1405/08/19
بسم الله الرحمن الرحیم
- معنای ترکیبی لاضرر و لا ضرار/أصالة الاحتياط /الأصول العملية
موضوع: الأصول العملية/أصالة الاحتياط /- معنای ترکیبی لاضرر و لا ضرار
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم.
بسم الله الرحمان الرحیم.
معنای ترکیبی لاضرر و لا ضرار
بررسی کلام شیخ الشریعه اصفهانی
بحث در استظهار از این حدیث شریف بود که «لا ضرر و لا ضرار» چه معنایی ازش ظاهر میشود و به ذهن میرسد، انسباق پیدا میکند. بعضیها گفتند «لا ضرر و لا ضرار» «لا» به معنای نهی است نباید ضرری صادر شود که شیخ الشریعه اصرار داشت که «لا ضرر و لا ضرار» به معنای نهی است. دوتا شاهد آورد. شاهد اول آن قضیه صغرا کبرا است که بعداً بحث خواهیم کرد مجدداً بحث خواهیم کرد که حرفش نادرست است. شاهد دومی که آورد آن نقل «علی مؤمن» است. ادعا کرد که «لا ضرر و لا ضرار علی مؤمن» لا شک میگوید لا شک إن اللفظ بهذه الزیادة ظاهر فی النهی هیچ جای شک ندارد.
این که ایشان فرمود جای شک ندارد ما نفهمیدیم این «علی مؤمن» چه خصوصیتی دارد. «لا ضرر و لا ضرار علی مؤمن» اگر نهی نباشد نفی هم باشد باز صحیح است بگوییم «لا ضرر» شارع مقدس حکم ضرری بر مؤمن جعل نکرده. اصلاً مفهوم نمیشود که چون چه میفرماید. میگوید لا شک إن اللفظ بهذه الزیادة این ظاهر فی النهی، ما نفهمیدیم زیاده مثلاً چه اثری دارد که «لا ضرر و لا ضرار» را از نفی به نهی تبدیلش بکند. نه نفی هم باشد نفی ضرر است میگوید در شریعت من ضرری بر مؤمنین جعل نشده حکم ضرری جعل نشده.
خصوصاً که این «علی مؤمن» هم قبلاً گفتیم دیگر سند ندارد قابل حجیت نیست اختلاف داشت عبارتش تناقض داشت.
سوال:؟؟؟
جواب: حالا قبول هم داشته باشد ما میگوییم ما میگوییم که نه حدیث ضعف سند دارد قبلاً گذشته.
سوال:؟؟؟
جواب: بر مؤمن جعل نشده ضرر، حکم ضرری بر مؤمن جعل نشده. حکم ضرری بر مؤمن نیست. «علی مؤمن»، نه، مختلف است اگر اگر گفت «لا تضر» ضرر نرسان باء میاورند بفلان اما اگر گفت میخواهد ضرری نیست میگوید بر فلانی ضرری نیست نه ضرر بر مؤمن نیست نه ضرر نیست «علی» باید بیاورد.
خب این هم چه عرضم خدمت شما بلکه از آن طرفش ممکن است ادعا بکنیم که ظهور برخلاف ایشان است ممکن است بگوییم که چون «لا ضرر» «لا» بر فعل داخل نشده بر اسم داخل شده نه ظاهر ترکیب از «لا» و اسم ظاهرش نفی است، نهی باید «لا» بر فعل داخل بشود غلبه است دیگر غالب اینجور است دیگر. این است که مناسب ترکیب که «لا ضرر و لا ضرار» که «لا» بر فعل داخل نشده مناسبش این است که نفی باشد، نه نهی باشد.
اگر خواسته باشیم مثل ایشان صحبت کنیم اینجور منبهات بیاوریم نه، منبه برخلاف اینجا داریم که «لا ضرر و لا ضرار» بلکه در آن روایت شفعه و اینها، آنجا البته گیر داشت که «لا ضرر و لا ضرار» مثلا آقای خویی ادعا داشت که معلوم است اینجا اصلاً ضرر حرمت ندارد نمیتوانیم، ما اشکال کردیم ولی بعضیها آن هم میتوانند مؤید قرار دهند که «لا ضرر و لا ضرار» در آن مورد حق شفعه و اینها ماء، منع از ماء اصلاً گفت حرمت قابل التزام نیست ما قبول نکردیم ولی جای شبهه دارد این نظر مرحوم شیخ الشریعه که میگوید «لا ضرر» «لا» ناهیه است.
