« فهرست دروس
درس شرح حکمت منظومه - استاد محمدحسین حشمت پور

97/09/24

بسم الله الرحمن الرحیم

ارجاع مراتب وجود به اصل واحد در هر حیثیت/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم

 

موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /ارجاع مراتب وجود به اصل واحد در هر حیثیت

 

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

 

حکمت شرح منظومه، صفحه بیست و سه، سطر پانزدهم:

«و جميعها بما هي وجود و مقيسة إلى العدم كأشعة و أظلة مقيسة إلى ظلمة بحتة و بما هي‌ مشتركات في مفهوم الوجود و بما هي شي‌ء لم يتخلل اللاشي‌ء فيه و بما أن ما به الامتياز في شيئية الوجود عين ما به الاتفاق لبساطته لا في شيئية الماهية ... ترجع إلى أصل واحد».[1]

بیان وحدت تشکیکی وجود و اشکال تحدید واجب

بحثمان در تشکیک وجود بود. ما برای وجود بر مبنای تشکیک، افرادی و مراتبی قائل شدیم؛ یعنی مثل وحدت شخصیه فکر نکردیم که وجود را متعدد نمی‌گیرد. ما بر مبنای تشکیک، وجود را متعدد کردیم، منتها به کمک مراتب؛ گفتیم وجود دارای مراتب است. به تعبیر دیگر، وجود خدا را محدود کردیم به اینکه در مرتبه عالیه است. بنا بر وحدت شخصیه، ما کل وجود را مربوط می‌کنیم به خداوند و برای ممکنات هیچ سهمی از وجود نمی‌گذاریم. اما بنا بر وحدت تشکیکی، می‌گوییم خدا در مرتبه عالی وجود است و سایر مراتب را به ممکنات اختصاص می‌دهیم و این محدود کردن وجود واجب تعالی است.

این اشکال پیش می‌آید که شما وجود واجب تعالی را محدود کرده‌اید؛ به آن وسعتی که عارف قائل است، وجود برای خدا قائل نشده‌اید. ایشان در این عبارت می‌خواهد بیان کند که اگر وجود را با هر صفتی ملاحظه‌ کنی، «ترجع الی اصلٍ واحد». بعد آن اوصاف را توضیح می‌دهد. بعد از اینکه آن توضیح اوصاف تمام می‌شود، من ان‌شاءالله حاشیه‌ای که خود مرحوم سبزواری در این زمینه نوشته‌اند، توضیح می‌دهم.

الان به آن اشکال که واجب محدود شد کاری نداریم. بعد ایشان توضیح می‌دهد که ما با این بیانمان فهماندیم که وحدت در کثرت است و کثرت در وحدت. آن هم الان من توضیح نمی‌دهم. بعد از اینکه مطلب متن تمام می‌شود، به توضیح آن مباحث ان‌شاءالله می‌پردازم. پس الان توجه کنید که آنچه در این عبارت آمده توضیح داده می‌شود، بدون اینکه بگوییم مقصود چیست و بدون اینکه از آنچه در این عبارت آمده، حاشیه را استفاده کنیم. حاشیه را ان‌شاءالله بعداً من مطرح می‌کنم.

به عبارت توجه کنید. من خود عبارت را یک توضیحی مختصر بدهم که از خارج بتوانم بیانش کنم. اول عبارت «جمیعها» داریم. ضمیر «جمیعها» برمی‌گردد به «وجودات»؛ یا چون وجودات را مراتب درست می‌کنند، می‌توانید برگردانید به «مراتب»: جمیع مراتب یا جمیع وجوداتی که هر کدام دارای مرتبه خاص‌اند. ضمیر را به هر کدام از این دو تا برگردانید درست است. «جمیعها»، تمام این مراتب - شش خط بشمارید و بیایید پایین - «ترجع الی اصلٍ واحد». آن «جمیعها» مبتدا است، «ترجع الی اصلٍ واحد» خبرش است. البته من گاهی از اوقات در کتاب خودمان به این چاپی که الان دستم است، یک مطلبی را ترکیب می‌کنم - مثلاً اینجا را مبتدا بگیرید، آنجا را خبر بگیرید، اینجا ضمیر را به آنجا برگردانید - بعداً به من نشان می‌دهند که در کتابی که حاشیه دارد، همه این‌ها نوشته شده است! من هیچ آگاهی ندارم از آن حاشیه‌هایی که شما نوشته‌اید. من کتاب خودم را توضیح می‌دهم و فکر می‌کنم یک مطلب جالبی را دارم می‌گویم که مطلب مبهمی هست و دارم آن را حل کنم. ولی بعد که مراجعه می‌کنیم به آن کتاب محشی، می‌بینیم حل شده است، حالا خیلی آنچه من می‌گویم مهم هم نیست. حالا یک وقتی که می‌بینید این‌طور است، مثلاً من می‌گویم آن مبتداست و آن خبر، حالا دیدم که بعضی از شما که آن کتاب محشی را دارید، خیلی بی‌اعتنا به حرف‌های من توجه کردید. این نشان می‌دهد که در کتاب شما هم نوشته شده است. همین‌طور است دیگر؟ نوشته شده است یا نه؟

شاگرد: ممکن است که بعضی از حاشیه را نداشته باشیم؛ شما بفرمایید.

استاد: من همه را می‌گویم. یعنی آنچه به ذهنم می‌رسد، به عنوان نکته عرض می‌کنم. چون کتاب شما در اختیارم نیست، نمی‌دانم چه حاشیه‌ای نوشته شده است. لذا آن که حل شده و آن که حل نشده، من هر دو را می‌گویم. حالا شاید بعضی کسانی که این کتاب‌های محشی را دارند، بگویند توضیح واضحات است؛ ولی برای کتابی مثل کتاب خود من یا بعضی چاپ‌های دیگر، شاید توضیح واضحات نباشد.

پس «جمیعها»، جمیع این مراتب، جمیع این وجودات «ترجع الی اصلٍ واحد»؛ یعنی همه برمی‌گردند و واحد می‌شوند. به هر صورت که آن‌ها را حساب کنید: «بما هی وجودٌ»، «بما هی مشترکات»، «بما هی شیءٌ»، «بما ان ما به الامتیاز»، با تمامی این اوصافی که برای وجود هست، به هر لحاظی که لحاظ کنید، می‌بینید که جمیع این مراتب وجود برمی‌گردند به واحد. پس در تمام این جملاتی که من می‌خوانم، «ترجع الی واحد» در ذهنتان باشد. وقتی می‌گویم: «جمیعها بما هی وجودٌ و مقیسة الی العدم»، پشتش بیاورید «ترجع الی وجودٍ واحد»؛ و وقتی می‌گویم: «بما هی مشترکاتٌ فی مفهوم الوجود»، باز هم پشتش بیاورید «ترجع الی اصلٍ واحد»؛ «بما هی شیءٌ لم یتخلل اللاشيء فیه»، باز هم «ترجع الی اصلٍ واحد»؛ تا آخر. شما آن خبر را پشت هر جمله‌ای تکرار کنید، مطلب راحت‌تر فهمیده می‌شود.

