم که چیست. کُنهِ آن برای ما روشن نیست. فقط اینطور میتوانیم بیان کنیم که احاطه میکند ماهیات را. سریان میشود سریان احاطی و قیومی، نه سریان حلولی. این اندازه را میدانیم، اما این سریان چگونه است دیگر بیش از این نمیدانیم. خداوند این تعینات را به توسط این نور وجود اقامه میکند. سریان قیومی معنایش همین است، یعنی اقامه میکند این تعینات را. این میشود سریان قیومی.
شناخت شؤون و احکام وجود در برابر کنه وجود
بعد سؤال اینجا مطرح شد که اگر شما سریان را نمیشناسید و برایتان مجهول است، چگونه حکم به قیومیتش میکنید؟ این سؤال جوابش آسان است. ما قیوم بودن خدا و اقامه کردن تعینات را از خارج میدانیم و حلول نکردن خدا را هم میدانیم که خدا در چیزی حلول نمیکند. بعد، از این دو علممان استفاده میکنیم که این سریان حلولی نیست، بلکه قیومی است. این مقدارش را میتوانیم بفهمیم. بعد سؤال دیگر مطرح میشود که شما اصلاً وجود را نمیشناسید، چگونه حکم به سریانش میکنید حالا تا برسد به سریان حلولی یا قیومی؟ باز این هم جوابش روشن است. ما این اندازه در وجود شناخت داریم. درست است که نمیدانیم حقیقت وجود چیست، ولی این اندازه شناخت داریم که این وجود نمیتواند حلول کند، ولی میتواند اقامه کند. وجود شأنش اقامه کردن است. این اندازه را میدانیم. ما خود وجود را نمیشناسیم ولی بعضی شؤونش را میدانیم. یک شأنش عدم حلول است. یک شأنش اقامه کردن تعینات است. و ما این شؤون را که میشناسیم داریم الان اعلام میکنیم؛ نمیگوییم وجود چیست.
ما وقتی میگوییم وجود حلول نمیکند، یک حکمی از احکامش را بیان میکنیم. یا وقتی میگوییم اقامه میکند، قیوم هست، باز هم یک حکم دیگر را داریم بیان میکنیم. هیچوقت ما خود وجود را تفهیم نکردیم که بگویید وجود را نمیشناسیم، حکمش را داریم میگوییم و برای حمل حکم بر موضوعی، شناخت آن موضوع کاملاً لازم نیست. لذا اگرچه ما وجود را نمیشناسیم ولی میتوانیم بگوییم که این دو تا حکم را دارد: اولاً حلول نمیکند، ثانیاً تعینات را این برپا میکند. چون نور است دیگر، نور میآید ظلمت را روشن میکند. این بحث تمام شد. این بحث دوم، سریان وجود در تعینات بود که توضیح دادم.
این نکته را هم دقت کنید؛ دوباره تأکید میکنم، قبلاً هم تأکید کردم. چون مطلب مهم است چند بار تکرارش میکنم. وقتی نور وجود سریان پیدا میکند در تعینات، دیگر آنجا ظهور وجود است، نه خود وجود. آنجا وجود منبسط است، آنجا وجود امکانی است. به تعبیر فیلسوف وجود امکانی است، به تعبیر عارف ظهور وجود و یا وجود منبسط است. هر دو تعبیر اخیر برای عارف است، وجود امکانی برای فیلسوف است.
اما بحث دوم که علیت را برگرداندیم به تشأن. معنای علیت این است که وجود جدایی داریم به نام علت، وجود جدای دیگری داریم به نام معلول. ربطی که بین این دو تا هست، تأثیر و تأثر است. یعنی علت تأثیر میگذارد، معلول را که جدای از اوست موجود میکند. این از وضع علیت است که علت و معلول اجازه نمیدهد معلول و علت با هم جمع بشوند. معلول و علت از هم جدایند. ولی یکی مؤثر است یکی متأثر. این وضع علیت است، که علیت دو تا وجود جداست که به هم ارتباط داده میشود. ارتباطش از این ناحیه است که یکی مؤثر است یکی متأثر. شما وقتی حرکت میکنید، میشوید علت، حرکت میشود معلول. این حرکت وجودش مغایر با وجود شماست. منتها شما بودید که با کمک وجودتان این حرکت را وجود دادید. این معنای علیت است.
برگرداندن علیت به تشأن و تمثیل آینه
اما معنای تشأن این است که معلول شأنی از شؤون علت میشود. آن جدایی که بین علت و معلول تصور میشد، دیگر در اینجا آن جدایی تصور نمیشود. علت میشود ذیشأن، معلول میشود شأن او.
مرحوم سبزواری میفرمایند که ما با بیانی که کردیم، یعنی توضیح دادیم که چنین نیست که خداوند وجودی خلق کند -چنانچه متکلمین میگویند - و چنین نیست که خداوند وجودی را صادر کند - چنانچه فلاسفه میگویند - بلکه خداوند خودش را به جلوههای مختلف جلوه میدهد و شؤون مختلفش را نشان میدهد و هر زمان هم دارد شأنی را جلوه میدهد غیر از شأنی که قبلاً جلوه میداد. ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾[4] . ﴿يَوْمٍ﴾ به معنای «هر روز» نیست، بلکه به معنای «وقت» است، «کل لحظة، کل وقت هو فی شأن». یعنی دائماً خدا دارد شؤونش را نشان میدهد یا خودش را در شؤونش نشان میدهد. تمام معالیل میشوند شؤون الله و ظهورات الله. یعنی دیگر موجود جدایی باقی نمیماند که ما منتقل بشویم از آن موجود به علتش که خداست. بلکه موجودات چنان میشوند که احتیاج به انتقال نداریم؛ تا آن موجود را دیدیم، خدا را میبینیم. نه اینکه این موجود خداست، این آینه خداست. شما وقتی که عکس شیئی را در آینه میبینید، نمیگویید من از این عکس منتقل شدم، بلکه میگویید خود طرف را در آینه دیدم، خود شیء را در آینه دیدم.