حاصل الکلام ارتکاز ما از «لا ضرر و لا ضرار» «لا» را ناهیه احساس نمیکند شواهدی هم که ایشان آورد ناتمام است روی این حساب باید سائر اقوال را نگاه کنیم.
قول دوم در معنای ترکیبی لا ضرر و بررسی آن
قول دوم قولی است که شیخ انصاری ذکر کرده و احتمال داده که «لا ضرر و لا ضرار» نه هم حکم تکلیفی باشد هم حکم وضعی باشد نه خصوص حکم تکلیفی نه «لا ضرر» هم حکم تکلیفی باشد هم حکم وضعی باشد. مرحوم شیخ انصاری این احتمال داده ولی خودش قبول نکرده خودش نظر سوم نظر بعدی را قائل است.
آیا این نظریه مانعی مشکلی دارد یا ندارد؟ اما مشکل ثبوتی بعضیها گفتند معقول نیست اصلاً. «لا ضرر و لا ضرار» هم نهی از اضرار باشد هم نفی ضرر باشد، در یک کلام هم حکم تکلیفی مراد باشد هم حکم وضعی. جمع بین حکم تکلیفی و حکم وضعی در یک خطاب، گفتند معقول نیست. این از قبیل استعمال لفظ است در اکثر از معنا «لا ضرر و لا ضرار» نمیتواند هم حکم تکلیفی باشد هم حکم وضعی باشد. این احتمالی که شیخ انصاری گفته گفتند معقول نیست.
ولکن در ذهن ما این است که نه، معقولیتش مشکلی ندارد. میشود یک خطاب به دو تا داعی، تکلیفی و وضعی اختلافشان به داعی است در تکلیفی به داعی بعث و زجر است در ارشادی به داعی اعلام است وگرنه مستعمل فیه واحد است، استعمال لفظ در اکثر از معنا قطعاً نیست، اما بحث در این است که میشود بگوییم یک خطابی به دو داعی، به دو داعی خلاف، مخالفِ هم صادر شده باشد یا نه، ما میگوییم این استعمال لفظ در اکثر از معنا نیست، از آن جهت مشکل ندارد، ممکن است ولو ما استعمال لفظ در اکثر از معنا را محال بدانیم، ولی صدور یک خطابی به دو تا داعی، وجهی برای استحاله ندارد. آنجا میگفتند نمیشود یک لفظ را مرآت قرار بده برای یک معنا، ما اینجا برای یک معنا مرآت قرار میدهیم، برای نسبت طلبیه مثلاً یا برای نفی ضرر و ضرار، اما به دو تا داعی، یکی به داعی زجر میخواهیم بگوییم ضرر نرسان، یکی هم به داعی این که در شریعت حکم ضرری نداریم. یکی تکلیفی و یکی وضعی. استعمال لفظ در یک معنا به دو داعی. مشکل استعمال لفظ در اکثر از معنا را ندارد این واضح است.
بعضیها در «أوفوا بالعقود» همین را ادعا میکنند میگویند «أوفوا بالعقود» صادر شده به دو تا داعی یکی به داعی بعث به وفا، میشود حکم تکلیفی، بعث به وفا میشود حکم تکلیفی و یکی هم ارشاد به صحت، نفوذ، «أوفوا بالعقود» به دو داعی صادر شده، این که در مکاسب هم هست از «أوفوا بالعقود» هم وجوب وفا را میفهمیم هم صحت را میفهمیم، وجوب وفا حکم تکلیفی، صحت هم حکم وضعی، ما میتوانیم اینجور توجیه بکنیم که امر کرده به وفا به دو داعی، به داعی این که شما را بعث کند حکم تکلیفی، به داعی که اعلام بکند، این صحیح است.