بررسی حیثیت اول؛ مقایسه وجودات با عدم و ارجاع تمام مراتب به اصل واحد

مطلب اول این است که آنچه در مقابل عدم است، وجود حساب می‌شود؛ چه ضعیف، چه متوسط، چه قوی، همه را وجود می‌گیریم. اگر مقایسه کنید وجود ضعیف را با وجود قوی، ممکن است بتوانید ادعا کنید که وجود ضعیف وجود نیست؛ سایه است، نور نیست. این در وقتی است که بین خود وجودها مقایسه می‌کنید. وقتی بین وجودها مقایسه می‌کنید، می‌بینید که یکی وجود ضعیف است، یکی وجود قوی است؛ یکی سایه است نسبت به دیگری. ولی وقتی با عدم مقایسه می‌کنید، می‌بینید همه‌ آن‌ها وجودند؛ چه ضعیفش، چه قوی‌اش، چه متوسطش.

اگر شما وجود را مقایسه کنید با عدم، تمام مراتب وجود را به اصل واحد برمی‌گردانید و همه را می‌گویید وجود. دیگر ضعف و قوت و این‌ها را نگاه نمی‌کنید، فقط وجود بودنش را نگاه می‌کنید، که می‌شود شیء واحد. ایشان می‌خواهد کاری بکند که وحدت وجود تشکیکی را با وحدت شخصی وجود الفت بدهد. می‌خواهد این کار را بکند. لذا ملاحظه می‌کنید که با اینکه مراتب در کار است، ولی یک کاری می‌خواهد بکند که آن مراتب نادیده گرفته بشود و اصل وجود ملاحظه بشود. آن وقت بیان می‌کند که این اصل برمی‌گردد به اصل واحد. الان چه‌کار دارد می‌کند؟ در بیان اولش می‌گوید شما وجود را با عدم مقایسه کنید، نه وجودها را با هم. اگر وجودها را با هم مقایسه کنید، ممکن است بگویید این وجود است، آن یکی وجود نیست؛ این نور است، آن یکی نور نیست، بلکه سایه است. این‌طوری ممکن است مقایسه کنید. آن وقت، همه‌ این نورها را برنمی‌گردانید به واحد. بعضی را می‌گویید نور است، بعضی را می‌گویید سایه است.

اما وقتی همه را با عدم ملاحظه کردید، مثل این است که نور و سایه را با ظلمت مقایسه کنید. چطور وقتی نور و سایه را با ظلمت مقایسه می‌کنید، هر دو را می‌گویید روشن است؟! هم سایه را می‌گویید روشن است و هم نور را می‌گویید روشن است. چون با ظلمت مقایسه کردید، هر دو را یکسان می‌بینید، یعنی می‌گویید هر دو در نور بودن یکی هستند، این هم نور است، آن هم نور است، دیگر به مراتبش کار ندارید. ولی وقتی نور را با سایه مقایسه می‌کنید، دیگر نمی‌گویید همه روشن هستند، بلکه می‌گویید نور روشن است، سایه مجازاً روشن است؛ به برکت نوری که آن طرف است روشن است، ولی خودش نور نیست. وقتی نور و سایه را مقایسه می‌کنید، دیگر به سایه نمی‌گویید نور؛ ولی وقتی نور و سایه را با ظلمت مقایسه می‌کنید، همان‌طور که به نور می‌گویید نور، به سایه هم می‌گویید نور.

حالا ایشان می‌گوید در وجود هم همین عمل را بکن. در وجود، وجود را - چه ضعیف، چه قوی - با عدم مقایسه کن. نه اینکه وجود ضعیف و وجود قوی را با هم مقایسه کن، بلکه همه وجودها را با عدم مقایسه کن، می‌بینی به همه وجودها می‌گویی وجود. اگرچه وقتی وجود متوسط را با وجود قوی مقایسه کنی، دلت نمی‌خواهد وجود متوسط را بگویی وجود، یا وجود ضعیف را بگویی وجود؛ ولی وقتی همه را با عدم مقایسه کنی، به همه‌شان می‌گویی وجود. ایشان می‌گوید: وجود را «بما هی مقیسةٌ الی العدم» ملاحظه کن، در این صورت «ترجع الی اصلٍ واحد». حقیقت وجود برمی‌گردد به اصل واحد.

تمام مراتب وجود، اگر با عدم مقایسه شوند، برمی‌گردند به اصل واحد؛ یعنی همه‌شان وجودند. ولو اگر آن‌ها را مقایسه کنی با همدیگر، آن‌ها را بر نمی‌گردانی به اصل واحد، ولی وقتی که با عدم مقایسه می‌کنی، همه را برمی‌گردانی به اصل واحد. حالا اینکه چه استفاده‌ای از این مطالب می‌خواهد بکند، در حاشیه می‌گوید و من بعد از اینکه مطالبش تمام شد و همه را از روی عبارت خواندم، بعداً به حاشیه می‌پردازم. شما فقط اصل مطلب را توجه کنید. ولی از این اصل مطلب بعداً چه استفاده‌ای می‌کند؟ می‌خواهد یک الفتی بین وحدت تشکیکی وجود و وحدت شخصی وجود بیندازد؛ می‌خواهد کثرت در وحدت و وحدت در کثرت را توضیح بدهد. این‌ها توجیهاتی است که بعداً ما استفاده می‌کنیم. فعلاً اصل مطلب روشن بشود، بعد فایده و نتیجه‌اش هم بیان می‌کنیم.

من تکه‌تکه عبارت‌ها را که توضیح دادم، از رو می‌خوانم. حالا این یک قسمت را بخوانم. صفحه بیست و سه هستیم، سطر پانزدهم: «و جمیعها»، عرض کردم «جمیعها» مبتدا است، آن «ترجع الی اصلٍ واحد» خبر است. بعد ضمیر «جمیعها» هم برمی‌گردد به وجودات که از طریق مراتب ساخته می‌شوند، یا اصلاً برگردانید به خود مراتب. تمام این وجوداتی که دارای مراتب مختلف هستند، به این مناسبت که همه وجودند و «مقيسة إلى العدم» هستند، «ترجع الی اصلٍ واحد»؛ با این حیث که شما آن‌ها را با عدم می‌سنجید، آن‌ها را به اصل واحد برمی‌گردانید. مثل اشعه و اظله که در صورتی که قیاس بشوند به ظلمت خالص و آن‌ها را با ظلمت مقایسه کنید، اشعه و اظله را هر دو را یکسان می‌گیرید و همه را به اصل واحدی که روشنی است برمی‌گردانید؛ ولی وقتی خود ظلال و خود اشعه را با هم مقایسه کنید، آن‌ها را به اصل واحد بر نمی‌گردانید و شعاع را در مقابل ظل، و ظل را در مقابل شعاع قرار می‌دهید. اما وقتی هر دو را با ظلمت محض مقایسه می‌کنید، هر دو را یکسان می‌گیرید، هر دو را می‌گویید روشن. در وجود هم همین‌طور است. در وجود هم وقتی وجودها را با هم مقایسه می‌کنید، همه را به یک جا برنمی‌گردانید، مراتب لحاظ می‌شوند. ولی وقتی شما همه وجودات را با عدم مقایسه می‌کنید، دیگر مراتب را لحاظ نمی‌کنید، همه را برمی‌گردانید به اصل واحد، می‌گویید همه‌شان وجودند.