در وقتی علت و معلول باشد، ما معلول را میبینیم از معلول به علت منتقل میشویم. اما در وقتی که تشأن باشد، ما شأن را که میبینیم یعنی آینه را دیدهایم، عکسِ در آینه را دیدهایم. دیگر لازم نیست منتقل بشویم. یعنی میتوانیم بگوییم خدا را دیدهایم، منتها در این آینهای که این مقدار نشان میداد. ما خدا را در همین آینه به این مقدار دیدهایم. اینها تشبیه معقول به محسوس است و الا خدا مقدار ندارد. دیگر از باب اینکه چاره نداریم، از این الفاظ داریم استفاده میکنیم.
تلطیف علیت به تشأن و مقایسه دیدگاه فلاسفه و متکلمین با عرفا
پس تشأن با علیت معلوم شد. تشأن رقیقشده علیت بود. و ما علیت را که فلاسفه میگفتند یا متکلمین میگفتند، برگرداندیم به تشأن. همه موجودات را نه معلول خدا، بلکه شأن خدا گرفتیم. وقتی که شما موجودات را شأن خدا بگیرید، آن مسئلهای که میگوید تمام خلق خدا ربط به خدا هستند برایتان راحتتر روشن میشود. چون وقتی معلول باشند، خب ربط هستند، ولی کأنه یک وجود مستقلی برای این معلول قائل هستید. اگرچه مستقلی است که بالاخره از آن معلول صادر شده است، ولی غیر آن معلول است، این را قائل هستید. تشأن که بگیرید دیگر وجود جدایی نمیشود، آینه همان وجود میشود.
خب، دیگر ما بیش از این نمیتوانیم صحبت کنیم، چون بیش از این را نمیفهمیم. دقت کردید که این مقدار هم که الان گفتیم، مدام تشبیه معقول به محسوس بود. خود معقول را نتوانستیم بیان کنیم، آن را محسوس کردیم و بعد بیان کردیم. یعنی آنجا برای ما کاملاً مخفی است، بیش از این دیگر نمیتوانیم بحث کنیم. ولی بالاخره روشن شد که علیت را کنار گذاشتیم، لطیفترش را که تشأن بود گفتیم. تلطیف کردیم علیت را، نفی نکردیم. آن را بر گرداندیم به تشأن، نه اینکه بگوییم باطل است.
ما نظر متکلمین و فلاسفه را باطل نمیدانیم، بلکه میگوییم نظر ابتدایی است. هنوز به آن عمق نرسیدهاند، اگر به عمق برسند تشأن را میگویند. نمیگوییم نظر آنها باطل است. نظر آنها نظر سطحی است، باطل نیست، سطحی است. نظر تشأن نظر عمیق است.
بررسی وجود رابط و تمایز آن با تشأن
شاگرد: وقتی ما میگوییم معلول حقیقتش وجود رابط میشود، یعنی حتی وقتی ما میگوییم وجود استقلالی دارد، وجوده عینالربط. این خودش ربط است، یعنی یک ذات مستقل از علت ندارد. این نظر مشاء بود. صدرالمتألهین در اوایل اسفار و در اوایل حیاتشان که میگفت: «وجود المعلول وجود الرابط»[5] ، بعد آخر عمرشان رسید به تشأن[6] . فرق بین این و آن چیست؟ حالا من توجه کردم که شما چه فرمودید، اما فرق بین وجود رابط و شأن چیست؟ خصوصاً ما نمیخواهیم بگوییم این وجود مستقل است، یعنی مثل نظر مشاء...
استاد: نه، منظورم از مستقل این نیست که روی پای خودش است. همه معتقدند که معلول وابسته به علت است. حالا یا وابسته است یا عین وابستگی است. بعضی به طور غیردقیق میگویند متعلق است، بعضی میگویند نه، خودِ تعلق است. دقیق میگویند و میگویند تعلق است. بالاخره وجودی است که متعلق است یا تعلق است. اما در تشأن ما اصلاً یک وجود جدا نمیگیریم. همان را میگوییم آمده است. همان وجود علت است در معلول که دارد ظاهر میشود. منتها در حد معلول ظاهر میشود، نه اینکه خودش ظاهر بشود. میآید در آینه و به اندازه آینه ظاهر میشود. آن وجودی که میآید در تعینات، همان وجود است که دارد در تعینات ظاهر میشود؛ منتها تعین، بیش از این را نمیتواند ظاهر کند. اگر میتوانست، کل آن را ظاهر میکرد، ولی نمیتواند. پس آن وجود غیب، خود آن غیب میآید در تعینات و میشود ظاهر. منتها اینکه میگویم خودش میآید، نه اینکه یعنی الان در تعینات، خودش هست، بلکه خود متعینشدهاش هست. خود متعینشدهاش در تعینات هست. یعنی خودی که الان دارد با این تعینات نشان داده میشود، خودی که در مرآت است. و تفاوت بین عکس مرآت با صاحب عکس چقدر است؟ فقط اینها در حکایت عینیت دارند. آن عکس میتواند کاملاً آن ذیالعکس را حکایت کند ولی در بقیه چیزها تفاوت دارند.