البته بعضی هم گفتند نه، اینجا به دو داعی در عرض هم نیست «أوفوا بالعقود» امر به وفا به داعی بعث به وفا است، این بالالتزام دلالت دارد پس به صحیح است. در ذهنم این است که شیخ انصاری در مکاسب جور میگوید میگوید «أوفوا بالعقود» بالمطابقه دلالت دارد بر وجوب وفا خب اگر واجب است وفا معلوم شد باید صحیح باشد دیگر بالالتزام دلالت دارد بر نفوذ، بر صحت، طولیاش کرده. ممکن است هم از کسی بگوید نه وقتی میگوید «أوفوا بالعقود» به نحو عرضی است امر به وفای به عقد امر به وفا به دو داعی صادر شده، به داعی این که بعث کند از شما را به وفا مولوی به داعی که بگوید و صحیح هم هست صدور خطاب این تأمل بکنید.
سوال:؟؟؟
جواب: جمع در داعی عیب ندارد مستعمل فیه که نیست مستعمل فیه فقط طلب انشاء است انشاء کرده طلب وفای به عقد را این مقدار.
سوال:؟؟؟
جواب: به دو تا داعی طولی خیلی شایع هم هست یک کسی فکر میکند شما پول نداری بهش پول میدهی میگویی بگیر هم میخواهد بهش پول بدهی و هم میخواهد بهش بفهمانی من پول دارم، پول دارم حکم وضعی است تکلیف نیست.
ربما همینجور است ها! در عرف مردم ربما مالی را میدهند میگوید بگیر، میخواهد دو چیز را بفهماند بگیر این را و یکی هم که گاهی او اصلی است اصلاً، درست است این بالالتزام است. ولی همان التزامی اصلی است ولی این هم دلالت بگیرم که مسلم است بگیر بعث است دیگر در طولیاش خیلی واضح است. اما عرضیش آیا در عرف متعارف است یک خطاب را بگویند به دو تا داعی، صدور فعل به دو داعی در عرف زیاد است گاهی یکی پول میدهد در حضور یک کس دیگری، میخواهد به دو داعی داعیاش این است که این را تیسیر بکند این را تسهیل بکند زندگی را راه بیندازد در ملأعام هم میدهد که مردم هم بفهمند که من هم مثلاً سخی هستم، اینهایی که مثلا ریا میخواهند بکنند خیلی اوقات اینجور است نه اگر کسی دیگر هم نبود به این پول میداد ها، فقط به داعی ریا نیست نه میگوید حالا که پول میدهیم پس بهتر است که در ملأعام بدهیم که معروف هم بشویم.
صدور فعل به دو داعی امر متعارفی است کثیراً ما فعلی را انسان انجام میدهد و دو تا داعی دارد که آن دو تا داعی هم یکیاش داعی انشایی است یکیاش اخباری است عیبی ندارد حالا «أوفوا بالعقود» از این قسم است یا نه؟ در ذهنم این است که شیخ انصاری طولی میداند ولی اگر این را کسی هم گفت «أوفوا بالعقود» به دو داعی صادر شده هم به داعی بعث و هم به داعی اعلام نفوذ، یک داعی به تکلیفی یک داعی وضعی دور از ذهن نگفتهاند.
این است که اشکال بر این مبنا به این که این از قبیل استعمال لفظ است در اکثر از معنا نه، این از قبیل استعمال لفظ در اکثر از معنا نیست. در یک معنا استعمال شده امر ارشادی با امر مولوی مدلولشان واحد است. هر دو طلب انشائیاند آخوند گفت در کفایه گفت إنما الاختلاف بالدواعی حتی آن معانی که برای امر گفته بودند گفت اینها معانی نیستند میگفتند امر برای تعجیز است میگفت نه بابا، امر برای طلب انشائی به داعی تعجیز است همه معانی را برگردان به دواعی.
میشود گفت که این استعمال لفظ در اکثر از معنا نیست میشود گفت که عیبی ندارد امر شارع به دو داعی صادر شده باشد. هم به داعی بعث که اسمش را میگوییم حکم تکلیفی و هم به داعی صحت. این اشکال که نمیشود «لا ضرر و لا ضرار» به دو داعی باشد استعمال لفظ در اکثر از معنا خواهد شد، این غلط است.