شاگرد: در اینجا ظلمت هم تشکیکی گرفته است که «ظلمة بحتة» می‌گوید؟

استاد: نه، یعنی ظلمت خالص؛ تفسیر است. «ظلمة بحتة» قید توضیحی است. با ظلمت خالص می‌خواهد مثل سایه را خارج کند، که سایه نسبت به نور ظلمت حساب می‌شود، ولی ظلمت محض نیست.

بررسی حیثیت دوم؛ اشتراک در مفهوم واحد وجود

«و بما هی مشترکاتٌ فی مفهوم الوجود» بحث دیگری است. یعنی ملاحظه می‌کنید وجودها را - وجودهایی که با هم اختلاف درجه و اختلاف مرتبه دارند - ولی وقتی لحاظ می‌کنید، همه این‌ها را در یک مفهوم می‌توانید جمع کنید، که مفهوم شامل همه این مصادیق است و بر همه مصادیق صدق می‌کند. وقتی شما این‌ها را در یک مفهوم جمع می‌کنید، دیگر به مراتبش توجه نمی‌کنید؛ چون وجود با هر مرتبه‌ای که باشد، این مفهوم مشترک را دارد. شما وقتی این‌ها را یعنی وجودها را با این مفهوم می‌سنجید، دیگر وجودها را مختلف نمی‌گیرید، همه در این مفهوم مشترک‌اند. همان‌طور که وقتی وجود را با عدم سنجیدید، همه وجودها در مقابل عدم بودن مشترک بودند و همه‌شان عنوان واحد را که مقابل العدم است داشتند، اینجا هم همه‌شان عنوان واحد را که مفادشان این‌چنین است، دارند. همه وجودها این عنوان را دارند که فلان مفاد را دارند. همان‌طور که همه وجودات این عنوان را داشتند که قبال العدم بودند. روشن است مطلب.

پس به عنوان اینکه همه وجودات قبال العدم بودند، شما آن‌ها را یکی حساب کردید؛ ولو اختلاف مرتبه داشتند، به اختلاف مرتبه‌شان توجه نکردید. همچنین به این عنوان که همه‌شان یک معنا دارند، می‌توانید همه را یکی حساب کنید، باز به مرتبه‌شان توجه نکنید.

«جمیعها» را تکرار می‌کنم؛ «و جمیعها بما هی مشترکاتٌ فی مفهوم الوجود، ترجع الی اصلٍ واحد». همه این مراتب از این حیث که در مفهوم وجود مشترک‌اند و همه‌شان این عنوان وجود را دارند، از این جهت برمی‌گردند به اصل واحد و مراتبشان لحاظ نمی‌شود. یعنی شما دیگر نگاه نمی‌کنید که این قوّت مرتبه دارد یا ضعف مرتبه دارد؛ فقط نگاه می‌کنید که مفهوم وجود در او با مفهوم وجود در این، یک معنا دارد و یکی است.

شاگرد: تفسیر «بما هی» قبل است؟

استاد: تفسیر «بما هی» قبل نگیرید. تفسیر نگیرید، همه این‌ها را مستقل بگیرید. می‌توانید تفسیر بگیرید، ولی تفسیر نگیرید بهتر است. آن «بما هی وجودٌ» را این‌طور بگیرید: مراتب را می‌اندازیم زیرا همه را مقایسه می‌کنیم با عدم. اینجا هم بگویید مراتب را می‌اندازیم، زیرا مفهوم هر یک را نگاه می‌کنیم، مقایسه با عدم نمی‌کنیم. این فرق می‌کند با آن قبلی. در قبلی چون مقایسه می‌کردید وجودها را با عدم، مراتب را حذف می‌کردید؛ در حالا چون مفاهیم وجودات را نگاه می‌کنید، مراتب را حذف می‌کنید. دیگر قیاس با عدم ندارید. پس این دومی را با اولی متفاوت بگیرید، اگرچه می‌توانید آن را تفسیر اولی قرار بدهید و یک جوری نتیجه جمله اول قرار بدهید، ولی این کار را نکنید، همه جمله‌ها را جدا جدا ملاحظه کنید. یعنی جمیع الوجود به اعتبار اول «ترجع الی اصلٍ واحد»، به اعتبار دوم، به اعتبار سوم، به اعتبار چندم، همه برمی‌گردد «الی اصل واحد». این اعتبارها را جدا جدا حساب کنید: اعتبار اول قیاس الی العدم است، اعتبار دوم توجه به مفهوم است. دو تا اعتبار می‌شود.

شاگرد: الان این جمله آن الفت بین وحدت شخصیه با وحدت تشکیکی را ایجاد نمی‌کند؟

استاد: همه این‌ها را بعداً توضیح می‌دهم. قرار شد بعداً توضیح بدهم. همه این‌ها را ان‌شاءالله بعداً می‌گویم. الان در صدد نتیجه‌گیری از این عبارات نیستم، فقط می‌خواهم عبارات را معنا کنم. خود ایشان گفته این مطالب چه نتیجه‌ای می‌دهد، چه اشکالی را دفع می‌کند و چه اصطلاحی را بیان می‌کند؛ در حاشیه گفته است. ان‌شاءالله بعد از اینکه تمام مطالب از رو توضیح داده شد و خوانده شد، برمی‌گردم و نتیجه‌اش را ذکر می‌کنم. الان در فکر نتیجه نباشید.

شاگرد: چطور از اتحاد مفهومی به اتحاد مصداقی رسید؟

استاد: نخواست این کار را بکند.

شاگرد: چرا دیگر! «ترجع الی اصلٍ واحد»، اصل اینجا...

استاد: نخواست این کار را بکند، از اتحاد مفهومی به اتحاد مصداقی نخواست برسد. اگر هم می‌رسید اشکال نداشت؛ چون مفهوم واحد را نمی‌شود از متباینات انتزاع کرد.

شاگرد: مصادیق می‌تواند متعدد باشد و مفهوم واحد باشد.

استاد: متعدد بودن مصادیق مشکل نیست، متباین بودنشان مشکل است. شما از متباینات نمی‌توانید مفهوم واحد بگیرید. الان ما تعدد را قبول داریم، لکن «ترجع الی اصلٍ واحد»؛ می‌گوییم این متعددها به یک اصل برمی‌گردند. تباین را قبول نداریم. از مفهوم واحد می‌شود مصادیق متعدد را نتیجه گرفت، مصداق واحد هم می‌شود نتیجه گرفت، اما متباینات را نمی‌شود نتیجه گرفت. یعنی مفهوم واحد نمی‌تواند از متباینات انتزاع بشود. از مصادیق متعددی که به یک واحد برمی‌گردند، می‌توانید انتزاع کنید.

