علم بودن اماره/اختلاف در جایگزینی اماره به جای قطع/جایگزینی اماره به جای قطع

موضوع: جایگزینی اماره به جای قطع/اختلاف در جایگزینی اماره به جای قطع/ علم بودن اماره

اختلاف در جایگزینی اماره به جای قطع: تفکیک مواضع

گفتیم اختلافی که در جایگزینی اماره به جای قطع وجود دارد ممکن است در موضع واحدی نباشد به این معنا که با یکدیگر منافات داشته باشند.

کلام شیخ و مرحوم نایینی لفظا یکی است اما حقیقتا متفاوتند و هر کدام در فرضی صحبت کرده‌اند که دیگری نسبت به آن ساکت است همان طور که حرف هر کدام از آنها با کلام آخوند متفاوت است.

دیدگاه شیخ انصاری
شیخ فرمود: امارات جایگزین قطع طریقی محض و قطع موضوعی طریقی می‌شوند و منظور ایشان از قطع موضوعی طریقی، قطعی است که حقیقتا در موضوع حکم دخالت ندارد بلکه صرفا لفظا اخذ شده است.

دیدگاه مرحوم نایینی
اما مرحوم نایینی اگر همین عبارت را دارند اما منظور ایشان از قطع موضوعی طریقی، قطعی است که حقیقتا در موضوع حکم اخذ شده است و منظور ایشان از قطع موضوعی طریقی، قطعی است که از جهت کشف از واقع، در موضوع حکم دخالت دارد.

دیدگاه مرحوم آخوند خراسانی
مرحوم آخوند گفتند امارات فقط جایگزین قطع طریقی محض می‌شوند و جایگزین قطع موضوعی حتی اگر طریقی هم باشد نمی‌شوند.

و منظور ایشان از قطع موضوعی طریقی قطعی است که به لحاظ کشفش از معروض ذاتی‌اش در موضوع اخذ شده است.

تحلیل تقریر کلام مرحوم آخوند
بحث در تقریر کلام مرحوم آخوند بود. ایشان فرمود: دلیل لفظی حجیت و اعتبار اماره، آن را جایگزین قطع موضوعی صفتی نمی‌کند.

عدم جایگزینی اماره به جای قطع موضوعی صفتی

چون قطع موضوعی صفتی یعنی جهت کشفش الغاء شده است و منظور جهت کشف از واقع و خارج نیست بلکه حتی جهت کشف ذاتی‌اش هم الغاء شده است.

قطع از این جهت مانند سایر صفات نفسانی است و همان طور که توهم نمی‌شود دلیل حجیت اماره، آن را جایگزین مثلا صفت شجاعت یا حسادت کند، توهم هم نمی‌شود که دلیل حجیت اماره آن را جایگزین صفت قطع کند.

شارع در دلیل حجیت اماره، در مقام تنزیل اماره به جای قطع در همه آثار نیست و اصلا چنین چیزی محتمل نیست.
این قسمت از کلام آخوند صحیح است و جایگزینی امارات به جای قطع موضوعی صفتی، محتمل نیست.

عدم جایگزینی اماره به جای قطع موضوعی طریقی
سپس فرمودند: به همین نکته، دلیل حجیت اماره، آن را جایگزین قطع موضوعی طریقی هم نمی‌کند. قطع موضوعی طریقی

یعنی قطع از این جهت که کاشف از معروض ذاتی‌اش (صورت حاضر در نفس) هست در موضوع حکم اخذ شده است.

مفاد دلیل حجیت اماره، تتمیم کشف اماره است و آنچه به تتمیم نیاز دارد کشف اماره از خارج است و گرنه جهت کشف

ظن و اماره از معروض ذاتی‌اش و آنچه در افق نفس وجود دارد تمام است. بلکه تعبیر «کاشفیت قطع از معروض ذاتی‌»

تسامحی است و صورت ذهنی حاضر در نفس طرف اضافه قطع است نه اینکه مکشوف آن باشد.
پس مفاد دلیل حجیت اماره تنزیل اماره به جای قطع در کشف از واقع است و اینکه به احتمال اشتباه اماره در کشف از

واقع نباید اعتناء کرد و شارع احتمال خلاف را الغاء کرده است.

خلط در فهم دلیل حجیت اماره
استفاده جایگزین شدن اماره به جای قطع موضوعی طریقی از دلیل حجیت اماره، ناشی از خلط بین جهت کشف از معروض بالذات و صورت حاضر در نفس و معروض بالعرض و واقع و خارج است. دلیل حجیت اماره ناظر به اعتبار اماره از حیث

کشف از معروض بالعرض و واقع و خارج است در حالی که قطع موضوعی طریقی، از حیث کشفش از معروض بالذات و

طرف اضافه‌اش در موضوع حکم اخذ شده است.
هم قطع و هم ظن طرف اضافه دارند که از آن به معروض بالذات تعبیر می‌شود و در قطع موضوعی طریقی، قطع به لحاظ

تعلقش به طرف اضافه‌اش در موضوع حکم اخذ شده است و دلیل حجیت اماره هم ناظر به جهت کشف اماره از واقع و

معروض بالعرض و تتمیم کشف آن است. پس جایگزینی اماره به جای قطع موضوعی طریقی و قطع به لحاظ طرف

اضافه‌اش، دلیلی ندارد.