و اما این که آیا اینجوری هم هستش؟ امکان دارد «لا ضرر و لا ضرار» به دو داعی صادر شود اما این که صادر شده یا نه ظاهرش این است؟ میگوییم نه همان حرفی که در رد شیخ الشریعه گفتیم همان را تکرار میکنیم. ما دواعی را کشف میکنیم از خطابات، مثل معانی، غالباً. این که «لا ضرر و لا ضرار» به دو داعی باشد یکی داعی بعث، یکی داعی اخبار، نه، این خلاف ظاهر است. چون «لا ضرر» «لا» نفی است از مقام اثبات کشف میکنیم چون «لا ضرر» نفی است، نفی به داعی طلب باشد این بر فعل داخل نشده «لا»ها! «لا ضرر» «لا» نافیه است قطعاً بر فعل داخل نشده، بگوییم این ظهور دارد در این که داعیاش نهی است، نه، ما باورمان نشده مردم از «لا ضرر و لا ضرار» نمیفهمند که ضرر نرسان «لا ضرر و لا ضرار» میفهمند ضرری نیست، نه ضرر نرسان، این معنا گرچه ممکن است، ولی خلاف ظاهر است.
خصوصاً این که یک خطاب به دو تا داعی این هم نادر است. اینکه بگوییم دو تا نکته دارد «لا ضرر» را به نهی معنا کردن خلاف ظاهر است «لا» ناهیه بر فعل داخل میشود نه بر اسم، این که «لا ضرر» به دو داعی باشد ولو ممکن است ولو احیاناً هم اتفاق افتاده ولی خلاف فهم عرفی است. اینها دقتهایی است که تحمیل بر لفظ شده. این است که ما این نظر دوم را هم که «لا ضرر و لا ضرار» هم نفی باشد هم نهی باشد گفتیم این هم خلاف ظاهر است. نه، ظاهرش این است که نفی است و حملش بر دو تا معنا گرچه ممکن است ولکن خلاف ظاهر است.
نظر سوم: ضرر غیر متدارک و بررسی آن
نظر سوم ضرر غیرمتدارک. «لا» که فاضل تونی گفته است «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» همان نفی گفته نهی را نیاوردهاند، اولی نظر اول نهی فقط بود، دومی نهی و نفی بود، سومی نفی فقط که ظاهرش هم نفی است «لا ضرر و لا ضرار» ولی فرموده که در ذهن مبارکش چه بوده خیلی اطلاع نداریم ظاهراً در ذهنش این است که در ضرر که واقع میشود که معنا ندارد شریعت بگوید «لا ضرر» کذب است «لا ضرر و لا ضرار» نه ضرر واقع میشود.
شاید این در ذهن مبارک چه بوده گفته که «لا ضرر» یعنی تقیید میگذاریم که صدق پیدا کند ضرر غیر متدارک نداریم، ضرر داریم اون که نمیشود بگوییم «لا ضرر» ضرر در خارج نیست، نه، ضرر غیر متدارک نیست از باب این که ما که صاحب شریعت هستیم حکم کردیم به تدارک ضرر گفتیم هر که به کسی ضرر وارد کرد ضامن است باید تدارک کنند چون ما حکم به تدارک کردیم فلا ضرر و لا ضرار «لا ضرر» یعنی ضرری که تدارک نشود .
مرحوم فاضل تونی «لا» را بر همان نفی حمل کرده و لعل دیده که این با خارج سازگاری ندارد که، گفته که پس «لا ضرر و لا ضرار» یعنی ضرر غیرمتدارک نداریم، چون مای صاحب شریعت حکم کردیم به تدارک، حکم کردیم به ضمان، ضمان تدارک است دیگر هر که ضرری به کسی وارد کند ضامن تدارک است چون ما حکم به تدارک کردیم ما ضرر غیرمتدارک نداریم «لا ضرر و لا ضرار» یعنی ضرر غیرمتدارک نداریم. این تقریب کلام فاضل تونی.
خب این کلام فاضل تونی تا آنجا که من سراغ دارم مقبول هیچکس واقع نشده. «لا ضرر و لا ضرار» یعنی «لا ضرر غیر متدارک» از کجا آورده غیر متدارک را! اشکال گرفتهاند مرحوم آخوند به یک سیاق مرحوم شیخ انصاری به یک سیاق دیگری.