انتزاع مفهوم واحد و حذف مراتب مصداق وجود

شاگرد: پس ما اینجا نمی‌خواهیم مصداق را واحد کنیم؟

استاد: می‌خواهیم مراتب مصداق را حذف کنیم. آن چیزی که در مفهوم وجود دخالت دارد، خود وجود است، مرتبه‌اش نیست. شما از این مرتبه وجود مفهوم نمی‌گیرید. عرض کردم که اصلاً ما نمی‌خواهیم از مفهوم واحد به مصداق واحد برسیم؛ اگر هم بخواهیم برسیم می‌توانیم، ولی مورد بحث ما این نیست. اینکه گفتم «می‌توانیم»، به عنوان جمله معترضه توضیح دادم که با مفهوم واحد نفی تباین بین مصادیق می‌کنیم؛ نه نفی تعدد، بلکه نفی تباین می‌کنیم. آن یک جمله معترضه بود. آن چیزی که الان مورد بحث ماست این نیست که از مفهوم واحد به مصداق واحد برسیم، بلکه ما می‌خواهیم به لحاظ مفهومِ واحد، مراتب را حذف کنیم. چه‌کار می‌کنیم؟ این‌طور می‌کنیم که نگاه می‌کنیم و می‌بینیم که تمام این مراتب مختلف، مفهوم واحد را دارند. دیگر مراتبشان را لحاظ نمی‌کنیم. مراتب با مفهوم کار ندارند. شما وقتی مفهوم را واحد می‌بینید، می‌بینید در تمام مراتب، آن مفهومتان را دارید. لذا مراتب را نادیده می‌گیرید، آن واحدی که در تمام مراتب موجود است ملاحظه می‌کنید، می‌گویید که «جمیعها ترجع الی اصلٍ واحد».

شاگرد: قبلاً فرمودید که مرتبه را نمی‌شود بگیریم.

استاد: نه، مرتبه را مسلّماً نمی‌شود بگیرید. من الان می‌گویم توجه به آن نکنید. مگر وقتی شما ماهیت را در ذهن می‌آورید و بعد تحلیل می‌کنید به ماهیت و وجود، وجود را از ماهیت می‌گیرید؟! اصلاً نمی‌توانید وجود را از ماهیت بگیرید، ولی ملاحظه‌اش نمی‌کنید. در اینجا ما مرتبه را از وجودها نمی‌گیریم، ملاحظه نمی‌کنیم. چون می‌بینیم همه این موجوداتی که دارای مراتب مختلف‌اند، در اصل مفهوم وجود، که مفهوم واحد است شریک‌اند. مراتب دخالت نمی‌کنند. خود آن اصل را نگاه می‌کنیم. یعنی خود آن وجودی که این مفهوم واحد را دارد ملاحظه می‌کنیم، می‌بینیم مفهوم واحد است، آن وجود هم واحد است. ولو مراتب دارد، به مراتبش دقت نمی‌کنیم؛ چرا؟ چون مراتب در تحصیل یا حصول این مفهوم دخالت ندارد. خود آن اصل دخالت دارد.

شاگرد: در واقع مراتب هست، ما داریم به وجه اشتراک توجه می‌کنیم.

استاد: بله، مراتب هست، ولی مراتب را نادیده می‌گیریم، نگاه می‌کنیم و می‌بینیم همه این‌ها آن هستی را که مفهوم وجود است دارند. کشف می‌کنیم که پس این مصداق یا این مراتب هم، یک اصل واحد دارند؛ چون مفهوم واحد از مراتب انتزاع می‌شود، پس معلوم می‌شود اصل واحد دارند و آن اصل واحد، همان اصل وجود است بدون توجه به مراتبش. ایشان می‌خواهد کاری بکند که در مورد تشکیک هم اصل وجود را یکی کند؛ چون اصلاً تشکیک هم همین بود؛ تشکیک این بود که اصل واحد است، مراتب مختلف. ایشان می‌خواهد آن وحدت اصل را روشن‌تر کند، که اصلاً قوام تشکیک به همین بود. قوام تشکیک به این بود که اصل واحد است، مراتب مختلف. الان هم می‌خواهد همان اصل واحد را آشکارتر کند. دارد بیان می‌کند که در این مراتب تشکیکی که ما گفتیم، یک اصلی داریم که آن اصل واحد است و فارد است، یعنی فرد است.

بررسی حیثیت سوم؛ عدم تخلل لاشیء در حقیقت وجود

سوم: «و بما هی شیءٌ لم یتخلل اللاشيء فیه». مقدرات عبارت را می‌آوریم و این‌طور می‌خوانیم: «و جمیعها بما هی شیءٌ لم یتخلل اللاشيء فیه، ترجع الی اصلٍ واحد». به این عنوان هم رجوع می‌کنند به اصل واحد. این عنوان یعنی چه؟

شما در خود وجود - نه در موجود - چیزی جز وجود نمی‌یابید. در موجود، وجود را می‌یابید با شیئی که وجود نیست (مثلاً ماهیت). در وجودهایی که می‌یابید، ماهیت دخالت می‌کند؛ شاید عدم هم دخالت کند. حالا «شاید» که می‌گویم به نظر صدرا است.

تبیین تخلل و ترکیب وجود و عدم از دیدگاه ملاصدرا

صدرا «شاید» نمی‌گوید، «باید» می‌گوید، می‌گوید حتماً دخالت دارد در غیر واجب تعالی.[2] می‌گوید وجود من که وجود انسان است، عدم شجر است، عدم فرس است، عدم چه و چه است؛ این همه أعدام در آن هست. چرا؟ چون محدود شده به وجود انسانی، پس وجودهای دیگر را ندارد. اگر بگویید وجودهای مادون خودش را دارد، مثل وجود شجر و حجر و امثال این‌ها، اگر بگویید آن‌ها را دارد مع اضافةٍ، لااقل وجود مافوقش را ندارد. لااقل این است که وجود مافوقش را ندارد. حالا بر فرض قبول کنیم که وجود مادونش را مع اضافة دارد، ولی وجود مافوق را ندارد. پس هر ماهیتی و هر موجودی را که ملاحظه می‌کنید، هم در آن وجود هست، هم عدم هست.

اما اگر وجود هر ماهیت را نگاه کنید، نه هر موجودی را، بلکه فقط وجود خالی آن را نگاه کنید، هیچ عدم و ماهیت و لاشیء در آن داخل نیست؛ صرفاً وجود است. توجه کنید، وجود محدود را که حساب کنید، می‌بینید دارای عدم است؛ ولی اگر وجود را نگاه کنید و حدش را کار نداشته باشید، می‌بینید که خالصاً وجود است و «ترجع الی اصلٍ واحد». وجود را به این عنوان که در آن لاشیء تخلل نکرده نگاه کنید. در موجود، لاشیء تخلل دارد، اما در وجود خالی (یعنی همین موجودات) اگر وجود تنهایشان را نگاه کنید، نه به ماهیتشان نگاه کنید و نه به آن حدی که عدمی است نگاه کنید، به هیچ‌چیز نگاه نکنید، فقط به آن دارایی‌ها نگاه کنید، همه‌شان می‌شوند وجود؛ برمی‌گردند به اصل واحد که وجود است.

پس همه اشیاء موجوده و ممکنات که لاشیء در آن‌ها متخلل است، اگر وجودشان را ملاحظه کنید به این عنوان که لاشیء در آن داخل نیست، می‌بینید برمی‌گردد به اصل واحد. اگر وجود را با آن لاشیء ملاحظه کنید، می‌شود شیء موجود، آن به اصل واحد برنمی‌گردد؛ متعدد است، به اصل واحد برنمی‌گردد. ولی وقتی آن تخلل‌ها را بگیرید، آن‌هایی را که در لابه‌لا هستند بگیرید، فقط به خود وجود که لاشیء در آن متخلل نیست توجه کنید، می‌بینید همه مراتب وجود به لحاظ اصل وجودشان برمی‌گردند به یک اصل. روشن است مطلب. فرق بگذارید بین وجود و موجود. اگر موجود را نگاه کنید، وجودی است همراه با ماهیت یا همراه با عدم. اما اگر وجود خالی آن را نگاه کنید و هر موجودی را ملاحظه کنید و وجودش را بگیرید و کاری به آن متخلل‌ها نداشته باشید، تمام وجودها را همه را برمی‌گردانید به اصل واحد.