مرآتیت محض موجودات امکانی و تفاوت آن با آینههای مادی
این مقدار تفاوتها ملحوظ است در شأن و صاحبشأن. ولی اگر ملاحظه کنید، همان عکس است که در این افتاده است، این آینه او شده است. این نکته را هم توجه کنید؛ آینه جیوهاش، شیشهاش، نشان دادنش، همه اینها غیر از آن صاحبعکس است. فقط آن عکس با صاحبعکس همراه است. ولی در ما، آینه بودنمان هم آیت است. نه اینکه فقط ما آینه هستیم، بلکه آینه بودنمان هم آیت است. یعنی این موجود امکانی، چیزی غیر از آینه بودن ندارد. در آینه فقط شما یک چیز را که آینه بودن است ملاحظه میکنید، بقیهاش دیگر آینه نیست. شیشه آینه نیست، جیوه آینه نیست، خیلی چیزها آینه نیستند. ولی در ما همهچیزمان آیه است، همهچیزمان آینه است، همهچیزمان آیت است، یعنی حتی همین نشان دادنمان. پس معالیل جز مرآتیت چیزی ندارند، ولی مرآت جز مرآتیت چیزی دارد؛ شیشه و جیوه و امثال ذلک دارد. ما همه ذاتمان مرآت است.
خب حالا گفتیم همه ذاتمان هم ربط است. شما میپرسید فرق این دو تا چیست (فرق ربط با آینه)؟ ربط از ناحیه فقرش دارد نشان میدهد مربوطالیه را؛ ولی شأن، آن هم آینه، آینهای که همه ذاتش آینه باشد از همه جهت دارد نشان میدهد. گذشته از این، استقلال ندارد. این مرآت استقلال ندارد، آن ربط استقلال دارد. منظورم از استقلال آن نیست که با ربط نسازد. استقلال یعنی آن هم وجود است، این هم وجود است.
صدرا و مشاء برای ممکنات وجودی قائل شدند که سریان آن وجود خدا نبود، بلکه عطای وجود بود. خداوند وجودی را به ما عطا میکرد که این وجود، ظهور خودش نبود، یک وجودی بود که از باب اینکه ما معلول هستیم او را نشان میدادیم. اما وقتی ما بگوییم شأنی هستیم از شؤون او، یعنی او به این صورت درآمد و الان صورتش را دارد نشان میدهد خودش را نه. خودش که نشان داده نمیشود در این مظاهر؛ خودش هم در این مظاهر نیست، اینها صورتش هستند و او را نشان میدهند.
آن وقت «خلق الله آدم علی صورته»[7] که در بعضی احادیث آمده است، اینطوری هم ترجمه میشود، به شرطی که ضمیر را به خدا برگردانیم. خدا آدم را بر صورت خودش آفرید. در بعضی توجیهات ضمیر به آن کسی برمیگردد که این شخص داشت به او فحش میداد. کسی داشت فحش میداد و میگفت «قبح الله صورتک و صورة من یشبهک»، ظاهراً فحشش این بود، یا مفادش این بود. بعد پیغمبر فرمود اینطور فحش نده! خدا حضرت آدم را بر صورت همین شخص آفرید. تو اگر به این داری فحش میدهی و میگویی هر کسی مثل تو است قبح الله صورته، آدم هم مثل این است، پس تو داری فحش به آدم هم میدهی! بنابراین به حدیث استناد نمیکنیم. ولی بنا بر قولی ضمیر برمیگردد به خداوند. خدا آدم را بر صورت خودش آفرید. بر صورت خودش آفرید، که آدم صورت خدا باشد، جلوه باشد، ظهور باشد، نه خود خدا باشد. در این صورت آدم میشود شأنی از شؤون خدا و همه میشوند صورتهای خدا، همه میشوند وجه خدا.
وجود منبسط، وجهالله و نفی شرک و حلول
آن وقت اینکه وجود منبسط وجهالله است، دیگر راحت معلوم میشود. وجود منبسط وجه خداست یعنی دارد خدا را نشان میدهد. تمام موجودات عالم هم از این وجود منبسط برخوردارند و بهرهمندند، پس همه با آن وجود منبسطی که دارند خدا را نشان میدهند؛ چون اینها صورت خدا هستند. وجود منبسط هم صورت خداست، وجه خداست، به آن وجهالله میگویند.