اشکال مرحوم آخوند به فاضل تونی و بررسی آن
مرحوم آخوند فرموده که این حرف فاضل تونی نادرست است. «لا ضرر» ضرر غیر متدارک از دو حال خارج نیست یا ضرر را میگوید استعمال شده در ضرر غیر متدارک، مجاز در کلمه، این که ضرر را در ضرر غیرمتدارک استعمال کنی که شنیع است. غلط فاحش است، غلط فاحش است. استعمال لفظی در معنای آخر باید مناسبت داشته باشد با آن معنای اولی، این که لفظ «ضرر» را استعمال کنیم در ضرر غیرمتدارک، گفته که بشاعة استعمال الضرر فی الضرر غیرالمتدارک لو کان من قبیل المجاز فی الکلمه، اگر از قبیل مجاز در کلمه است، «ضرر» را مجازاً در ضرر غیرمتدارک استعمال کردی، این غلط است.
در بحث استعمال لفظ در غیر موضوع له گذشت دیگه، در مقدمات، جلد اول، مَجاز مُجاز است این درست است ولی باید یک ارتباطی تناسبی بین معنای همینجور است ارتکاز همین را میگویند بین معنایی که درش میخواهی استعمال کنی با آن معنای حقیقی باید ارتباط داشته باشند یک نوع ارتباطی باشد.
سوال:؟؟؟
جواب: نه آن نه حالا فعلاً نه آن اگر منحصر بود راست است. نیست. نه این که بله باید یک مناسبتی باشد همینجور است.
سوال:؟؟؟
جواب: نه. حکم ضرری ما آن هم میسازد اگر منحصر بود ناچار بودیم از باب تقدیر.
خب این همینجور است که عرضم به خدمت شما هر چیزی را در هر معنایی نمیشود استعمال کرد این پر واضح است. همان مَجاز باید مُجاز باشد.
سوال:؟؟؟
جواب: با با خودشان گفتن دیگر استعمال غلط مجاز حقیقت سه نوع داریم. اگر به یک شخصی به یک شخص کودنی بگویید الاغ، سؤال نمیکند مناسبت است بین الاغ و او، سؤال نمیکند اما اگر به یک شخص کودنی گفتیم تو اسبی میماند میگوید به چه مناسبتی اسب؟! باید مناسبتی باشد.
این مجاز در اسناد گفته غلط است و اما مجاز در کلمه غلط است و اما اگر بگویید که از باب «لا ضرر» در تقدیر «لا ضرر غیر متدارک» «ضرر» در همان «ضرر» استعمال شده یک چیزی در تقدیر میگیریم این هم که گفته که اسمش را میگذارند مجاز در حذف، میگوید این هم که خلاف ظاهر است دیگر اصل عدم تقدیر است بله ما اگر دیگر هیچ معنایی نداشتیم منحصر بود چاره نداریم ولی آخوند میگوید منحصر نیست میگوید ما میگوییم «لا ضرر» یعنی حکم ضرری موضوع ضرری. مرحوم آخوند به این نظریه این اشکال را کرده.
و لکن ما میتوانیم دفاع بکنیم بگوییم این اشکال مرحوم آخوند وارد نیست یک شق ثالثی هم داریم مثل «لا صلاة لجار المسجد إلا فی المسجد» ادعاء. چون ثوابش کم است میگوییم «لا صلاة» «ضرر متدارک» چون «لا ضرر» است، ادعاءً میگوییم «لا ضرر و لا ضرار». ما میتوانیم با ادعاء منتها ادعا باز مؤونه میخواهد ها! ولی کلام فاضل تونی منحصر به این دو تای آخوند گفته نیست یا مجاز در کلمه یا مجاز در حذف است هر دو نادرست است میگوییم نه یک شق ثالثی هم دارد مجازیت به لحاظ ادعاء است چون تدارک میشود کأنّ فلا ضرر و لا ضرار این با این هم میسازد درست نیست ها! ولی اینطور که آخوند این را واضح البطلان قرار داده یا مجاز در کلمه است یا در حذف است. نه ثالث است. ثالث آنقدر به اصطلاح واضح البطلان نیست. «لا ضرر و لا ضرار» از بابی که تدارک میشود همینجور هم هست ضرری که تدارک میشود مردم میگویند ضرر نیست.