شاگرد: شیء مساوق وجود است؛ لاشیء مساوق لاوجود. لاوجود یعنی عدم.

استاد: لاشیء یعنی عدم.

شاگرد: آن مراتب یعنی وجود به علاوه عدم؟

استاد: نه، عدم را توضیح دادم! عدم یعنی این وجودِ انسان، وجودِ انسان است، عدم فرس است، عدم شجر است، عدم ارض است، عدم سماء است. این وجود همراه با خیلی اعدام است. یا یک چیز بگویید و همراهش کنید با یک عدم: وجود انسان است، عدم انسان نیست. یا این‌طور بگویید: وجود انسان است و عدم هر چیزی دیگر. می‌خواهم عدم‌ها متعدد نشود، تکرار نشود. تکرار هم بشود مشکلی ندارد، اما خواستم یکی‌اش کنم.

شاگرد: از این تعبیر به تخلل می‌شود؟

استاد: بله. صدرا این‌طور می‌گوید؛ می‌گوید هر موجودی مرکب است از وجود و عدم؛ یعنی عدم لابه‌لای وجودش حاصل شده است. همان‌طور که وجود هست، عدم هم هست. از این تعبیر به «ترکیب» می‌کنند، ایشان «تخلل» می‌گوید. تخلل یعنی لابه‌لای شیئی وارد شدن. وقتی موجود را نگاه می‌کنید، عدم در لابه‌لای این وجود هست. وقتی وجود خالی آن را نگاه می‌کنید، دیگر عدم در آن نیست. بالاخره فرض کنید که این وجود وجود دو درجه است، آن یکی وجود ده درجه است. این وجود دو درجه، خود وجودش را نگاه کنید؛ با آن وجود ده درجه، خود ده درجه را نگاه کنید؛ به این یکی که هشت تا ندارد، به آن هشت تای نداشته‌اش نگاه نکنید، فقط به همان دو تای دارایی‌اش نگاه کنید؛ آن هم به آن ده تای دارایی‌اش نگاه کنید، به ناداری‌ها نگاه نکنید.

دارایی‌ها همه وجودند، همه برمی‌گردند به اصل واحد؛ ناداری‌ها را نگاه کنید، تفاوت حاصل می‌شود، دیگر نمی‌توانید همه را برگردانید به اصل واحد. ولی وقتی فقط دارایی‌ها را نگاه می‌کنید و به عدم‌ها کار ندارید، این دو درجه وجود است،آن ده درجه است، شما دو و ده را نگاه می‌کنید؛ به هشتی که در این دو نیست نگاه نمی‌کنید، فقط به دوِ این و دهِ آن نگاه می‌کنید، هر دو وجودند و برمی‌گردند به اصل واحد. روشن است مطلب.

شاگرد: این با قبلی چه فرقی می‌کند؟ یعنی اگر ما بگوییم به هر حال ما عدم تخلل‌ها را باید برداریم، اگر بخواهیم انسان را مثلاً لحاظ کنیم یا هر وجودی را لحاظ کنیم، همه لاشیءهایش را برداریم، حتی ماهیتش را باید برداریم، پس برمی‌گردد به مفهوم وجود؟

استاد: شما وقتی ماهیت را برمی‌دارید، مفهوم وجود جدا می‌شود یا واقع وجود؟!

شاگرد: نه، می‌گویم اگر کل لاشیءها را برداریم، منظورش این است کل تعین‌ها را برداریم، و الا خود انسان اگر مرحوم صدرا می‌گوید در آن لا فرس است...

استاد: البته منظور از لاشیء، تعین نیست. بر فرض هم شما تعین را بردارید؛ اگر تعین را بردارید، به مفهوم چه‌کار دارد؟ آن قبلی مفهوم بود، این دومی مفهوم نیست، واقع است. واقعی است که عدم‌هایش لحاظ نشده است. آن قبلی می‌گفت چون مفهوم واحد است، پس واقع هم باید واحد باشد.

شاگرد: همین، می‌گویم مگر من می‌توانم آن را ارجاع کنم به اصل واحد، اگر حتی آن تعین را لحاظ نکنم؟ من انسانِ لافرسیّتش را هم نگاه نکنم، خود انسانیتش از موجودهای دیگر من چطور برگردانم به اصل واحد؟

استاد: انسانیتش نه، وجود انسانیتش! تأکید کردم «وجود»، نه خود «ماهیت». شما در هر موجودی وجودش را نگاه کنید، نه موجود را. موجود همراه با وجود است و ماهیت، و ماهیتش حکایت از اعدام می‌کند. شما فقط وجود را نگاه کنید. ماهیتی که حکایت از اعدام می‌کند نگاه نکنید. فقط وجود را نگاه کنید: وجود انسان با وجود فرس، این دو تا وجود در وجود فرقی ندارند. عدم هم در آن‌ها نیست، منتها این دو درجه وجود دارد، آن ده درجه وجود دارد. شما به وجودش نگاه کنید، به دو و ده نگاه نکنید.

شاگرد: این بیان برای من این شبهه را ایجاد می‌کند که اگر وجود خارجی‌اش را بخواهیم لحاظ کنیم، برمی‌گردد به اول: «بما هی مقیسةٌ الی العدم».[3] اگر بخواهیم مفهومش را برداریم، برمی‌گردد به دوم...

استاد: اگر می‌خواهید این‌طور بگویید، هر پنج شش‌تایی که ما می‌گوییم، برمی‌گردد به یک چیز، همه برمی‌گردند به وجود. در اولی گفتیم مقایسه‌ وجود با عدم؛ در دومی گفتیم ملاحظه‌ مفهوم؛ در سومی می‌گوییم نادیده گرفتن عدم‌هایی که متخلل‌اند. این سه تا با هم فرق دارند! ولی خب بله، در همه‌شان مشترک است؛ ما به اصل وجود نگاه می‌کنیم، همه را هم برمی‌گردانیم به اصل واحد. نتیجه‌ای که می‌گیریم در همه‌شان مشترک است، ولی خودشان فرق می‌کنند با هم؛ در اولی مقایسه می‌کنیم با عدم؛ در دومی مقایسه با عدم نمی‌کنیم، بلکه مفهوم را لحاظ می‌کنیم؛ در سومی نه مفهوم را ملاحظه می‌کنیم و نه مقایسه می‌کنیم با عدم. عدم‌ها را بیرون می‌کنیم، نه اینکه مقایسه می‌کنیم با عدم؛ عدم‌هایی که لابه‌لای وجودند بیرون می‌کنیم. این سه تا لحاظ است. بله، نتیجه هر سه لحاظ یکی است. نتیجه هر ده لحاظی که بگوییم، یکی است. البته ده تا نیست، پنج شش تا بیشتر نیست. نتیجه همه‌شان یکی است. آن نتیجه اگر یکی باشد، همه را یکی نمی‌کند. خود آن مطالبی که داریم مطرح می‌کنیم، خودشان را نگاه کنید. اگر تکرار در خودشان هست، ایراد بگیرید. در نتیجه همه‌شان یک نوع نتیجه می‌دهند، این که به معنای تکرار نیست. دو تا قیاس داریم، یک نتیجه می‌دهد، باید بگوییم قیاس‌ها تکراری است یا بگوییم دو دلیل مستقل است؟!

