97/09/25
بسم الله الرحمن الرحیم
وحدت در کثرت و کثرت در وحدت (توحید خاصی)/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /وحدت در کثرت و کثرت در وحدت (توحید خاصی)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه، صفحه بیست و چهار، سطر اول:
«و بما أن هذه الكثرة من حيث الشدة و الضعف و الكمال و النقص و التقدم و التأخر تؤكد الوحدة التي هي حق الوحدة و إن لم تكن الكثرة التي من حيث الإضافة إلى الماهيات الإمكانية كذلك ترجع إلى أصل واحد و سنخ فارد وحدة ليست من جنس الوحدات المشهورة».[1]
دیروز مبتدا را خواندیم و خصوصیاتی برای آن مبتدا ذکر کردیم و در تمام آن خصوصیات، خبر را هم به مبتدا چسباندیم. حالا یک خصوصیت دیگر باقی مانده است که آن را هم به مبتدا مرتبط کنیم، بعد خبر را هم بر مبتدا حمل کنیم. «و جمیعها، بما أنّ هذه الکثرة، کذلک ترجع إلی أصل واحد». تمام مراتب وجود یا تمام موجوداتی که صاحب مراتب مختلف هستند، تماماً به اصل واحد برمیگردند. این «بما» را دارم معنا میکنم؛ با توجه به اینکه کثرتی که در این موجودات هست، کثرت ماهوی نیست که به وحدت برنگردد، بلکه کثرت به لحاظ شدت و ضعف است که به وحدت برمیگردد، حتی وحدت را تأکید میکند.
تمایز کثرت تشکیکی وجودی از کثرت ماهوی
چون کثرتی که در تمام این موجودات حاصل است اینچنین است، پس تمام این موجودات به اصل واحد برمیگردند؛ چون کثرتشان کثرت مزاحم با وحدت نیست، بلکه سازگار با وحدت است، بلکه بالاتر از این، مؤکِّد وحدت است. کثرتشان با وحدت سازگار است، چون کثرتشان با وحدت سازگار است، همه این کثرات به اصل واحد برمیگردند. دقت کنید عبارت را چگونه معنا کردم: «و جمیعها»، یعنی جمیع این موجوداتِ دارای مراتب که متکثر هم هستند، اینها به اصل واحد برمیگردند؛ چرا؟ چون کثرتشان کثرتی است که با واحد سازگار است، کثرت ماهوی نیست که با واحد نسازد، بلکه کثرت به شدت و ضعف است که با واحد میسازد، بلکه بالاتر از ساختن، واحد را تأکید میکند، وحدت را تأکید میکند. این خلاصه عبارت ایشان است.
گاهی از اوقات کثرت به وسیله شدت و ضعف درست میشود، گاهی از اوقات به وسیله کثرت ماهوی درست میشود. گاهی وجود را شما با این ماهیت متحد میکنید، بعداً با ماهیت دیگر متحد میکنید، بعد با ماهیت سوم متحد میکنید، همینطور با ماهیات مختلف متحد میکنید، این وجود به توسط کثرتی که مخصوص ماهیات است متکثر میشود. اینچنین کثرتی با وحدت سازگار نیست و نمیشود آن را به وحدت برگرداند. ولی گاهی شما به وجود، شدت و ضعف میدهید؛ میگویید این وجود شدید است، این وجود ضعیف است، این وجود کامل است، این ناقص است، این مقدّم است، این مؤخّر است. اینگونه تکثر برای وجود درست میکنید، نه از طریق ماهیات؛ از طریق اینکه این وجود شدید است و آن ضعیف است، کثرت را درست میکنید.
سنخیت مراتب شدت و ضعف با وحدت وجود
این شدت و ضعف چون شدت و ضعف در وجود است، وحدت را به هم نمیریزد؛ یعنی آن مقدار شدت هم از سنخ وجود است، آن مقدار نقص هم از سنخ وجود است، آن مقدار مشترک هم از سنخ وجود است. بنابراین شما چیزی غیر از وجود ندارید که این وجود را کثیر کند. اینچنین شدت و ضعفی منافات با وحدت ندارد. پس شما وجود واحدی را ملاحظه میکنید، یک قسمت آن را میگویید شدید است، یک قسمت آن را میگویید ضعیف؛ این شدت و ضعف، وجود را متکثر نمیکند، بلکه وحدت را تأکید میکند. چون این مراتب موجودات اختلافشان به شدت و ضعف است، نه به اختلاف ماهوی، لذا میتوانیم بگوییم که این موجودات همگی به اصل واحد برمیگردند؛ چون با وحدت ناسازگار نیستند. این هم تتمه بحثی است که دیروز شروع کرده بودیم.