میشود دفاع کرد از فاضل تونی در رد مرحوم آخوند که میگفت دو تا، دو احتمال بیشتر نیست نه، یک احتمال سوم هم هست نفی ادعائی. مثل «لا صلاة لجار المسجد إلا فی المسجد» این نفیاش ادعائی است نه «صلاة» در کامله استعمال شده، مجاز، نه کامله در تقدیر است در اینجور نفیهای ادعایی هیچکدام از آنهایی که مرحوم آخوند میگوید نیست. ادعا کرده و نفی کرده «صلاة» و «لا صلاة» نفی ادعایی است. نه مجاز در کلمه است، در اسناد است در حقیقت مجاز مجازیتش در اسناد است. نه در کلمه نه در حذف است، شق ثالث.
اجازه دهید یک کلمه دیگر بگویم این تمام بشود این است که فرمایش مرحوم آخوند که فرموده که هر کدام دو تا قسم بیشتر ندارد این قول هر دو بعید است میگوییم نه یک قسم سومی دارد این قسم سوم بُعد ندارد دیگر آن اشکال آخوند وارد نیست حالا نادرست است نادرست ولی اشکال آخوند وارد نیست که میگوید نمیدانم اگر از قبیل مجاز در کلمه است بشاعت دارد اگر از قبیل مجاز در حذف است خلاف ظاهر است، میگوییم نه مجاز در اسناد است شبیه مجاز در اسناد است تا ببینیم حالا خلاف ظاهر هست یا نه.
اشکال مرحوم شیخ انصاری به فاضل تونی و بررسی آن
مرحوم شیخ انصاری ما گفتیم اشکال بهتری کرده. مرحوم شیخ انصاری کلام فاضل تونی را قبول نکرده یک بیان آخری مرحوم شیخ گفته راست میگویید «ضرر» اگر تدارک شد صحیح بگوییم «لا ضرر» این را ما قبول داریم ضرری که تدارک میشود مردم میگویند ضرر نکردی. اگر یک کسی به ماشین شما زد و تمام خسارت را بیمه داد میگویند ضرر نکردی دیگر. ضرر نکردی. ما ضررت. «ضرر» مع التدارک خارجی آن مصداق «لا ضرر» است ولیکن در «لا ضرر و لا ضرار علی مؤمن» یا «فی الاسلام» حکم به تدارک است نه تدارک خارجی. شارع حکم کرده که باید ضرر را تدارک کنی ممکن است واقع بشود تدارک، ممکن است واقع نشود. در «لا ضرر» حکم به تدارک محقق شده. تدارک دست خدا است. حکم به تدارک گفته که مبرر صدق «لا ضرر» نمیشود.
شیخ میگوید تدارک خارجی راست میگویید مبرر است «فلا ضرر»، اما اینجا که تدارک خارجی نیست چون تدارک خارجی تضمین ندارد خود فاضل تونی هم گفت حکم به تدارک است. ضرری که حکم به تدارک شده، نه او «ضرر» است. نمیتوانیم بگوییم «لا ضرر».
سوال:؟؟؟
جواب: بازم باشد. بازم نه مجرد این که من مالک باشم مالکم نمیدهند ضرر کرده. همهجا اینطور نیست که مگر میگذارند بردارید؟!
خب حالا شیخ انصاری انصاف این است جواب فنیتری داده از فاضل تونی آخوند سرسری جواب داد. اینجا بک دقتی کرده میگوید نه ضرری که تدارک شود «لا ضرر» آن درست است اما ضرری که شارع حکم به تدارکش کرده مثلاً نمیشود بگوییم «لا ضرر» نه آن «ضرر» حُکم بتدارکه ضرری است که باید تدارک کنی آن را نمیتوانی که «لا ضرر» این جواب شیخ انصاری تو ذهن ما این است که بهتر از جواب مرحوم آخوند است. چه جور شده مرحوم آخوند همین حرفهای شیخ را دیده آمده باز یک جواب دیگر داده جواب شیخ را نداده نفهمیدیم.
ولیکن ما ادعا کردیم که البته یمکن، که نه ممکن هم است که حکم به تدارک هم مصحح، شریعت وقتی حکم میکند به تدارک میگوید من گفتم باید تدارک بکنی پس من میگویم «لا ضرر و لا ضرار». درست است تدارک بکند واضحتر است انصافش این است. ولی حکم به تدارک هم عرفیّت دارد مولایی به عبیدش میگوید بابا من دیگر گفتم مقابلش را بده تو ضرری نکردی قابل پذیرش است. گفتم مقابلش را بده، همین گفتم مقابلش را بده صحیح است که بگوید ضرر نکردی من بهش گفتم مقابلش را بده دیگر.
سوال:؟؟؟
جواب: آره «فی الاسلام» هم اگر باشد این را تقویتش میکند در اسلام است. این در اسلام یک حکم هست دیگر پس ضرری نیست دیگر.
سوال؟؟؟؟
جواب: ثواب بده؟ ثواب ربطی به پول ندارد. اصول ربطی به ثواب و اینها ندارد همهاش از کباب است! این حرفها. نیست نه ولی عرفیّت دارد مولایی که از مقام مولویتش استفاده کرده به تحت فرمانش گفته است شما تدارک بکنید به شخصی که ضرر دیده دیگر شما ضرر نکردی «لا ضرر» چون من حکم به تدارک کردم دیگر.
سوال:؟؟؟
جواب: مولا دیگر مولا گفته، این که راست میگوید شاید آنرا بده یا نده ولی گفته مولا را تخطئه نمیکند بگوید از کجا میگویی ضرر نیست ما در مقام مولویت گفت. مثل که بابا الان مثلاً بیمه میدهد هنوز که نداده که دادن خارجی محقق نشده ولی مردم میگویند بابا شما خسارتی نکردی همه را میروی از بیمه میگیری هنوز هم محقق نشده.
سوال:؟؟؟
جواب: دیگر راست میگویی یک خرده مواردش مختلف است.
خب این است که ولکن مع ذلک تمامش بکنیم با این که این اشکالات مندفع است لیکن این که بگوییم «لا ضرر» که نفی ضرر کرده به لحاظ تدارک، امر به تدارک، از این لفظ سخت است درآوردنش. شیخ انصاری میگوید «لا ضرر» حکم ضرری نداریم، نیاز به تکلفات ندارد. این یک تکلف است از کجا ما میتوانیم کشف بکنیم؟ شارع میگوید «لا ضرر» چون حکم به تدارک ضرر کرده میگوید «لا ضرر» یعنی پس «لا ضرر» یعنی «لا ضرر غیر متدارک» اینها را ما... درست است آن اشکالات آخوند اشکال شیخ وارد نیست ولی این که ظاهر «لا ضرر و لا ضرار» نفی ضرر به لحاظ تدارک باشد اینها را از کجا ما میتوانیم کشف کنیم؟
این است که یکی از راههاش هست اگر ما راه دیگری نداشتیم مجبوریم اما اگر راه دیگری داشتیم «لا ضرر» میگوییم صاحب شریعت احکامی جعل کرده بعد میگوید «لا ضرر» یعنی حکم ضرری ندارم تمام شد. گفتیم که این اشکالهای اینها وارد نیست ولی وارد نبودن اشکال کافی نیست باید ظهور هم داشته باشد «لا ضرر» ظهور در ضرر غیرمتدارک که حصه ای از «ضرر» است، ندارد. مردم از این جمله «لا ضرر» نمیفهمند «لا ضرر» یعنی ضرر غیرمتدارک را نمیفهمند این خلاف ظاهر حدیث است.
بقی الکلام در احتمال شیخ انصاری و آخوند، اختلافی که بین این دو تا است. تحصل: که «لا ضرر» «لا»ش نهی باشد خیلی دور از ذهن است، نفی باشد هم حکم و موضوع را نفی بکند این هم خلاف استظهار است، این که ضرر غیر متدارک را نفی کند اینها مؤونه میخواهد خلاف ظاهر است. ما اگر در شریعت یک چیزی پیدا کردیم که خودش مصداق ضرر باشد بدون قیود بدون اضافات که مرحوم شیخ میگوید حکم مصداق «ضرر» است آخوند میگوید موضوعات مصداق «ضرر» هستند، نوبت به این حرفها نمیرسد. اصل در بحث هم همین است «لا ضرر و لا ضرار» آیا نفی حکم ضرری است، شیخ میگوید؛ یا نفی موضوع ضرری است، مرحوم آخوند میگوید، ثمره اینها چیست؟ إن شاء الله به شرط الحیات و التوفیق روز دوشنبه آینده به مناسبت فاطمیه گفتند تا دوشنبه بحثها تعطیل است از همه شما هم ما التماس دعا داریم.