اینها را کنار هم بگذارید، مطلب برایتان روشن میشود، شرک هم دیگر نیست. هیچکس نمیگوید خداوند آمد حلول کرد در این تعینات؛ بلکه ظهور کرد در این تعینات. این تعینات، خودِ واجب نیستند، ظهور واجباند. اگر تعبیر فلسفی بکنید، نمیگویید این تعینات ظهور واجب هستند، بلکه میگویید صوادر از واجب هستند. اگر تعبیر کلامی بکنید، نمیگویید اینها ظهور واجب هستند، بلکه میگویید مخلوقات واجب هستند. تعبیرات فرق میکند. عارف میگوید که اینها صورت واجباند، ظهور واجباند، مرآت واجباند. هیچکس نمیگوید اینها خودشان واجباند. نه تکتک واجباند و نه مجموعاً واجباند. بهرهمند از آن خود وجود واجب نیستند، بلکه بهرهمندند از این ادامه وجود. وقتی وارد ادامه میشویم، به آن میگوییم ظهور؛ فیلسوف به آن میگوید وجود امکانی. یعنی وقتی وارد تعینات میشود، دیگر میشود وجود امکانی، دیگر وجود واجبتعالی نیست. میشود ظهور واجب، نه خود واجب. این را توجه داشته باشید که یک وقت منتهی به شرک نشود. فکر نکنید خدا از آن وجودی که مخصوص خودش است که وجود واجبی است به ما داده است. آن نور وقتی وارد تعینات میشود، میشود ظهور خدا.
تمثیل شمسالحقیقه و پرتوهای نور در تعینات
حالا آن مثالی که من قبلاً میزدم یکخرده مطلب را راحتتر روشن میکند. خدا را خورشید میگرفتم (شمسالحقیقه) و این وجود منبسط اشعه این خورشید است که تعینات را روشن کرده است. یک خرده واضحتر فهمیده میشود. همان مطلب است ولی فهمش آسانتر است.
خب دیگر فکر میکنم تشأن و علیت و اینها توضیح داده شد، فرقشان هم روشن شد.
شاگرد: در نقل سخن متکلمین و مشاء گفتهاند که ... میتواند آیه باشد، به این تصویری که شما میگویید. اگر آنها هم از همین مطالب استفاده کنند و بگویند آینه بودن فقط در این حد است که ما وجود ممکن را میبینیم و میگوییم وجود واجبی هست، نیازی هم نیست چیزی از آن در این آمده باشد، پس هم تباین وجود...
استاد: نه، آیت بودن را همه قائلاند. هم متکلم قائل است و میتواند توجیه کند، هم فیلسوف و هم عارف. آیت بودن را همه قبول دارند، منتها عرض کردم، کلمهای هم به کار بردم که خواستم مطلب را تفهیم کنم، شاید آن کلمه هم خیلی نتواند مطلب را بگوید. من گفتم بنابر قول متکلم و فیلسوف، وقتی معلول را میبینید یا مخلوق را میبینید، باید منتقل بشوید به خدا. اما بنابر قول عارف، این انتقال دیگر نیست؛ همین که شما ظهور خدا را دیدید، خدا دیده شده است دیگر، خدا اینجا ظاهر است! این انتقال نیست. تعبیر به انتقال و غیرانتقال کردم که یکخرده بحث روشنتر بشود و الا شاید این تعبیر هم خیلی رسا نباشد.
تفاوت انتقال استدلالی ذهنی با شهود عینی در آینه
شما وقتی معلول را میبینید استدلال میکنید بر علت، استدلال میکنید به معلول بر علت؛ این انتقال است. ذهن شما منتقل میشود. استدلال میکنید. ولی وقتی عکستان را در آینه میبینید، احتیاج به استدلال ندارید. دارید میبینید دیگر! منتها چه چیزی را میبینید؟ حاکی را میبینید. محکی به اندازهای که در حاکی هست دیده میشود. نه اینکه منتقل بشوید، بلکه خود محکی را در آینه دارید میبینید. منتها در آینه دارید میبینید، نه اینکه خود محکی را ببینید. خود محکی دیده نمیشود، در آینه دارد دیده میشود. از معلول بخواهید به علت پی ببرید یا از مخلوق بخواهید به خالق پی ببرید، انتقال است. یعنی مخلوق را میبینید، آن معلول را میبینید، بعد استدلال میکنید که این معلول است و هر معلولی نشان میدهد که علتی وجود دارد، بعد پی میبرید. با استدلال و انتقال میروید.
اما در نظر عارف، شما ظهورات خدا را میبینید. دیگر احتیاج ندارید که استدلال کنید، خود شیء دارد مشاهده میشود! چطور میخواهید از این به آن منتقل بشوید؟! آن چیزی که میخواهید به آن منتقل بشوید، همینجا ظاهر شده است. باز هم تأکید میکنم؛ نه اینکه خودش اینجاست، ظهورش اینجاست. این خیلی مهم است.
شاگرد: متکلم و فیلسوف آیه را چه میگویند؟ چه تعریفی از آن میکنند؟
استاد: آیه را میگویند نشاندهنده، ما هم میگوییم آیه نشاندهنده است.
شاگرد: با استدلال دیگر،...
استاد: آنها آیه را طوری میگیرند که ما با استدلال به ذوالآیه برسیم. یعنی آیه را ببینیم، استدلال کنیم، به همین نحوی که گفتم. در ذهنمان یک استدلال خیلی سریع انجام میشود که این مخلوق آن است و هر مخلوقی نشاندهنده خالق است، پس خالقی وجود دارد. خود خالق را هم نمیبینیم، فقط مخلوق را میبینیم. مخلوق را میبینیم، خالق را هم نمیبینیم، استدلال میکنیم و به خالق میرسیم. اما بنابر نظر عارف، خود خالق را داری در آینه میبینی، منتها در آینه میبینی، نه اینکه او را آشکار ببینی، بلکه در آینه میبینی. پس متکلم و فیلسوف، خالق را نمیبیند، بلکه خالق را میفهمد. یعنی با استدلال میفهمد که خالقی هم هست. اگر مخلوقی وجود دارد خالقی هم هست، اگر معلولی وجود دارد علت هم هست. استدلال میکند، میفهمد مطلب را. اما عارف نه، عارف میگوید من دارم میبینم. منتها چه چیزی را میبینی؟ عکس را دارم میبینم، نه خود را. و عکس، او نیست، بلکه نشاندهنده اوست. توجه میکنید که فرق است بین حرف عارف و فیلسوف و متکلم.
