عدم امکان دو تنزیل همزمان در استصحاب (طریقی و موضوعی)/تناقضِ «لحاظ قید» و «عدم لحاظ قید» در تنزیل‌های استصحاب/جایگزینی اصول عمیلیه به جای قطع

موضوع: جایگزینی اصول عمیلیه به جای قطع/تناقضِ «لحاظ قید» و «عدم لحاظ قید» در تنزیل‌های استصحاب/ عدم امکان دو تنزیل همزمان در استصحاب (طریقی و موضوعی)

تمهید و اشاره به کلام مرحوم نایینی

در ضمن کلام مرحوم نایینی توضیح دادیم که محل بحث جایگزینی اصول عملیه تنزیلی به جای قطع است و کلام ایشان در این بحث را بیان کردیم.

تقسیم‌بندی کلی بحث توسط مرحوم آخوند
مرحوم آخوند در این بحث فرموده است یک بحث در جایگزینی اصول عملیه غیر استصحاب به جای قطع است و یک بحث در مورد جایگزینی استصحاب است.

بررسی اصول عملیه غیر استصحاب
در مورد غیر استصحاب ایشان فرموده جایگزینی این اصول به جای قطع (حتی طریقی) اصلا معنا ندارد چون در موضوع آنها جهل ماخوذ است و صرفا بیان وظیفه عملی هستند.

مفاد اصل برائت این است که اگر به واقع جهل داشتید معذورید و لذا اصلا لسان آنها این نیست که مفاد آنها واقع است یا خودش علم به واقع است تا جایگزینی آنها به جای قطع متصور باشد.

رد شبهه احتیاط عقلی
ممکن است تصور شود احتیاط ناظر به تنجز احتمال است و مفاد آن این است که همان طور که علم به واقع منشا تنجز است، احتیاط هم منشا تنجز است پس مفاد احتیاط جعل تنجیز است و لذا از این جهت جایگزینی آن به جای قطع مانعی ندارد.
مرحوم آخوند گفته‌اند: در احتیاط هم تنزیل وجود ندارد.

بررسی احتیاط نقلی

اگر منظور از احتیاط، عقلی است (مثل موارد علم اجمالی یا شبهات بدویه قبل از فحص) که روشن است در آن هیچ تنزیلی وجود ندارد بلکه عقل مستقیما تنجیز را جعل می‌کند نه اینکه احتیاط مثل علم است.

بلکه عقل حکم می‌کند که احتمال منجز است. پس عقل تنزیل نمی‌کند بلکه مباشرتا به تنجیز حکم می‌کند.

تنزیل شان دلالت و لفظ است و در احکام عقلی متصور نیست. حکومت در تعبد و در فضای الفاظ وجود دارد در حالی که عقل حکومت ندارد.

عقل حکم می‌کند در مورد علم تنجیز هست، در موارد وجوب احتیاط تنجیز هست نه اینکه احتیاط نازل منزله علم است.
اگر منظور احتیاط نقلی باشد مفاد آن این است که همان طور که اگر علم بود باید رعایت می‌کردید، این موارد هم مثل علم است اما جایی که احتیاط نقلی ثابت باشد وجود ندارد و لذا صغرویا تنزیلی وجود ندارد.

جمع‌بندی مرحوم روحانی درباره اصول غیر تنزیلی
مرحوم آقای روحانی گفته‌اند: این بحث یک بحث لفظی است چون اصول عملیه غیر تنزیلی جایگزین قطع موضوعی نیستند و بحث فقط در یک نامگذاری در جایگزینی به جای قطع طریقی است و به نظر ما هم این کلام صحیح است و این بحث در تسمیه و لفظی است.

بررسی اصول تنزیلی (مانند استصحاب)
اما در اصول تنزیلی مثل استصحاب (که البته به استصحاب هم اختصاص ندارد بلکه مثل قاعده فراغ و تجاوز و اصل طهارت و ... را هم شامل است اما چون این موارد از قواعد فقهی محسوب می‌شوند در اینجا ذکر نشده است).

ایشان فرموده: مفاد دلیل حجیت آن چیزی بیش از جایگزینی مودی به جای واقع نیست.

عدم امکان دو تنزیل همزمان (تشبیه به اماره)

به همان دلیلی که دلیل حجیت اماره نمی‌توانست هم مودای آن را جایگزین واقع کند تا جایگزین قطع طریقی بشود و هم خود آن را جایگزین علم کند تا جایگزین قطع موضوعی طریقی بشود، دلیل حجیت استصحاب هم نمی‌تواند مفید دو تنزیل باشد.

تعارض لحاظ آلی و استقلالی

بلکه صرفا مفید یک تنزیل است. در تنزیل مودی منزله متیقن، لحاظ آلی است و در تنزیل خود استصحاب به جای یقین، لحاظ استقلالی است و جمع بین این دو لحاظ ممکن نیست.

یا از این جهت که استعمال لفظ در اکثر از معناست و یا به بیان مذکور در کلام محقق اصفهانی و مرحوم نایینی که جمع بین دو لحاظ متنافی است.

تعارض لحاظ قید و عدم تقید

چون تنزیل استصحاب به جای قطع طریقی یعنی تنزیل ذات مودی منزله واقع و این یا به معنای عدم لحاظ قید است یا لحاظ عدم تقید و تنزیل استصحاب به جای قطع موضوعی.

یعنی تنزیل مودی بما هو مودی که به معنای لحاظ قید است و روشن است که بین لحاظ قید و بین عدم لحاظ قید یا لحاظ عدم تقید جمع بین متنافیین است.

بلکه در برخی صور جمع بین متناقضین است.

نتیجه‌گیری نهایی: عدم حجیت برای قطع موضوعی

پس دلیل استصحاب نمی‌تواند آن را هم جایگزین قطع طریقی کند و هم جایگزین قطع موضوعی و چون قدر متیقن از آن، تنزیل مودی است پس دلیل حجیت آن را جایگزین قطع موضوعی نمی‌کند.

تحلیل کلام مرحوم نایینی: جعل علمیت و مستلزمات آن
کلام مرحوم نایینی هم از آنچه گذشت روشن شد که مفاد دلیل حجیت، جعل علمیت است.

و مفاد آن این است که خود استصحاب علم است و چون جعل علمیت معنا ندارد جز با جعل معلوم و متعلق علم و طرف اضافه آن، پس مستتبع این است که مودی استصحاب هم واقع است یا به طریق اولی این تنزیل از آن استفاده می‌شود.

نقد و بررسی تمایز میان اماره و استصحاب

ما هم بیان مرحوم نایینی را تمام دانستیم و قبلا هم گفتیم که مشکل ثبوتی نیست بلکه اثباتی است و اینکه از دلیل واحد دو تنزیل استفاده نمی‌شود و مرحوم نایینی گفتند: این ناشی از این است که جعل حجیت در امارات به جعل مودی تفسیر شده و در استصحاب به جعل متیقن، در حالی که جعل حجیت به معنای جعل علمیت است.

بله در امارات جعل علمیت به تتمیم کشف آنها ست و در استصحاب جعل کاشفیت کرده است.

اشاره به تلاش ناتمام مرحوم آخوند در حاشیه بر رسائل

مرحوم آخوند بعد از انکار جایگزینی امارات و اصول به جای قطع موضوعی فرموده‌اند ما در حاشیه بر رسائل تلاش کرده بودیم تا بتوان از دلیل واحد هر دو تنزیل را استفاده کرد ولی آن بیان هم ناتمام است و توضیح آن خواهد آمد.