صفحه بیست و چهار هستیم، سطر اول: «و بما ان هذه»؛ عرض کردم «جمیعها» را بر سر این «بما ان هذه» درمیآوریم، همانطور که بر سر «بما»های قبلی درآورده بودیم. جمیع این مراتب یا جمیع این وجودات همراه با مراتب، به سبب اینکه کثرتشان «تؤکّد الوحدة»، «ترجع إلی أصل واحد». تمام اینها به اصل واحد برمیگردند به این مناسبت که کثرتشان تأکید وحدت میکند. کثرتشان از کثراتی نیست که مقابل وحدت باشد. پس میتوانیم آنها را به وحدت ارجاع بدهیم، زیرا کثرتشان با وحدت سازگار است. «بما» اینکه «هذه الکثرة»؛ یعنی این کثرتی که کثرت مراتب است، این کثرت که از حیث شدت و ضعف، کمال و نقص، تقدم و تأخر است، این کثرت «تؤکّد الوحدة». «تؤکّد الوحدة» خبر «إنّ» است؛ «هذه الکثرة» اسم آن است، «تؤکّد الوحدة» خبر است.
چون که این کثرت - که از حیث شدت و ضعف و کمال و نقص و تقدم و تأخر است - تأکید میکند وحدت را، چون چنین است، این مراتب که دارای چنین کثرتی هستند «ترجع إلی أصل واحد». تأکید میکند وحدتی را که «الّتی هی حقّ الوحدة»؛ وحدتی که وحدت حقه است. وحدت وجود همانطور که قبلاً گفتیم وحدت حقه است. وحدت حقه را اینطور معنا کردیم که با وحدت متحد است؛ این وجود با وحدت متحد است. خارجاً وجود و وحدت یکی هستند ولو مفهومشان دو تا است. پس این وحدت که برای وجود است وحدت حقه است، «حقّ الوحدة» است یعنی وحدت حقه است. با اینکه وحدت حقه است، به وسیله این کثرت تأکید میشود؛ یعنی با اینکه وحدت، وحدت غلیظ است که عین این وجود است، با اینکه عین وجود است، باز هم به وسیله این کثرت تأکید میشود؛ زیرا این کثرت همانطور که عرض کردیم از خارج نیامده، در درون خود وجود است و آن مراتب ضعفش، نقصش، کمالش، مشترکش، همهاش از سنخ وجود هستند.
«و إن لم تکن الکثرة الّتی من حیث الإضافة إلی الماهیّات الإمکانیّة کذلک». «کذلک» یعنی «تؤکّد الوحدة الّتی هی حقّ الوحدة». کثرتی که از ناحیه اضافه وجود به ماهیات امکانیه میآید، «کذلک» نیست، یعنی مؤکد وحدت نیست. کثرتی که از ناحیه ماهیات میآید - و شما وجود را به این ماهیت نسبت میدهید میشود وجودی، به ماهیت دیگر نسبت میدهید میشود وجود دیگر - این کثرتی که از ناحیه ماهیات امکانی میآید، «کذلک» نیست، یعنی تأکید وحدت نمیکند؛ این مقابل وحدت است، با وحدت نمیسازد.
شاگرد: تأکید وحدت یعنی چه؟ وحدت، وحدت است دیگر، تأکیدش یعنی چه؟
استاد: تأکیدش یعنی تأکید!
شاگرد: چه کار میکند که تأکید میکند؟
استاد: حالا من این تکه را تمام کنم، تأکید را هم بیان میکنم. تأکید معنای خودش را دارد، حالا شما میفرمایید که آن را اینجا تطبیق کن و الا تأکید معنی دیگری ندارد، تأکید یعنی تأکید؛ منتها شما اینجا میخواهید تطبیق بشود، اینجا تطبیق میکنیم انشاءالله. حالا من این عبارت را تمام کنم.
«و إن لم تکن» کثرتی که از ناحیه اضافه به ماهیات امکانیه پدید میآید «کذلک»، یعنی مؤکد وحدت نیست، این کثرت مؤکد وحدت نیست، مقابل وحدت است. خب، این «ترجع إلی أصل واحد» عرض کردم خبر است، خبر «جمیعها» است که تا حالا ما در تقدیر میگرفتیم، اما حالا دیگر تصریح کردیم. «ترجع إلی أصل واحد و سنخ فارد». «سنخ فارد» عطف تفسیری بر «اصل واحد» است. «فارد» همان معنای «واحد» را میرساند، از مادهی «فرد» گرفته شده است، با «واحد» یکی است؛ «سنخ» هم با آن «اصل» یکی است.
شاگرد: «و إن لم تکن الکثرة» یعنی ملاحظه نکن دیگر، و الا کثرت ماهوی که هست.
استاد: نمیخواهد بگوید هست یا نیست، بلکه میگوید کثرت ماهوی شأنش این است، ولی کثرت شدت و ضعف، شأنش این است. میخواهد بین این دو تا کثرتها فرق بگذارد. حالا وجود کدامش را دارد؟ ممکن است هر دوی آنها را داشته باشد. آن بحث دیگری است که وجود اینها را دارد یا نه؟ وجود، کثرت ماهوی را هم دارد، کثرت به حیث شدت و ضعف را دارد. این دو تا کثرتها با هم فرق دارند؛ آن اولی که شدت و ضعف است با وحدت میسازد، دومی که کثرت ماهوی است با وحدت نمیسازد. چون ماهیات نمیگذارند، مضافالیهها که ماهیات هستند نمیگذارند که وحدت حاصل بشود.