موانع ادراک مرآتیت و تفاوت دید انسان عادی با مقام فنای عارف
شاگرد: عارف اگر بخواهد این مسئله را بیان کند، برای خود عارف که فرقی ندارد بین...
استاد: او ادعا میکند که من و شما هم داریم میبینیم.
شاگرد: نه، برای خود من که باطناً این مسئله را درک نکردهام، باید با استدلال مطلب را به من برساند، این برمیگردد به همان...
استاد: شما هم وقتی این مخلوق را میبینید خدا را در آن میبینید، متوجه نمیشوید.
شاگرد: همین عدم توجه هم نیاز به استدلال نمیآورد؟ یعنی عملاً عارف دو مرحله دارد: یکی قبل از درک باطنی...
استاد: عارف دارد بیان میکند نه برای خودش، نمیگوید من اینطور میبینم، میگوید همه دارند اینطور میبینند، چون همه ظهور خدایند. حالا کسی ظهورات را متوجه نیست، یعنی شخصی است که اصلاً اینها را ظهور خدا نمیداند. عکس را در آینه میبیند یا عکس هم در آینه نمیبیند، خود آینه را میبیند. بعضی هستند که خود آینه را نگاه میکنند، اصلاً توجه به عکس ندارند. میآید آینه بخرد، عکس خودش هم در آینه افتاده است، اصلاً توجه به عکس ندارد، آینه را دارد برانداز میکند که خوب است بخرم یا نخرم. آن کسانی که دید عرفانی ندارند، تمام این آینهها را که آینههای خدایند، خود آینه میبینند. انسان را بما هو انسان نگاه میکنند، شجر را بما هو شجر نگاه میکنند. نه اینکه حقیقت شجر را نگاه کنند، اگر حقیقتش را نگاه کنند عکس را در آن میبینند؛ اصلاً غیر عکس چیزی نمیبینند.
اینکه پیغمبر فرمود: «رب ارنا الاشیاء کما هی»[8] ، یعنی آنها را آنطور که هستند به من نشان بده. آنها چیستند؟ آنها ذاتشان و همهچیزشان آینه است، آنها را آنجوری به من نشان بده که هر چیزی را دیدم تو را ببینم.
شاگرد: در دعای عرفه است میگوید: «حتی لا اجهلک فی شیء»[9] .
استاد: بله، «حتی لا اجهلک فی شیء». یعنی یعنی من چیزی را میبینم، دیگر جاهل به تو نمانم، چون آن چیز دارد تو را نشان میدهد. عرض میکنم آینه است، همه وجود ما آینه است، همه تار و پود ما آینه است؛ به طوری که اگر کسی چشم حقیقتبین داشته باشد، تا این آینه را نگاه میکند جز عکس هیچ چیزی نمیبیند. خود خدا را نمیبیند، عکس خدا را میبیند. ولی متکلم چه میگوید؟ متکلم یا فیلسوف میگوید: این را به عنوان انسان داری میبینی، خب انسان مخلوق است، مخلوق خالق دارد، پس این هم خالق دارد. او را به عنوان انسان داری میبینی. عارف میگوید نه، این چیزی که داری میبینی اصلاً عکس خداست، چیز دیگر نیست. ولی متکلم میگوید نه، این مخلوق خداست؛ فیلسوف هم میگوید این صادر از خداست. یک جوری غیریت درست میکند. بعد میگوید تو از این غیر به آن اصل منتقل میشوی.
کلمه «منتقل» شاید درست باشد که انتقال ذهنی برای ما درست میشود با استدلال، بنابر نظر فیلسوف و متکلم. ولی بنابر نظر عارف، اصلاً انتقالی نمیخواهد.
شاگرد: تنبه میتوانیم بگوییم؟ بگوییم فقط تنبه برای غافل است، بهتر است؟
استاد: یعنی حالا، شما دارید میبینید، حالا گاهی از اوقات میبینید و متوجه نمیشوید حرف دیگری است.
شاگرد: میگوییم اینجا تنبه است، دیگر استدلال نیست، انتقال نیست.
استاد: حالا تنبه نمیدانم، اینجا شهود است. اینجا شهود است، خدا را داری شهود میکنی، منتها نه خودِ خدا را، عکسش را، ظهورش را. انتقال هم نمیخواهد که دیگر استدلال بکنی. آخر شیء دارد دیده میشود! برای چه چیزی میخواهید استدلال کنید؟ شکی ندارید که استدلال کنید و از چیزی استفاده کنید.
شاگرد: من سؤالم دقیقاً همین جا بود، من جواب را از شما نتوانستم بگیرم. میگویم خود عارف اگر این مسئله را ثبوتاً و شهوداً دارد بیان میکند که حقیقت امر و واقع امر همین است، برای خود من که حالا به قول شما درک و توجه به خود واقع ندارم، برای من استدلال میخواهد. حالا آقا میخواهد توجیه کند و بگوید تنبه، ولی برای من یک مسئله عدم روشنی در کار است تا قبل از اینکه به آن مقام برسم. حالا درست است اگر بخواهد...
استاد: بله، من اگر عارف نباشم، ولی همه را آینه ببینم، من هم مثل عارف میبینم. من توجه به آینه بودن ندارم. انسان را انسان میبینم نه مرآت، مشکل اینجاست. و الا الان فرض کنید ما هیچ عارف هم نیستیم و آن حالت عرفانی را نداریم، ولی این را به خودمان قبولاندهایم که همه اینها آینهاند. تا این را ببینم خدا را میبینم. منتها ما آن حالت عرفانی را نداریم، لذا وقتی به انسانی برخورد میکنیم، انسان را انسان میبینیم، بعد هم میخواهیم منتقل بشویم.
شاگرد: باید قبلش فهمیده باشیم که یک خدایی هست، بگوییم اینها آینه هستند.
استاد: بله دیگر، آینه بودن و اینها همه را باید بدانید، متوجه اینها باشید. اگر متوجه نشوید همان انتقال است. عارفی که به درجه فنا رسیده است که هیچچیز جز خدا نمیبیند، همه را دارد آینه میبیند. نه اینکه حکم کند به اینکه این آینه است، اصلاً متوجه آینه بودن هم نمیشود. فقط عکس را میبیند. و این عکس هم از جهت حکایت، عین ذوالعکس است. پس محکی را در این حاکی دارد میبیند، منتها در حد همین که این عکس حکایت میکند، بیشتر نه. ما اگر نمیبینیم، علتش این است که تا ما میخواهیم این انسان را ببینیم، انسانیتش میآید جلو چشممان یا جلوی دید عقلمان؛ انسانیتش میآید نه مرآتیتش.
عارف زحمت کشیده است، انسانها را یا هر موجودی را مرآت دیده است، حالا با خیال راحت همه را دارد به صورت مرآت نگاه میکند. مرآت هم به عنوان مرآت نمیبیند!یعنی نمیخواهد آینه را نگاه کند، بلکه میخواهد عکس در آینه را نگاه کند. این هم بارها عرض کردم، شما گاهی از اوقات میروید جلوی آینه، مثلاً یک جای صورتتان خون آمده یا یک چیزی شده است، یک جا را دقیق میخواهید ببینید. اصلاً متوجه آینه نمیشوید، فقط متوجه همان قسمتی میشوید که میخواهید ببینید. یا یک عکس حیوانی، گلی، انسانی افتاده است در آینه که نظر شما را کاملِ کامل جلب کرده است، شما خیره میشوید به آن عکس و اصلاً به آینه کار ندارید. بعداً از شما بپرسند آینه چهجوری بود، چقدر بود، اصلاً هیچ در مورد آینه نمیتوانید خبر بدهید، چون اصلاً آینه را ندیدهاید، فقط آن عکس را دیدهاید.
عارف به موجودات اینچنین نگاه میکند. اگر بپرسند این آدم قدش چقدر بود؟ میگوید من آدم ندیدم تا بدانم قدش چقدر بود! من آنچه دیدم خدا دیدم. نه اینکه این خداست، بلکه ظهور خداست. دیگر با همه این حرفهایی که میزنیم، مطلب روشن است، مدام من تأکید میکنم.
خب پس اینطور شد که ما همه داریم آیه را میبینیم، عکس را میبینیم، اما توجه نمیکنیم. اختصاص به عارف ندارد. این آینه است، آینه هم نشان میدهد، من نمیتوانم ببینم، من چشمم یک جوری است که مشکل دارم؛ و الا مگر چیز دیگری غیر از خداوند در جهان ظاهر است؟ هیچ چیزی جز خدا در جهان ظاهر نیست. من چشمم خراب است که دارم یک چیز دیگر را ظاهر میبینم. عارف چشمش را اصلاح کرده است، او دارد خوب میبیند.
شاگرد: میتوانم آخرین بار این سؤال را به یک جور دیگر بگویم؟ قبل از رسیدن به مقام حالا بتوانم به تعبیر خودم بگویم فنا...
استاد: من من حرف شما را فهمیدم؛ جوابش را هم دو بار دادم!
مراتب معرفت متکلم، فیلسوف و عارف نسبت به حقیقت و ظاهر
شاگرد: نه، میخواهم ببینم که درست فهیمدهام؟! قبل از مرحله فنا، عارف نمیتواند غیر از حرف صدرا را بگوید که علیت و معلول برای من قابل درک است، به واقع ربطی ندارد. من الان بخواهم استدلال کنم این مخلوقات چیست یا این تعینات چیست، مثل عارف نمیتوانم بگویم تا آن فنا برای من حاصل بشود. امکانش نیست.
استاد: بله، ببینید، متکلم حرفش درست است، فیلسوف هم درست است، منتها در حد خودشان. یعنی متکلمی که دارد انسان میبیند، شجر میبیند، درست حرف میزند، فیلسوف هم همینطور. هر دویشان دارند در مرتبه خودشان درست میگویند، ولی واقع را ندیدهاند. عارف واقع را هم دیده است. هر سهشان دارند درست میگویند، منتها هر کدام در مرتبه خودشان.
مرتبه عارف بالاتر از همه است، یعنی حقیقت را دارد میبیند. متکلم و فیلسوف ظاهر را دارند میبینند، آن حقیقت را نمیتوانند ببینند. حالا شما میفرمایید اگر چشم شخصی باز بشود و عارف بشود او میتواند ببیند، در صورتی که چشمش باز نشود نمیتواند ببیند. ما همه داریم ظهورات را میبینیم ولی توجه نداریم به اینکه این ظهورات است. همه داریم به آینه نگاه میکنیم، ولی بعضی از ما عکس را میبینیم، بعضی آینه را میبینیم. بیشترمان آینه را میبینیم، عکس را نمیبینیم. اما عارف عکس را میبیند. یعنی رسانده خودش را به جایی که عکس را ببیند. ما نرساندهایم، ما خود آینه را میبینیم.
علت خطای اهل شهود در امور حسی و تجربی
شاگرد: ما عرفایی داشتیم که آنها با وحدت وجود و با این نظریه مخالفاند، مثل علاءالدوله سمنانی. آنها چطور حقیقت را دیدهاند ولی باز آمدند و نظر دیگری را گفتهاند؟!
استاد: اختلاف بین عرفا... دو تا مشکل در عرفا داریم؛ یکی اینکه چرا گاهی حرفهای باطل میزنند، مثلاً عارفی میگوید که افلاک نهگانه داریم، همه این افلاک هم جسماند؛ بعداً روشن میشود که فلک داریم ولی جسم نیست، یا جسم هم داریم قابل خرق و التیام است. مثلاً کوکب را میگویند غیرقابل خرق و التیام است، فیلسوف میگوید قابل خرق و التیام نیست، عارف هم میگوید قابل خرق و التیام نیست. فردا علم پیشرفت میکند، معلوم میشود کوکب قابل خرق و التیام است. چرا عارف اشتباه گرفت؟ چرا عارف این اشتباه را کرد؟ این یک سؤالی است. عرفا در این مسائل و در خیلی از مسائل اشتباه دارند.
شاگرد: بیانشان و اصطلاحاتشان یکی است؟
استاد: اگر بخواهند حرف بزنند بله، یکی حرف میزنند. اصطلاحاتشان ممکن است یکی باشد و ممکن است نباشد، ولی بالاخره همان حرف فیلسوف را یا منجم را، همه را این عارف هم قبول کرده است. تو که رفتی دیدی، چطور نفهمیدی اینها اشتباه است؟! گاهی این سؤال میشود.
تفکیک ابزار شهود از ابزار تجربه و تقلید در طبیعیات
جواب این است که اولاً عارف تمام همّتش این است که برسد به خدا، به این امور کار ندارد. در این اموری که تجربی هستند، تقلید میکند. اصلاً نمیرود مشاهده کند. اگر هم مشاهده میکند، همانطور که گفتم عکس را در آن میبیند، دنبال این چیزها نیست. ثانیاً، برای تشخیص امور تجربی، ما شهود عقلی لازم نداریم، ما تجربه لازم داریم. او شهود عقلی میکند و آنچه را که باید با شهود ببیند، میبیند. این جسم را که با شهود نمیتواند ببیند، این جسم را باید با تجربه ببیند. او نسبت به تجربه مثل بقیه مردم است. اگر تجربه کرد، حکم درست میدهد، اگر تجربه نکرد، حکم درست نمیدهد. ابزارِ هر علمی، ابزار مخصوص است. شما در امور تجربی نمیتوانید شهود عرفانی بکنید، در آنجا هم که شهود عرفانی است کار تجربی نمیکنید.
بنابراین عارف چون تجربه نکرده در این مسئله، در این مسئله متبحر نشده است. او در شهود خودش، آنچه را شهود میکرده متبحر است، نباید بگوییم اشتباه کرده است. او در این کار مقلّد است، مثل فیلسوف. فیلسوف در مسئله فلک، مقلد منجم است یا برعکس. یعنی نرفته تحقیق کند، بلکه تقلید کرده است. عارف هم در بسیاری از این مسائل تقلید کرده است، لذا اشتباه نکرده است، آن مقلَّدش اشتباه کرده است. این در مورد این مسئله که شما این را سؤال نکرده بودید. سؤال چه بود؟
شاگرد: وحدت وجود...
تحلیل موضع علاءالدوله سمنانی و پیشفرضهای مانع شهود
استاد: خب درباره وحدت وجود همهاش شهود است دیگر، تجربه که نیست. آن اشکال شما وارد میشود. چرا این وحدت وجود را ندیده است؟ چرا به وحدت وجود معتقد نشده است؟ شما مثال زدید به علاءالدوله سمنانی که شرحی بر فتوحات نوشته است. عارف بوده است، ولی وحدت وجود را قبول ندارد.
درست است که علاءالدوله سمنانی وحدت وجود را قبول ندارد[10] - بعضی جاها هم بر فتوحات اشکال کرده است که چرا اینطوری گفتی، اگر اینطوری میگفتی بهتر بود - ولی ایشان یا امثال ایشان، آن مطالب کلامی و مطالب فلسفی یا برداشتهایی که از روایات و آیات کرده است چنان در ذهنش رسوخ داشته است که مانع از آن شهود عرفانی میشده است. لذا ایشان، طبق آنچه در ذهنش رسوخ کرده است حرف میزده و بر فتوحات هم اشکال میکرده است. صدرا در بعضی موارد کلمات علاءالدوله سمنانی را میآورد و میگوید محییالدین این را گفته است، نه آن چیزی که تو فهمیدهای![11] یعنی علاءالدوله با یک پیشفرضهایی میرفته سراغ مطالب. آن پیشفرضها نمیگذاشته که ایشان آن شهود کامل را بکند. عرفا معتقدند ما این پیشفرضها را گذاشتیم کنار و رفتیم جلو. اگر علاءالدوله هم پیشفرضها را کنار میگذاشت و جلو میرفت، همان را که ما دیدهایم میدید.
پس اگر عارفی در این مسئله حکم ندهد به وحدت شخصی وجود، عرفای دیگر میگویند تو پلهها را بالا نیامدی! آن پایین ایستادی و خواستی مطلب برایت روشن بشود! باید بیایی بالا تا ببینی. وقتی شهود کنی، همین حرف ما را میزنی. عرفا میگویند ما با هم اختلاف نداریم، در آن مسائلی که اساس است اختلاف نداریم. در این ریزهمیزهها هم اختلاف داریم که عرض کردم خیلیهایش با تقلید گرفتهاند. خیلی مباحثی که ربطی به عرفان ندارد، توجیه عالَم است، اینها را با تقلید گرفتهاند، لذا ممکن است در آن اختلاف کنند و ممکن است اشتباه کنند. در آن چیزهایی که خودشان ادعای شهود میکنند و میگویند رفتهایم و دیدهایم، اشتباه نمیکنند، یعنی معتقدند اشتباه نمیکنیم.
مسئله شطحیات و تفاوت ظرفیتها
بله، گاهی ممکن است گرفتار شطح و اینها بشوند و یک چیزهایی بگویند که بعد از اینکه به حال عادی برگشتند، بگویند اشتباه گفتیم، نگفتیم. اینها هست، که گاهی بالاخره حالتِ خاصی به آنها دست میدهد، بعضی از اینها تحمل زیادی ندارند. یک نوری به آنها ساطع میشود، تحمل ندارند و یک چیزهایی میگویند. بعد هم که به حال عادی برگشتند میگویند ما نگفتیم. یا اگر گفتیم، بعد از این شما نگذارید ما بگوییم، مثلاً بزنید، بکشید، نگذارید ما این حرفها را بزنیم. وقتی میگوید خودش حالیاش نیست که چه میگوید؛ چون رفته در یک حالتی، ظرفیت آن حالت را هم نداشته، دست و پایش را گم کرده و یک چیزی گفته است. آنهایی که با ظرفیت بالا هستند، هیچوقت این حرفها را نمیزنند.
حالا اینها دیگر بحثهایی است که جنبی شد، یکخرده اینطرف و آنطرف رفتیم. اصل مطلب این بود که من میخواستم تشأن و علیت را توضیح بدهم، نمیدانم تا چه حد موفق شدم. بالاخره به اندازهای که توانستم بیان کنم، بیان کردم. انشاءالله که خلاف نگفته باشم و خلاف هم منتقل نکرده باشم. دیگر نمیرسیم به بقیه مباحث، باید بگذاریم برای جلسه آینده انشاءالله.
شاگرد: عارف اگر همهچیز را ظهور میبیند، اختلاف اشیاء را به چه میداند؟ حوائج خودش را چطور برطرف میکند؟ اگر همه ظهورند...
استاد: من قبلاً عرض کردم که عارف تشکیک را در ظهورات قبول دارد، حتی «تشکیک» را در ظهورات قبول دارد! در وجود قبول ندارد، در ظهورات قائل به تشکیک است. ظرفیتها مختلفاند، شیشههای رنگی رنگهای مختلف دارند، این را که قبول دارد.
شاگرد: درست است، ولی مثلاً در امور روزمرهاش، از کجا میفهمد این بشقاب است، آن چنگال است؟ همه را ظهور میبیند، نهایتاً ظهور شدید و قوی و ضعیف میبیند...
استاد: بله، ظهور میبیند، ولی آن وقتی که در حال فناست، اینهایی که شما میفرمایید اصلاً متوجه نمیشود.
شاگرد: برگردد به بقاء...
استاد: بله، برمیگردد به حالت عادی، میبیند. در حال فنا هیچ چیزی نمیبیند جز خدا.
شاگرد: میگویم دلیل عدم گفتن به وحدت وجود مثل علاءالدوله سمنانی دلیل نمیشود که ایشان اصلاً عارف نبوده است؟ حالا در یک مدرسه عرفان بوده، ولی عارف نبوده است؟ خب شما دارید میگویید شهود نکرده است، یعنی عارف نبوده است!
استاد: بله دیگر، حالا شاید همینها را هم بتوانیم بگوییم. حالا در مورد علاءالدوله سمنانی یا در مورد دیگران ما نظر نمیخواهیم بدهیم.
شاگرد: ... اینها حرفهای بلندی است، خود علاءالدوله را هم نمیشود...
استاد: بله، علاءالدوله آدم کمی نیست. وحدت وجود را قبول ندارد، حرفهای محییالدین را توجیه نمیکند.
شاگرد: به وحدتِ شهود ظاهراً قائل بوده.
استاد: حالا ما به افراد کار نداریم، هیچوقت بحثهای ما بحث صغروی نیست. بحثهای ما بحث کبروی است. تطبیق نمیکنیم به کسی.
شاگرد: نه خب ما میخواهیم... دیدن است، اگر این هم دیده است، ظاهراً اگر همه یک چیزی را ببینند، یک حرف باید بزنند.
استاد: بله.