شاگرد: من از این سومی آن نتیجه را من نتوانستم بفهمم، الّا اینکه برگرداندم به یکی از آن دو تا اولی‌ها. یعنی وقتی می‌گوید شیئیت، شیئیت مگر لحاظش ماهیت نیست؟ بما هی شیءٌ...

استاد: ببینید، در این سومی، موجود را ملاحظه می‌کنید، موجود مرکب است از وجود و ماهیت.

ماهیت یعنی چه؟ یعنی یک مشت اعدام. ماهیت همین است دیگر: انسان است، یعنی فرس نیست، بقر نیست، فلک نیست، ملک نیست، این‌ها. خب پس هر ماهیتی یعنی یک مشت اعدام. این ماهیت وقتی همراه وجود باشد و موجود را تشکیل بدهد، معنایش این است که عدم‌هایی را در لابه‌لای این وجود داخل می‌کند. یعنی هر موجودی را ملاحظه کنید، وجودی است و عدمی که لابه‌لای این وجود رفته است.

حالا ما می‌گوییم این عدم را بیرون کنید. وقتی عدم بیرون شد، وجود خالی باقی ماند، شما در تمام موجودات یک شیء را باقی‌مانده می‌بینید که وجود است. فرقی بین وجودها دیگر نیست؛ چون عدم‌هایشان را بیرون کردید، فقط اصل وجود را نگاه کردید. به اینکه این وجود دو درجه است، آن وجود ده درجه است، به دو و ده دیگر نگاه نکردید.

اگر به دو و ده نگاه کنید، این دو تا را نمی‌توانید به یک جا برگردانید؛ ولی فقط به وجودشان نگاه کنید، به دو داشتن و ده داشتن نگاه نکنید، خب برمی‌گردند به اصل واحد، روشن است.

شاگرد: این بیان اعم از تشکیک است، شامل تواطی هم می‌شود؟

استاد: بشود، حالا ما تشکیک را داریم توضیح می‌دهیم. چگونه تواطی را شامل می‌شود؟

شاگرد: مثل ماهیت انسان، که شما تمام خصوصیات را از مصادیق بگیرید، یک حقیقت می‌ماند.

استاد: وجودش را نگاه کنید یا نه؟

شاگرد: نه، ماهیتش را نگاه کنیم.

استاد: اگر ماهیت را نگاه کنیم، چگونه شما می‌توانید برگردانید به یک چیز؟

شاگرد: یک حقیقت می‌ماند، حقیقت انسانیت می‌ماند دیگر. هیچ چیز دیگری هم در آن تخلل نکرده است. تمام خصوصیات و اعراض را از آن بگیرید، یک حقیقت می‌ماند...

استاد: نه، ببینید، شما دارید می‌گویید «ماهیّات»؛ آن چیزی که دارید مثال می‌زنید «من هو»ها است. «من هو»ها را بگیرید، یک ماهیت باقی می‌ماند، بله آن هم هست. یعنی شما وقتی «من هو»ها را لحاظ نکنید - «من هو»هایی که در هر شخصی لابه‌لای ماهیتش رفته است، در زید ماهیت انسانی دارد، یک «من هو» خاصی لابه‌لای این ماهیتش رفته است، در عمرو «من هو» خاص دیگری لابه‌لای ماهیت رفته است - شما «من هو»ها را بگیرید، ماهیت خالی باقی می‌ماند، درست است. حالا این چه نقضی بر ما است؟! یک جای دیگر هم ما این کار را می‌توانیم بکنیم؛ خب بکنیم!

شاگرد: به نحو متواطی صدق می‌کند بر مصادیقش دیگر. اینجا در همین مثالی که از ماهیت زدید، به نحو متواطی صدق می‌کند. در حالی که...

استاد: آیا ما در وجود این کار را می‌توانیم بکنیم یا نه؟ می‌توانیم بکنیم؛ حالا در جای دیگر هم کردیم، کردیم. چه ضرری دارد؟!

شاگرد: نه، شما اینجا فرمودید که ما می‌خواهیم اینجا تشکیک را درست کنیم. می‌گویم این بیان اعم از تشکیک است، با تواطی هم سازگار است.

استاد: می‌گوییم تشکیک رجوع می‌کند به واحد؛ شما می‌گویید بعضی جاها متواطی رجوع می‌کند به واحد، می‌گوییم خب بکند! این که خسارتی به ما نمی‌زند! مطلب ما را نقض نمی‌کند! شما یک مورد دیگر هم دارید و پیدا کردید که این‌طور است، به حرف ما ضرر نمی‌زند. آیا شما این عدم را از لابه‌لای وجودها خارج می‌کنید، آن که باقی می‌ماند وجود خالص نیست؟ وجود خالص‌ها با هم فرقی نمی‌کنند، پس برمی‌گردند به اصل واحد. این حرف درستی است. حالا یک جای دیگر هم شما این کار را انجام می‌دهید...

شاگرد: شما چرا می‌خواهید به اصل واحد برگردانید؟ اینجا الان چرا دارید بحث می‌کنید که به اصل واحد برگردانید؟

استاد: ان‌شاءالله فردا می‌گویم، که چرا می‌خواهیم به اصل واحد برگردانیم. کاری می‌خواهیم بکنیم که در ماهیت نمی‌شود. در ماهیت شما به اصل واحد برمی‌گردانید، آن نتیجه‌ای که ما می‌خواهیم بگیریم نمی‌توانید بگیرید. تازه شما در مثالتان باید ماهیات مختلفه را مثال می‌زدید؛ چون ما داریم به وجودهای مختلف مثال می‌زنیم، ما وجودهای مختلف را یکی می‌کنیم. شما ماهیت متفق مثال زدید، که از اول یکی هست، لازم نیست ما یکی‌اش کنیم. بیایید در ماهیت مختلف ببینید می‌توانید یکی‌اش کنید؟ یکی ماهیت انسان، یکی ماهیت شجر. این دو تا را با گرفتنِ چه چیزی می‌خواهید یکی کنید؟ چه می‌خواهید از آن بگیرید که یکی بشود؟ ببینید، بحث ما در وجودهای مختلف است، این‌ها را می‌خواهیم یکی کنیم. شما اگر بخواهید نقض کنید، باید ماهیات مختلف بیاورید و یکی کنید. ماهیات مختلف را یکی نمی‌توانید بکنید؛ ماهیت متفق را یکی می‌کنید که از اول یکی هست، لازم نیست شما یکی‌اش کنید.