معنای تأکید کثرت بر وحدت شامله
اما تأکید وحدت چیست؟ این وحدتی که ما در اینجا داریم، وحدتی است که شامل کثرت میشود، یعنی تمام مراتب را شامل میشود. حقیقت وجود شامل همه مراتب است؛ پس وحدت اینچنینی است. خب، وحدت اینچنینی را کثرت تأکید میکند؛ چرا؟ چون کثرت هم همان چیزی است که این واحد بر آن مشتمل است؛ این واحد مشتمل بر کثرات است. این کثرات، کثرتشان تأکید میکند وحدت را، یعنی وحدت شامله را اثبات میکند. حالا اگر وحدت را هم وحدت شامله نگیرید، باز هم میتوانیم اینجا تأکید را درست کنیم، به این صورت که اشاره کردم؛ شما مراتب را که یکی شدید است و یکی ضعیف است ملاحظه کنید، میبینید اینها هم از سنخ وجودند. پس آن وجودی را که واحد است، اینها هم دارند همان وجود را در وجود واحد میآورند. پس تأکید میکنند وحدت را، نه اینکه مخالفت کنند با وحدت؛ یعنی آن وحدتی که هست دارد به توسط اینها تثبیت میشود و تأکید میشود.
ظاهراً مطلب روشن باشد؛ عرض میکنم من تأکید را نمیتوانم معنی دیگری بکنم، تأکید معنایش تأکید است؛ منتها میخواهید تطبیق بشود بر اینجا. یعنی شما وقتی که وحدت را در وجود میبینید و میبینید که وجود یک سنخ است و واحد است، شدت و ضعف را هم که ملاحظه میکنید، میبینید که در ذهنتان آن وحدت تأکید میشود، میبینید که این وجود واقعاً واحد است.
شاگرد: پاورقی خود مرحوم سبزواری... یک پاورقی دارند...
استاد: من حاشیه را مطالعه نکردهام متأسفانه، یعنی یادم رفت نگاه کنم. حالا اگر یادم بود مطالعه میکنم، خلاصهاش را میگویم.
شاگرد: بیان شما تأکید را برد در عالم اثبات؛ یعنی در مقام فهمِ این وحدت، توجه به شدت و ضعف، این فهم ما تأکید میشود، اما ظاهراً حاشیه بحث را برده در همان...
استاد: حالا حاشیه را من مطالعه میکنم بعداً توضیح میدهم. یعنی تصمیم گرفتم مطالعهاش کنم، اما یادم رفت؛ حالا انشاءالله مطالعه میکنم خدمتتان عرض میکنم.
شاگرد: «تؤکّد الوحدة» را شما خبر «إنّ» گرفتید؟
استاد: بله. «بما انّ هذه الکثرة من حیث الشدّة والضّعف والکمال»، «من حیث» را خبر نگرفتم، «تؤکّد» را خبر گرفتم. میشود حالا اینطوری بگویید: «هذه الکثرة» از حیث شدت و ضعف است...
شاگرد: ظاهراً «تؤکّد» خبر آن «جمیعها» است ...
استاد: نه، خبر «جمیعها»، «تؤکّد» نیست، خبر «جمیعها»، «ترجع إلی أصل واحد» است. آنطوری که من معنا کردم خوب است؛ «تؤکّد» را خبر «إنّ» بگیرید، «من حیث الشدّة والضّعف» را خبر نگیرید. بگویید این کثرت از این جهت مؤکد وحدت است، از آن جهتِ دیگر مؤکد وحدت نیست، مزاحم وحدت است. کثرت از این جهت مؤکد وحدت است، از آن جهت مؤکد وحدت نیست.
شاگرد: خبر بعد الخبر هم میشود گرفت؟ از این جهت که از حیث شدت و ضعف است، «تؤکد»
استاد: اگر «من حیث» نبود میتوانستید خبر بعد الخبر بگیرید، یعنی این «من حیث» مربوط به «تؤکّد» است؛ اینطور میشود: «بما انّ هذه الکثرة تؤکّد الوحدة من حیث الشدّة والضّعف»؛ یعنی چون کثرت اینچنین کثرتی است، «تؤکّد الوحدة»، ولی آن کثرت دیگر که کثرت ماهوی است «لا تؤکّد الوحدة».
شاگرد: شما دارید خبر بعد الخبر معنا میکنید.
استاد: حالا اگر آنگونه معنا میشود خبر بعد الخبر است. ولی خبر بعد الخبر نیست، من هم خبر بعد الخبر معنا نکردم.
شاگرد: اشاره آخر شما (کثرت از ناحیه ماهیات، کثرت از ناحیه مراتب)، حاشیه هم فقط به همین میپردازد؛ کثرت از ناحیه مراتب است که مؤکد وحدت است، کثرت از ناحیه ماهیات، همین...
استاد: در هر صورت «تؤکّد» را خبر بگیرید برای «إنّ» بهتر است. یعنی معنا صاف میشود دیگر.
اقسام وحدت و اثبات وحدت سعیه وجود
«وحدةً لیست من جنس الوحدات المشهورة». این مفعول مطلق است برای «واحد»؛ «ترجع إلی أصل واحدٍ»، اما «وحدةً لیست من جنس الوحدات المشهورة». وحدتی که برای وجود داریم از سنخ وحدات مشهوره نیست. وحدات مشهوره وحدت جنسی است و وحدت ابهامی و وحدت نوعی و وحدت عددی؛ که اینها را در تقسیمات وحدت دیدهاید. یا وحدت بالجنس و وحدت بالنوع است که اینها وحدتهای مجازی هستند. وحدت جنسی، نوعی، عددی حقیقی هستند که اینها را در بحث وحدت خواندهاید. البته در این کتاب نخواندهاید، انشاءالله بحثش میآید؛ ولی در کتابهای دیگر خواندهاید.
حالا ایشان میفرماید: این وحدتی که برای وجود هست از جنس هیچکدام از وحدات نیست. وحدت جنسی نیست چون وجود جنس نیست، وحدت نوعی نیست چون وجود نوع نیست، اینها روشن است. فقط مسئلهاش وحدت عددی است؛ آیا وحدت عددی هم نیست، یعنی وحدت شخصی؟ وحدت عددی هم نیست؛ چرا؟ چون واحد عددی با واحد عددی دیگر نمیسازد. مثلاً زید واحد عددی است، با عمرو سازگار نیست؛ این دو تا جدا هستند از هم. حالا اگر ماهیتشان را هم ملاحظه نکنید، فقط وجود شخصیشان را ملاحظه کنید، باز دو تا شخص هستند، با هم سازگار نیستند، جدا هستند. پس وحدت عددی هم اینجا نیست؛ اگر وحدت عددی اینجا باشد، کثرت و شدت و ضعف با هم سازگار نمیشوند؛ یا اگر وجود شدید است، دیگر ضعیف نمیشود، چون نمیسازد با آن مقابلش. اگر وحدت عددی داشته باشد، یعنی مثلاً یک واحد شخصی شدید است؛ خب وجود میشود یک واحد شخصی شدید، دیگر به آن واحد شخصی ضعیف نمیتوانیم بگوییم وجود. پس وحدت عددی هم نیست.
اینجا وحدت سعی است که تمام این اقسام را شامل میشود. وحدتی است از سنخ خود وجود، همانطور که وجود سعی است این وحدت هم سعی است؛ همه مراتب را میتواند شامل بشود همانطور که اشاره کردیم. پس از جنس وحدات مشهوره نیست، ولی واحد است. خب، این بحث تمام شد. برمیگردیم به آن حاشیهای که دیروز وعده دادم که توضیح بدهم، آن را توضیح میدهم.
دیدگاههای کلامی، فلسفی و عرفانی در پیدایش کثرات (حاشیه)
«و جمیعها بما هی وجودٌ»؛ بعد میگوید: « هذا الی المتن»[2] ، یعنی از اینجا تا متنی که ما الان خواندیم: «و الوجود عند طائفة مشائیّة»[3] ، از اینجا تا آنجا «إشارةٌ إلی التّوحید الخاصّی»[4] .
دو اصطلاح مقابل هم داریم که لفظشان مقابل هم است نه معنایشان؛ یکی «وحدت در کثرت»، دوم «کثرت در وحدت». برای بیان پیدایش کثرات، مذاهب مختلفی داریم؛ چون میدانیم که اولاً جز واحد که خداست هیچ چیزی نبود، بعد کثرات ظاهر شدند. چگونه کثرات ظاهر شدند؟ متکلم میگوید خداوند کثرات را خلق کرد و هیچ سنخیتی بین خودش و کثرات نیست. مشاء میگویند که خداوند کثرات را صادر کرد؛ یعنی فلسفه میگوید کثرات صادر شد. عارف میگوید آن واحد تجلی کرد، با تجلیاش کثرات حاصل شدند. یعنی چه؟ یعنی این واحد خودش را جلوه داد؛ یک بار خودش را به این صورت جلوه داد و ظاهر کرد، یک بار به آن صورت، یک بار به صورت سوم، یک بار به صورت هزارم، همینطور تا آخر. اینها جلوههای مختلف همان واحد هستند، ظهورات همان واحد هستند؛ این را عارف میگوید.