اشکال مرحوم آخوند
مرحوم آخوند در اینجا اشکالی مطرح کرده است که چرا اطلاق دلیل حجیت اماره و تنزیل اماره شامل قطع موضوعی طریقی نباشد؟

مشکلی که در اینجا متصور است اشکال اثباتی است نه ثبوتی، یعنی در اینکه شارع می‌تواند اماره را جایگزین قطع موضوعی طریقی و بلکه قطع موضوعی صفتی بکند تردیدی وجود ندارد مشکل فقط در این است که آیا اثباتا از دلیل حجیت اماره چنین چیزی استفاده می‌شود؟

پاسخ به اشکال

این مشکل اثباتی با اطلاق قابل حل است به این بیان که مفاد دلیل حجیت اماره اعتبار اماره به عنوان علم و الغای احتمال

خلاف است و این اطلاق دارد چه نسبت به جایی که علم طریق محض باشد یا از طریقیت و کاشفیتش در موضوع اخذ شده باشد.

مثلا مفاد دلیل حجیت خبر واحد این است که «خبر واحد علم است» و این تنزیل اطلاق دارد.

مرحوم آخوند به این اشکال پاسخ داده‌اند که اولا: اگر مفاد دلیل حجیت اماره تنزیل آن به جای علم به نحو مطلق باشد و چنین اطلاقی قابل تصور باشد، باید اماره جایگزین قطع موضوعی صفتی هم بشود.

در حالی که مستشکل این را نپذیرفته است و در ارتکاز خودش قبول دارد که مفاد دلیل حجیت اماره، جایگزین کردن اماره به جای قطع موضوعی صفتی نیست.

ثانیا: دلیل لفظی حجیت اماره نمی‌تواند هم ناظر به تنزیل اماره به جای قطع طریقی و هم ناظر به تنزیل اماره به جای قطع موضوعی باشد.

عمده اشکال مرحوم آخوند: استحاله استعمال لفظ در اکثر از معنا ست که به بیان‌های مختلف قابل توضیح و تقریر است.
ایشان فرموده: دلیل حجیت اماره نمی‌تواند ناظر به دو تنزیل باشد چون در جایگزین کردن اماره به جای قطع طریقی، اصلا قطع اهمیتی ندارد بلکه آنچه مهم است مکشوف است پس در چنین تنزیلی نظر به قطع، نظر آلی است یعنی منظور از قطع، مقطوع است نه قطع.

علم بودن اماره

«اماره علم است» یعنی «مودای اماره واقع است» اما در جایگزین کردن اماره به جای قطع موضوعی، آنچه مهم است خود قطع و علم است پس نظر به قطع، نظر استقلالی است.
مفاد دلیل واحدی که گفته است «اماره علم است» یا این است که مودای اماره واقع است یا اینکه خود اماره قطع است.

علم و قطعی که در دلیل تنزیل لحاظ شده است، یا آلی لحاظ شده یا استقلالی و معنا ندارد در لحاظ واحد هم آلی لحاظ شده باشد و هم استقلالی.
بین این دو اطلاق قابل تصور نیست چون اطلاق یعنی مفهوم مشترک که حالات متعدد دارد اما لفظ مشترک و معنای متعدد به اطلاق ربطی ندارد.

دلیل حجیت اماره
دلیل حجیت اماره ناظر به یکی از این دو جهت می‌تواند باشد و قدر متیقن از آن این است که اماره را جایگزین قطع به لحاظ کشفش از خارج و واقع می‌کند.

قطع آلی قطع استقلالی
بین قطع آلی و قطع استقلالی جامعی وجود ندارد مگر لفظ قطع و گرنه مفهوم واحدی که شامل هر دو باشد وجود ندارد. مفهومی که جامع بین مکشوف قطع و واقع و خارج و بین خود قطع باشد وجود ندارد.

بین مفهوم آلی قطع و مفهوم استقلالی آن تباین وجود دارد و مفهوم واحدی که شامل هر دو باشد وجود ندارد بلکه صرفا لفظ مشترک واحد است.

اشکال
ممکن است کسی تصور کند که با این بیان دلیل حجیت اماره مجمل است چون هر دو احتمال وجود دارد و هیچ کدام متعین نیست.

پاسخ به اشکال

ایشان از این اشکال پاسخ داده است که دلیل مجمل نیست و متفاهم از دلیل حجیت اماره (و لو به لحاظ بناء عقلاء) تنزیل اماره به جای قطع به لحاظ آلی و کشفش از خارج و واقع است.

نظر مختار
کلام آخوند تا اینجا تمام است و اشکالات مرحوم نایینی به ایشان وارد نیست. توضیح بیشتر مطلب خواهد آمد.