پس نقض شما اولاً نقض نیست، بلکه یک موضع دیگری را هم دارید نشان می‌دهید که این حکمی که ما گفتیم صادق است، این اولاً. ثانیاً بر فرض که نقض باشد، نقض باید درست در مورد بحث ما وارد بشود. اگر مورد بحث ما وجودات مختلف است، شما هم در نقض باید ماهیّات مختلف بیاورید. ا گر ماهیّات مختلف بیاورید، به اصل واحد نمی‌توانید برگردانید.

شاگرد: اصل واحد منظورش چیست؟ وجود منبسط را می‌گویند؟

استاد: حالا ببینیم اصل واحد وجود منبسط است یا نه، هنوز این‌ها را بحث نکرده‌اند. فردا ان‌شاءالله وارد این مباحث می‌شوند. ظاهراً امروز نمی‌رسیم این‌ها را بخوانیم، متن هم تمام نمی‌شود. شاید حالا فردا هم وارد نتیجه‌گیری نشویم، پس‌فردا وارد بشویم؛ نمی‌دانم. در هر صورت امروز نمی‌توانیم برسیم که حالا این وجود واحد که باقی مانده است، وجود خدا است؟ وجود منبسط است؟ این چیست باید بعداً توضیح داده بشود، که اصلاً مشکلش همان‌جا است؛ و الّا الان مطالبی که من دارم می‌گویم، مطالب سختی نیست. وقتی می‌خواهیم برگردانیم به اصل واحد و این اصل واحد را تعیین کنیم که خدا است یا وجود منبسط است، اگر وجود منبسط هم بگیریم باز مشکل نداریم، اگر بخواهیم خدا بگیریم خیلی سر و صدا درمی‌آید. باید این‌ها را درست کرد، باید حل کرد که بیاید خدا وجود واحد بشود در همه اشیاء. این خیلی مسئله پیدا می‌کند؛ این را باید حل کنیم. عرض می‌کنم سختیِ مسئله همین‌جا است، که ان‌شاءالله آن را در نتیجه‌گیری بیان می‌کنم.

خود مرحوم سبزواری هم آخر همین حاشیه‌اش ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ﴾[4] را آورده است،[5] که اصلاً مشکل بحث ما هم همین‌جا است، اصلاً تمام ایراد همین‌جا است که این را چطور توجیه‌ کنیم. ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ﴾، نه «نورُ اللهِ نورُ السماوات». حالا بعداً این‌ها را توضیح می‌دهم، معلوم می‌شود که خیلی اینجا ما دست‌انداز داریم که باید همه را حل کنیم.

عرض کردم که حتی آن وجود واحد را وجود منبسط بگیرید اصلاً دست‌انداز ندارد، خیلی راحت هستیم؛ وجود واحد را بخواهید وجود خدا بگیرید، مشکل دارد که باید توجیه کنیم. اگر من بخواهم مفصل وارد بحث بشوم، بحث خیلی طولانی است. حالا شاید به صورت مختصر بیان کنم، به خاطر اینکه خیلی مباحث را من قبلاً گفته‌ام.

«و بما هی شیءٌ لم یتخلل اللاشيء فیه»[6] ، یعنی جمیع این مراتب، جمیع این وجودات مختلف، از این حیث که لاشیء در آن‌ها نیست، یعنی لاشیء را کنار می‌زنیم، لاشیء را اخراج می‌کنیم، خود این وجودها را بدون توجه به آن لاشیءهایی که لابه‌لا هستند ملاحظه می‌کنیم، تمامشان «ترجع الی اصلٍ واحد».

بررسی حیثیت چهارم؛ عینیت ما به الامتیاز و ما به الاتفاق به سبب بساطت وجود

چهارم: «و بما ان ما به الامتیاز فی شیئیة الوجود عین ما به الاتفاق». این را هم توضیح بدهم. در ماهیّات، ما به الامتیازها با ما به الاتفاق‌ها فرق می‌کند. البته در بعضی ماهیّات که دو تا ماهیت را با هم مقایسه کنی، اصلاً ما به الاتفاق ندارند. بعضی ماهیّات این‌طور هستند. بعضی ماهیت‌ها که ما به الاتفاق دارند، ما به الامتیازِشان عین ما به الاتفاق‌شان نیست. مثلاً شما جوهر را با کیف مقایسه کنید، این‌ها اصلاً ما به الاتفاق ندارند. جنس عالی‌اند؛ جنس عالی دیگر جنس ندارد. وقتی دو تا ماهیت را با هم مقایسه می‌کنید، اگر جنس مشترک داشتند ما به الاتفاق دارند.

جوهر و کیف دو جنس عالی‌اند؛ اصلاً جنس و فصل ندارند، بسیط هستند. این‌ها را نمی‌شود گفت ما به الاشتراک دارند، بعد بیان کنیم که ما به الامتیازِشان عین ما به الاشتراک‌شان است یا غیر است. این‌ها ما به الاشتراک اصلاً ندارند، همه‌اش ما به الامتیاز است. این دو جور ماهیّات اصلاً از مورد بحث ما بیرون‌اند.

دو تا ماهیت را ملاحظه کنید که جنس داشته باشند؛ مثلاً جسم با نفس، «جوهرٌ»بر هر دو صدق می‌کند. یکی «جوهرٌ کذا»، یکی هم «جوهرٌ کذا»؛ فصل‌هایشان فرق می‌کند، جنس‌هایشان مشترک است. یا مثلاً در کیف، کیف محسوس را با کیف مختص به کم بسنجید، بر هر دو می‌گویید «کیفٌ»، منتها آن کیف کذایی، آن دیگری کیف کذایی است. فصل‌هایشان فرق می‌کند.

تفاوت سنخ ما به الاشتراک و ما به الامتیاز در ماهیات و وجود

پس دو تا ماهیت را که ملاحظه می‌کنید، اگر ما به الاشتراک داشته باشند، یا به تعبیر ایشان ما به الاتفاق داشته باشند، ما به الامتیازِشان عین ما به الاتفاق‌شان نیست. ما به الامتیازِشان فصل است، ما به الاتفاق‌شان جنس است؛ فصل عین جنس نیست. پس امتیاز در ماهیّات، عین ما به الاتفاق نیست؛ ولی در وجود، امتیاز عین ما به الاتفاق است. یعنی خود وجود، ماهیت‌ها را کار نداشته باشید؛ اگر دو تا وجود را ملاحظه کنید، این دو درجه وجود دارد، آن ده درجه وجود دارد، اختلافشان در هشت است؛ هشتِ چه؟ هشتِ وجود. ما به الاتفاق‌شان در دو است که وجود است، ما به الاختلاف‌شان هم در هشت است که آن هم وجود است. ما به الاشتراک و ما به الامتیاز هر دو یک سنخ‌اند، هر دو وجودند. بر خلاف ماهیّات که ما به الاشتراک‌شان جنس است، ما به الامتیازِشان فصل است، دو تا یکی نیستند.