پس متکلم میگوید خداوند کثرات را خلق کرد، هیچ سنخیتی هم نیست؛ چون بین خالق و مخلوق لازم نیست سنخیت باشد. فیلسوف میگوید صادر کرد؛ صادر سنخیت میخواهد. سنخیت داشت که صادر کرد؛ این سنخیت میخواهد. عارف میگوید تجلی کرد. تجلی سنخیتش خیلی قوی است؛ اصلاً میگوید خود همان اصل دارد خودش را ظاهر میکند، اینها ظهورات او هستند. این دیگر سنخیتش خیلی قوی میشود.
خب، الان توجه کنید؛ خداوند واحد است، خلق کثیر است؛ خالق واحد است، خلق کثیر است. آن واحد در کثرت نیست، اصلاً سنخیت ندارد، کثرت را خلق کرده است. فیلسوف میگوید کثرت را صادر کرده است. خب مصدر که واحد است در صوادر که کثیر هستند وجود ندارد، پس باز واحد در کثیر موجود نیست بنا بر نظر فیلسوف. بنا بر نظر متکلم واحد در کثیر نیست، یعنی آن واحد نیامده است در کثیر. بنا بر نظر فیلسوف هم واحد نیامده است در کثیر.
حقیقت وحدت در کثرت و جریان وجود منبسط
اما بنا بر نظر عارف، واحد خودش را جلوه داده است، این کثیر جلوههای اوست، این کثیر ظهورات اوست. پس واحد آمده در کثیر و خودش را جلوه داده است. این واحد در این فرد از کثیر خودش را جلوه داده، در فرد دیگر هم جلوه داده، در فرد سوم هم جلوه داده است. خود اوست که دارد جلوههای مختلف میکند. پس واحد در کثیر آمده است، منتها آن واحد با همان عدم تناهی و با همان بیمرتبه بودن نیامده است، بلکه این کثیرها مرتبه دارند. آن واحد خودش را در این کثیرها نشان داده است و کثیرها مرتبه دارند. یعنی فرض کنید - حالا من تشبیه محسوس به معقول بکنم، شاید تشبیه خوبی هم نباشد، ولی خب حالا عیبی ندارد - ظروفی داشتیم، آبی را که واحد بود ریختیم در ظروف. بخشی از این آب رفت در این ظرف، بخشی رفت در آن ظرف؛ واحدی بود که در کثرت واقع شد، در کثرات آمد. اما فرق است بین آنچه الان در مورد واجبتعالی میگوییم و این آب. این آب خودش آمد در ظروف و کثیر شد، ولی آن واحدی که ما الان بحث میکنیم فعلش آمد در کثرات و کثیر شد. یعنی از آن واحد که خداست، وجودی به نام وجود منبسط صادر شد - حالا صادر که کلمه فلسفی است - و جلوه کرد و این جلوه آمد در تعینات مختلف و کثیر شد. حالا نگویید تعینات مختلف و ماهیات را به میان نیاورید، بگویید مراتب مختلف. آن واحد آمد، این مرتبه شدید را گرفت، آن مرتبه متوسط را گرفت، مرتبه ضعیف را گرفت، شد متکثر.
توجه کردید که الان توضیح داده شد که آن واحد حقیقی، فیضی و آیتی و ظهوری داشت به نام آیت ظلّی یا واحد ظلّی که وجود منبسط است. این واحد ظلّی در کثرات آمد و در همه موجودات، این واحد ظلّی که وجود منبسط است سَریان پیدا کرد، «سَرَیاناً مَجهولَ الکُنه»[5] . پس واحد در کثیر ظاهر شد، این وحدت در کثرت حاصل شد. برای توضیح بیشتر که این حتماً باید مورد توجه قرار بگیرد مثال میزنم، مثال محسوس میزنم. خودتان توجه کنید که این مثالها مُبَعِّد نباشند؛ چون خداوند مجرد است، محسوس نیست؛ ولی ما داریم مثال محسوس میزنیم. بالاخره ابهامی در کلاممان هست، شاید بیش از این دیگر نتوانیم تصویر کنیم.
تعینات نوری و تمایز نور لاتعین از ظهورات مقید
فرض کنید یک نور بینهایت را که این نور خداست و واحد هم هست. این نور بینهایت آمده ادامه پیدا کرده - چون دارم آن را محسوس میکنم - از آن بینهایت شروع کرده، این نور آمده تا اینجا. این طرفش یک متعیناتی گذاشته شده است که منتظرند این نور به آنها برخورد کند و موجود بشوند. یک تعیّن سماء است، یک تعیّن ارض است، یک تعیّن مَلَک است، یک تعیّن انسان است؛ بینهایت متعینات اینجا صف بستهاند، منتظرند که از نور وجود بهرهمند بشوند و موجود بشوند.
آن نور میآید، به اینها برخورد میکند و تا بینهایتشان را موجود میکند. روشن است؟ ولی از وقتی که این نور میآید در این مراتب بینهایت میرود، دیگر خدا نیست، بلکه ظهور خداست، ولی ادامه همان نور است، فقط حرف این است که متعیّن شده است. آن نورِ لاتعیّن خداست، این هم همان نور است که دارد میآید، منتها متعیّن میشود. از همان وقتی که متعیّن میشود این نورِ متعیّنشده میشود مخلوق خدا، میشود یکی از کثرات. آن نور واحد در این کثرات میآید، وحدت در کثرت واقع میشود.
توجه میکنید که دیگر آن تعیّنات خدا نیستند، وجودهای متعیّن هم خدا نیستند، ظهور خدا هستند؛ ولی همه از نور الهی استفاده کردهاند، که «الله» میشود ﴿نُورُ السَّمَاوَاتِ﴾[6] . یعنی همان الله آمده نور سماوات و ارض شده است، ولی این نورها که محدودند دیگر خدا نیستند، از این به بعد ظهور خدا شدهاند، ولی از خدا جدا نیستند. فیض هستند، ظهور هستند، هر چه اسمشان را میگذارید.
سریان نور الهی در تعینات و وجهالله بودن وجود منبسط
شاگرد: این نوری که از ازل آمده و تا ابد میرود، این نور ممکن است؟
استاد: نه، ممکن و واجب نمیگوییم، چون عارف دارد حرف میزند. عارف اصلاً ممکن و واجب نمیگوید، تقسیم نمیکند وجود را به ممکن و واجب. میگوید یک دانه نور است، از ازل آمده، تا اینجا رسیده، بعد از اینجا به بعد همراه با تعیّنات میرود و چون همراه با تعیّنات میشود صاحبمرتبه میشود. صاحبمرتبه که شد دیگر خدا نیست، ظهور خداست. ولی توجه کنید که این نوری که دارد میآید، همان خود خداست، نور خداست که دارد میآید.
شاگرد: عارف میگوید این نور وجود منبسط است دیگر؟
استاد: نه، وجود منبسط توضیح اول من بود، آن که اصلاً اشکالی ندارد، آن خیلی راحت است. خدا یک وجود منبسطی را خلق کرد که واحد بود؛ این واحد را در کثرات قرار داد؛ در کثرات، یعنی در تعیّنات مختلف. اینکه اصلاً مشکلی نیست که من بخواهم توضیح بدهم، این خیلی راحت است که واحد را عبارت بگیریم از وجود منبسط، کثرات را هم عبارت بگیریم از ماهیات؛ بعد این واحد خودش میآید در کثرات یعنی در ماهیات کثیره و میشود متکثر؛ آن وقت وحدت در کثرت است. این که اصلاً مشکلی ندارد؛ فعل خدا واحد بوده است، آن فعل واحد میآید در کثرات و کثیر میشود. اما الان که من دارم صحبت میکنم، میخواهم بگویم همان نور اله میآید در این کثرات؛ به وجود منبسط کار ندارم، همان نور اله میآید در کثرات و با کثرات متحد میشود و متعیّن میشود. بعد این نورِ از اینجا به بعد که متعیّن شده با کثرات، اسمش وجود منبسط است که این هم وجه خداست، جدای از خدا نیست. نور از ازل آمد، همه نور خدا بود، کثرات نداشت. آمد و رسید به تعیّنات، رفت و سَریان پیدا کرد در تعیّنات؛ از همانجا که به تعیّنات رسید شد وجود منبسط و تمام تعیّنات را موجود کرد، رفت در کثرت.
خب ملاحظه کنید که این نور همان نور اله است که آمد، اما به محض اینکه به تعیّنات برخورد کرد شد کثیر، شد وجود منبسط، شد متعدد. اینطور تصویر کنید. پس ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ است، ولی آن نوری که در سماوات و ارض آمده، او الله نیست؛ چون متعیّن است، چون این نور رفته در سماوات و ارض متعیّن شده است، دیگر الله نیست.
شاگرد: تعیّنش...
استاد: همان تعیّنش است که مشکل درست کرده است که الله ادامه پیدا نکرد. ادامه هم نیست! اینها همه الفاظِ حسی است و در مورد واجبتعالی که مجرد است این حرفها غلط است. من برای تصویر بحث دارم میگویم. این تصویر هم که میکنید، مُبعِدهایش را، مزاحمهایش را باید در ذهنتان بیرون بریزید.
شاگرد: خود این نور را دو تا حیثیّت میدهید؛ یک حیثیّت نوریت، یک حیثیّت قید است، ما قیدش را...
استاد: ببینید، نور که خالص آمد؛ وقتی آمد به تعیّنات برخورد کرد، متعیّن شد. همان نور آمده است! همان متعیّن شد! تا تعیّن پیدا کرد، چون متعیّنات و معیِّنها کثیر بودند کثیر شد؛ چون معیِّنها حد بودند محدود شد. دیگر از اینجا به بعد خدا نیست، بلکه ظهور خداست و آیت خداست؛ همان وجود منبسط است. بعد که در صور اول اسرافیل این تعیّنها را برداشتیم، دوباره آن مقدار وجودی که در تعیّنات آمد و با هر متعیّنی متعیّن شد و با هر موجودی مشخَّص شد، آن باقی میماند که وجهالله است. بیگانه از خدا نیست، وجهالله است ولی خود خدا نیست، اما وجهالله نشان میدهد خدا را، کامل نشان میدهد.
نفی مباینت خلق با حق
به همین جهت شاید بتوانیم بگوییم همانطور که مرحوم سبزواری میگوید: وجود منبسط «ظهوره و کلمته»[7] ، ظهور خداست و کلمه خداست. بعد این کبری را ذکر میکند: «و ظهور الشیء و کلمته لا یباینه»، مباین نیست؛ پس این خلق مباین با خدا نیست، ولی به خاطر تعیّنش خدا نیست.
متکلمین خلق را مباین میگیرند نسبت به خدا. اما اینها میگویند نه، خلق مباین نیست، بلکه همانِ متعیّنشده است، پس مباینت ندارد؛ چون میگوییم همان است، منتها همان است که متعیّن شده است. وقتی اینطور میگوییم، دیگر مباینت ندارد؛ ولی در عین حال مغایرت دارد، «غیرٌ من وجهٍ»، مغایرت دارد. چون او متعیّن نیست، اینها همهشان متعیّن هستند. او مرتبه ندارد، همه اینها مراتب دارند. پس اینها او نیستند، او هم اینها نیست. همانطور که گفتیم وحدت شد در کثرت که بیان شد؛ وحدت شد در کثرت و مشکلی هم پیش نیامد، یعنی لازم نیامد که خداوند کثیر بشود.
شاگرد: این لازمهاش حصهحصه شدن وجود حق نیست؟
استاد: اگر حسیاش کنید بله؛ اگر وجود را حسی کنید، وجود حصهحصه میشود؛ اما وجود امر حسی نیست، اینها را من با تشبیه دارم بیان میکنم. بله، در تشبیه حق با شماست؛ این آبی که از آنجا دارد میآید، هیچ تعیّنی ندارد، وقتی وارد این ظروف شد میشود متعیّن، حصهحصه میشود. نوری که از آن ازل دارد میآید، وقتی برخورد میکند به این شیشههای رنگی حصهحصه میشود. آن حسیها حصهحصه میشوند، امور حسی، مثل نور، مثل آب؛ ولی مجرد حصهحصه نمیشود.
شاگرد: آب را میتوانیم حصهحصه لحاظ نکنیم؛ یک رودخانهای در نظر بگیریم، شعبه داشته باشد، متصل به رودخانه باشد.
استاد: باز هم حصه میشود. الان ملاحظه کنید که یک مطلب عقلی را که یک مطلب عقلی بیشتر نیست، ده بار برای ده نفر توضیح میدهید، هر کدام از این توضیحها میشود تعیّنِ همان مطلب عقلی. آن واحد را ریختید در کثرات، به نحوههای مختلف آن را جلوه دادید، به نحوههای مختلف ظاهر کردید. این واحد رفت در کثرات؛ ولی آیا این واحد وقتی میآید در کثرات، خودش متکثر میشود؟ آن مطلب عقلی شما متکثر نمیشود، بلکه جلوهها متکثر میشوند، نه آن؛ آن که واحد است. و وقتی که میآیند در کثرات، لفظی میشوند. همان مطلب عقلی میشود مطلب لفظی، به تلفظ میآید، حسی میشود. دیگر آن مطلب عقلی نیست،بلکه ظهور آن مطلب عقلی است. پس وحدت آمد در کثرت، ولی کثرات شدند ظهور این واحد.
تفاوت احکام مجرد با امور مادی و حقیقت کثرت در وحدت
اینها همه تشبیه بود! فقط خواستم مطلب روشن بشود؛ و الا مکان و زمان و امثال ذلک وجود ندارد که شیء را حصهحصه کند. زمان عامل حصهکردن است، مکان عامل حصهکردن است؛ اینها خودشان جزء همان حصهها هستند، جزء همان کثرات هستند.
شاگرد: اگر آن نور را ما وجود منبسط حساب کنیم، قابل فهم است؛ اما اگر نور را خود خدا بگیریم...
استاد: من عرض کردم وقتی این نور میآید - که الله است - این میآید، آنجا که میشود ﴿نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾[8] ، آنجا وجود منبسط شروع میشود، تا به هیولی برسد. آنجا وجود منبسط است، که حالا در تشبیه معقول به محسوس ادامه آن نور است. آن نور اصلاً ادامه ندارد، امتداد ندارد، لفظ «ادامه» نمیشود گفت؛ ولی در تشبیهی که ما میکنیم، کلمه «ادامه» را به کار میبریم. آن نور، ادامه نور واجبتعالی است.
شاگرد: ادامهاش هم باز نور است...
استاد: بله، نورِ متعیّن است. ادامهاش معلوم است نور است، ولی نورِ متعیّنشده است.
شاگرد: آن چیزی که ظهور پیدا میکند تعیّنات است، تعیّنات ظهور پیدا میکنند، اما نور باز نور است، همان نور است، فرق نمیکند.
استاد: بله، ولی نورِ متعیّنشده است.
شاگرد: طبق این بیان باید بگوییم خودِ وجودِ تعیّنات باز خداست، تعیّنشان غیر خداست.
استاد: نه، چون تعیّن دارد خدا نیست، چون خدا که متعیَّن نیست. چون تعیّن دارد خدا نیست، ظهور خداست.
شاگرد: در آیه داریم «وهو الذی فی الارض» ولی اله است، دیگر ارض نیست، ﴿وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاء﴾[9] ...
استاد: همان مثالی که زدم؛ مطلب عقلی میآید در الفاظ که من توضیح میدهم، این الفاظ ظهور آن مطلب عقلی هستند ولی مطلب عقلی نیستند، لفظ هستند، متعیّن شدهاند به تعیّن لفظی. پس اینگونه فکر کنید. عرض کردم اصلاً از وقتی که این نور میآید در تعیّنات میریزد میشود وجود منبسط؛ دیگر خدا نیست، ظهور خداست. منتها حالا چطور فرض میکنیم که خدا نوری است بینهایت؟ الان روشن است دیگر، نور بینهایت است؛ یعنی در موطن امکان هم آمده است، منتها خودش آن تعیّنات یا آن متعیّنات نشده است. این میشود وحدت در کثرت. این وحدت در کثرت است که با این توضیحی که دادیم روشن شد.
جمیع این موجودات «ترجع إلى أصل واحد»[10] که آن اصل واحد است که در این کثرات و موجودات موجود شده و حاصل شده است؛ میشود وحدت در کثرت. و این کثرات هم در او موجودند. اما چگونه؟ قرار شد که کثرات خدا نباشند، چطور این کثرات در خدا موجودند؟ این را توضیح میدهیم؛ حقیقت هر کدام از کثرات را بگیر، نه خودش را. حقیقت را که گرفتی، همهشان را با هم جمع کن که بشوند حقیقت واحده؛ آن حقیقت واحده خداست. پس کثرت را هم در وحدت جمع کردیم؛ یعنی تمام کمالاتِ این کثرات را، حقیقتشان را گرفتیم، حقیقتشان شد خدا، نه خودشان؛ خودشان خدا نیستند، خودشان رقیقه آن حقیقت هستند، مُظهِر آن حقیقت هستند. پس این حقیقتِ همه اینها در خداست، ولی نه حقیقتِ محدود به حد، آنجا حدودی در کار نیست. کثرات رفتند در وحدت.
قاعده «بسیط الحقیقة کل الاشیاء» و توحید خاصی
«بسیط الحقیقة کلّ الأشیاء و لیس بشيءٍ منها»[11] ، اشاره دارد به کثرت در وحدت. که کمالاتِ کثیره خلق، همه در واحد که خداست جمع هستند، منتها حقیقتشان در آنجاست نه خود رقیقه. حقیقت که اگر تنزل کند میشود اینها. این هم توضیح کثرت در وحدت بود. پس هم وحدت را در کثرت داریم، هم کثرت را در وحدت داریم. این میشود «توحید خاصّی» و این عبارت ما به این توحید اشاره دارد؛ یعنی بیانی که ما کردیم و «جمیعها»[12] را برگرداندیم به اصل واحد، جمیع موجودات با مراتب مختلف برگشتند به اصل واحد، هم آن اصل واحد در این کثرات آمد، هم این کثرات حقیقتشان در آن اصل واحد رفت. حقیقت همه مراتب وجود همان وجود است.
شاگرد: حقیقت اعیان ثابته میشوند دیگر...؟
استاد: نه، اعیان ثابته نیستند. حقیقت همه میرود در واجبتعالی جمع میشود. مثل این که حقیقت این الفاظی که ما گفتیم همان مطلب عقلی ماست. تمام این کثرات حقیقتشان میرود در واجبتعالی، آنجا واحد میشود؛ یعنی چون آنجا بساطت هست، تکثر برداشته میشود، یک حقیقت میشود که آن حقیقت اگر بخواهد تنزل کند، کثرات ظاهر میشوند.
خب، بحث تقریباً بحث سنگینی بود، بایدآن را تصور بکنید تا دو مرتبه فردا اگر من یک توضیح کوتاهی دادم، بعد از تصور کردن آن راحتتر متوجه بشوید. مطلب تمام نشد، ولی وقت تمام شده، میگذاریم جلسه بعد؛ منتها حتماً به آنچه گفته شد فکر بکنید، اگر اشکالی به ذهنتان آمد بگویید، فردا هم من توضیح میدهم، اگر اشکالی داشتید بگویید. اینجا جایی نیست که تعبداً قبول کنید، باید کاملاً مطلب را متوجه بشوید و الا خطرش زیاد است.