پس در وجود، ما به الامتیاز به ما به الاتفاق برمی‌گردد. علتش این است که وجود بسیط است. وجود بسیط است، جنس و فصل ندارد تا ما به الاشتراکش غیر ما به الامتیازش و ما به الامتیازش غیر ما به الاشتراکش بشود. در ماهیّات بسیطه عرض کردیم که اصلاً ما به الاشتراک ندارند، همه‌اش ما به الامتیاز است؛ در ماهیّات مرکبه چون مرکب‌اند، ما به الاشتراک و ما به الامتیاز دارند، ما به الاشتراک و ما به الامتیازِشان یکی نیست. در وجود چون بسیط است، دیگر ما به الاشتراکی که با ما به الامتیاز فرق کند ندارد، و الّا می‌شد مرکب. ما به الاشتراک و ما به الامتیازش باید هر دو از سنخ وجود باشد تا بساطتش محفوظ بماند. که توضیح دادم: وجود ده درجه با وجود دو درجه، هم اشتراک‌شان در دو است که وجود است، هم امتیازِشان در هشت است که آن هم وجود است. پس ما به الامتیاز با ما به الاشتراک یکی است.

تجرید وجود از قیود ماهوی جهت ارجاع به اصل واحد

حالا ایشان می‌فرماید: وجود را طوری ملاحظه کن که ما به الامتیازش عین ما به الاشتراکش باشد. یک وقت شما وجود را این‌طوری ملاحظه می‌کنید: وجود انسان با وجود شجر. ما به الامتیاز در اینجا آن شجریت و انسانیت است، ما به الاشتراک وجود است. اینجا ما به الاشتراک با ما به الامتیاز یکی نشد، ماهیت را دخالت دادید. چون ماهیت را دخالت دادید، ما به الاشتراک شد وجود، ما به الامتیاز شد ماهیت. اما ماهیت‌ها را بردارید که ما به الاشتراک و ما به الامتیاز عین هم بشوند. ماهیت‌ها را بردارید که ما به الاشتراک و ما به الامتیاز یکی می‌شود. آنجا می‌بینید چنین وجودهایی که ما به الاشتراک و ما به الامتیازِشان یکی است، برمی‌گردند به اصل واحد.

یعنی وقتی شما وجود را طوری ملاحظه می‌کنید که ما به الامتیازش ماهیّات نباشد [می‌توانید به اصل واحد برگردانید]. آن وقتی که ما به الامتیاز ماهیت است، وجودها برنمی‌گردند به اصل واحد، چون ماهیت‌ها دخالت دارند و ماهیت‌ها هم واحد نیستند، نمی‌گذارند وجود برگردد واحد بشود؛ یکی ماهیت شجر است، یکی ماهیت انسان است. شما وجود انسان را با قید اینکه وجود انسان است ملاحظه می‌کنید - نه وجود خالی آن را - وجود شجر را با قید اینکه وجود شجر است ملاحظه می‌کنید، اینجا امتیاز به شجریت و انسانیت است و نمی‌توانید وجودها را به اصل واحد برگردانید، چون امتیاز غیر ما به الاشتراک است. آنجا که وجود خالی آن‌ها را ملاحظه می‌کنید، انسانیت را کنار می‌گذارید، شجریت را کنار می‌گذارید، وجود خالی ملاحظه می‌شود، اینجا است که تفاوت و امتیاز با اشتراک، هر دو از یک سنخ‌اند. اگر وجود را این‌جور ملاحظه کنید، می‌بینید به اصل واحد برگشت.

پس تمام مراتب وجود برمی‌گردند به اصل واحد، اگر به این نحو ملاحظه‌شان کنید که اختلاف را به چیزی بگیرید که اتفاق هم به همان چیز است. اما اگر اختلاف را به چیزی گرفتید که اتفاق به او نیست، دیگر انتظار نداشته باشید که چنین وجودی برگردد به اصل واحد. روشن است مطلب ان‌شاءالله.

«و بما انّ»، یعنی «و جمیعها» جمیع این مراتب به این عنوان که ما به الامتیاز در شیئیت وجود عین ما به الاتفاق است، «ترجع الی اصلٍ واحد». با این حیث اگر شما وجود را لحاظ کنی، می‌بینی «ترجع الی اصلٍ واحد». «لبساطته»؛ چرا در شیئیت وجود، ما به الامتیاز عین ما به الاتفاق است؟ «شیئیة الوجود» اضافه‌اش اضافه بیانیه است، شیئیتی که عبارت از وجود است. یعنی یک شیئی را که عبارت از وجود است ملاحظه کن، می‌بینی در شجر و حجر و انسان، آن شیء یک چیز است، یعنی یک سنخ است. ما به الامتیاز هم دارد، ما به الاشتراک هم دارد، ما به الامتیاز و ما به الاشتراکش هم از سنخ وجود است. «لبساطته»، یعنی این عین بودن «لبساطته»است؛ چون وجود بسیط است، ما به الامتیازش عین ما به الاتفاقش است؛ اگر مرکب بود ما به الامتیاز و ما به الاشتراک یکی نبود.

«لا فی شیئیة الماهیة»، عطف بر «شيئية الوجود» است. یعنی این عینیت در شیئیت وجود است، نه در شیئیت ماهیت. هیچ وقت ما به الامتیاز ماهیت را با ما به الاشتراکش یکی نمی‌کنید. دو تا ماهیت که ما به الاشتراک دارند و ما به الامتیاز دارند، ما به الاشتراک و ما به الامتیازِشان را یکی نمی‌کنید؛ ما به الاشتراک‌شان می‌شود جنس، ما به الامتیازِشان می‌شود فصل، جنس و فصل هم یکی نیست.

پس در ماهیّاتی که ما به الاشتراک و ما به الامتیاز وجود دارد - آنجا که فقط ما به الامتیاز دارد و ما به الاشتراک ندارند، بحث نداریم - آنجایی که هم ما به الاشتراک است و هم ما به الامتیاز، شما در شیئیت ماهیت ما به الاشتراک و ما به الامتیاز را به یکی نمی‌توانید برگردانید، به یک چیز نمی‌توانید برگردانید؛ اما در وجود می‌توانید این کار را بکنید. حالا اگر در وجود این کار را کردید، یعنی به هیچ‌چیز توجه نکردید جز به خود وجود، به خود وجودی که ما به الاشتراک و ما به الامتیازش یکی است، اگر به خود وجود توجه کردید، «ترجع الی اصلٍ واحد». دقت کنید؛ این مراتب متعدد را که ملاحظه می‌کنید، به این صورت ملاحظه کنید که به چیزی از این مراتب نگاه کنید که ما به الاشتراکش عین ما به الامتیاز است؛ آن چیز برمی‌گردد به اصل واحد. به ماهیت توجه نکنید، به عدم توجه نکنید، به خود وجود توجه کنید که ما به الامتیاز و ما به الاشتراکش یکی است. اگر این‌طور کنید، به اصل واحد برمی‌گردد.

یک بحث دیگر باقی ماند، یک «بما انّ» باقی ماند، که اگر وجود را «بما انّ» این‌چنین ملاحظه کنید، «ترجع الی اصلٍ واحد»، ظاهراً نمی‌رسیم بخوانیم، باید بگذاریم برای جلسه بعد. پس جمیع مراتب را با حیثیات مختلف ملاحظه کردیم و در هر حیثیتی دیدیم به اصل واحد برگشت. فقط یک حیثیت باقی مانده است که آن هم ان‌شاءالله فردا توضیح می‌دهم. بعد آن وقت اگر وقت بود، نتیجه‌گیری هم می‌کنیم.

 


[5] شرح المنظومة ت حسن زاده آملي، السبزواري، الملا هادي، نشر ناب، ج2، ص109، تعلیقه 17.
هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo