كتاب الصلاة/واجبات الصلاة /فصل 32: تسلیم/ کلام مرحوم بروجردی در روایات باب

موضوع: كتاب الصلاة/واجبات الصلاة /فصل 32: تسلیم/ کلام مرحوم بروجردی در روایات باب

بررسی روایات باب در کلام مرحوم بروجردی

مرحوم بروجردی اصرار دارد که مخرج از صلاة «السلام علیکم» است و «السلام علینا» مخرج نیست. البته ایشان نسبت به روایت ابن‌سنان مشکل داشته و در مقام فتوا، احتیاط کرده است. اما به هر حال، ‌روایاتی را که فرمود «السلام علینا» مخرج است، همه را جواب داده که بعضی از آنها بررسی شد.

أمّا روایت ابی‌بصیر:

عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه‌السلام‌ قَالَ: إِذَا نَسِيَ الرَّجُلُ أَنْ يُسَلِّمَ فَإِذَا وَلَّى وَجْهَهُ عَنِ الْقِبْلَةِ وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ فَقَدْ فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ.[1]

ایشان فرموده[2] در این روایت چهار احتمال وجود دارد. چون فَإِذَا وَلَّى وَجْهَهُ عَنِ الْقِبْلَةِ یا به معنای استدبار است یا به معنای این که صورتش را برگردانده که میان مکلفان معمول است. در اینکه واو عاطفه است یا حالیه، نیز دو احتمال است پس مجموعا چهار احتمال تصویر می‌شود.

از میان احتمالات، یک احتمال آن است که مراد از وَلَّى وَجْهَهُ عَنِ الْقِبْلَةِ فقط چرخاندن صورت از قبله باشد و واو عاطفه باشد، که ایشان فرموده دلالت دارد السلام علینا، مخرج از نماز است. اما ایشان ادعا دارد که این احتمال، ‌خلاف ظاهر روایت است و شاهد آورده وقتی فرمود ﴿فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ﴾[3] یعنی تمام بدن نه فقط صورت.

اما به نظر می‌رسد اتفاقا همین احتمال، موافق ‌ظاهر روایت است. چون اگر کسی استدبار کرد، السلام علینا نمی‌گوید و لذا هرچند به قرینه و قال السلام علینا، یعنی فقط صورت را چرخانده است.

احتمال دومی که ایشان مطرح کرده آن است که مقدار کمی از صورت را چرخانده، و واو حالیه است. و قال یعنی این جمله را گفته و صورت را چرخانده. ایشان فرموده این احتمال دلالت دارد که السلام علینا، مخرج نیست، ولی اگر امام علیه‌السلام فرمود از نماز فارغ شده، به دلیل نسیان السلام علیکم است.

اما این ادعا نیز خلاف ظاهر است. وقتی که مکلف صورتش را کمی چرخاند و السلام علینا را گفت، امام علیه‌السلام تفریع فرمود فراغ ذمه حاصل شده.

یک احتمال دیگر آن است که مکلف پشت به قبله کرده و واو عاطفه باشد، در این صورت بر مدعا دلالت ندارد چون پشت به قبله، خود به خود مخرج است.

اما این احتمال بعید است چون مکلفی که استدبار کرده، نیاز نداشته که السلام علینا بگوید. مرحوم بروجردی هم به بُعد این احتمال اشاره کرده است.

احتمال چهارم آن است که استدبار کرده و واو حالیه باشد یعنی السلام علینا جلوتر از استدبار باشد. ایشان فرموده این احتمال دلالت دارد که السلام علینا کفایت می‌کند به شرطی که سلام محلل را فراموش کرده باشد.

اما به نظر می‌رسد ظاهر روایت همان است که السلام علینا مخرج از نماز است و طبق این معنای اخیر، دلالت تمام است و به حدیث لاتعاد نیاز نیست.

حاصل الکلام، دلالت روایت ابی‌بصیر بر مطلوب تمام است. در روایات ابی‌بصیر نکته‌ای وجود دارد که سیأتی.

روایت فضل بن شاذان

وَ فِي عُيُونِ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا علیه‌السلام فِي كِتَابِهِ إِلَى الْمَأْمُونِ قَالَ: وَ لَا يُقَالُ فِي التَّشَهُّدِ الْأَوَّلِ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ لِأَنَّ تَحْلِيلَ الصَّلَاةِ هُوَ التَّسْلِيمُ وَ إِذَا قُلْتَ هَذَا فَقَدْ سَلَّمْتَ.[4]

این روایت به وضوح دلالت دارد که السلام علینا، مخرج است چون فرمود در تشهد رکعت دوم نمی‌توان آن را گفت. لذا همانطور که معلق گفته، تطویل مرحوم بروجردی[5] در رد این دلالت، نا بجا است.

مرحوم بروجردی[6] نسبت به این روایت اشکال سندی نیز دارد.

اما همانطور که قبلا گفتیم به نظر می‌رسد این روایت دارای سه سند است و بعید است که هر سه نفر دروغ گفته باشند.

ابی‌بصیر

وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه‌السلام قَالَ: إِذَا كُنْتَ إِمَاماً فَإِنَّمَا التَّسْلِيمُ أَنْ تُسَلِّمَ عَلَى النَّبِيِّ عَلَيْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ وَ تَقُولَ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ فَإِذَا قُلْتَ ذَلِكَ فَقَدِ انْقَطَعَتِ الصَّلَاةُ.[7]

البته مرحوم بروجردی در تعبیر این روایت اشکال کرده که چرا سلام بر نبی و السلام علینا را با هم جزء نماز قرار داده با اینکه فقط سلام بر نبی جزء نماز است و السلام علینا خارج از نماز است. اما این اشکالات وارد نیست.

مرحوم بروجردی[8] نسبت به روایات ابی‌بصیر اشکالی را مطرح کرده و گفته سه روایت از او گزارش شده.

سند یک روایت به این صورت است:

وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه‌السلام قَالَ: ... ثُمَّ قُل ... وَ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ ثُمَّ تُسَلِّمُ.[9]

اما ظاهرا سند دارای سقط است و باید چنین باشد عن زرعة عن سماعة عن ابی‌بصیر.

روایت دوم از ابی‌بصیر چنین است:

وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه‌السلام قَالَ: إِذَا كُنْتَ إِمَاماً فَإِنَّمَا التَّسْلِيمُ أَنْ تُسَلِّمَ عَلَى النَّبِيِّ عَلَيْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ وَ تَقُولَ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ فَإِذَا قُلْتَ ذَلِكَ فَقَدِ انْقَطَعَتِ الصَّلَاةُ.[10]

روایت سوم از ابی‌بصیر:

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه‌السلام‌ قَالَ: إِذَا نَسِيَ الرَّجُلُ أَنْ يُسَلِّمَ فَإِذَا وَلَّى وَجْهَهُ عَنِ الْقِبْلَةِ وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ فَقَدْ فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ.[11]

مشکل این است که منظور از ابی‌بصیر کیست؟ دو نفر معروف و ثقه هستند، محمد بن قاسم بن علی است که به ابی‌بصیر اکبر معروف است و دیگری لیث مرادی است که ابی‌بصیر اصغر معروف است. مرحوم بروجردی گفته ابی‌بصیر در این روایات یکی نیستند بلکه متفاوت است.

اما به نظر می‌رسد این اشکال به اعتبار سند ضرر نمی‌زند.

مهم از این روایات، روایت دوم که در سند آن محمد بن سنان و عبدالله بن‌ مسکان است و مرحوم بروجردی در مورد آن فرموده ما نسبت به آن، اشکال دلالی نداریم و دلالت دارد که السلام علینا باعث پایان نماز است و مخرج از نماز است و همین باعث شده که در مقام فتوا، احتیاط کند.

البته ایشان[12] نسبت به محمد بن سنان، فرموده وثاقت او محل تردید است ولی چون مرحوم شیخ طوسی به آن در تهذیب و استبصار تمسک کرده و به آن اعتنا کرده، و شاید منشا فتوای ایشان غیر از این روایت باشد، ولی به هر حال، دلیل می‌شود که السلام علینا را نیز یکی از افراد محلل برای نماز بدانیم ولی نباید به اقتصار کرد و السلام علیکم را بگوید.

اما به نظر می‌رسد ظاهر بلکه نص عده‌ای از روایات آن است که با گفتن السلام علینا، به تنهایی از نماز خارج می‌شود. بله السلام علی النبی، جزء نماز است ولی مساعد اعتبار آن است که السلام علینا که سلام بر غیر پیامبر است، جزء نماز قرار نمی‌گیرد و همین که شارع مقدس اجازه فرموده - که مرحوم بروجردی نیز قبول دارد - مکلف بگوید السلام علینا و جزء نماز قرار نمی‌گیرد، پس باید گفت که از نماز خارج شده. لذا فتوای مرحوم سید تمام است که هر کدام از دو صیغه، خروج از نماز محقق می‌شود.

مرحوم بروجردی در ادامه کلامش فرموده[13] : هذا کله بحسب القواعد، اما مرحوم شیخ انصاری فرموده مقتضای احتیاط آن است که بین دو صیغه جمع کند بدون آنکه با صیغه اولی، قصد خروج نکند. که اگر با اولی خارج شده که قصدش اثری ندارد و اگر با دومی خارج شده، که قصدش همین بوده.

اما مرحوم حائری اشکال کرده که این احوط الاحتمالات نیست چون احوط یعنی جمع بین احتمالات و اقوال، ولی یکی از احتمالات آن است که اعتبار قصد الخروج در صیغه اولی است که چون مکلف چنین قصدی نداشته، خلاف احتیاط است.

مرحوم بروجردی در توجیه کلام مرحوم شیخ انصاری فرموده احوط الاحتمالات در اینجا به معنای اضافی و نسبی است نه احتیاط تام.

اما به نظر می‌رسد این احتیاط، یک احتیاط تام است. اگر کسی السلام علینا را بگوید ولی بدون قصد خروج، یعنی قصد خروج ندارد نه به این معنا که قصد بقاء دارد. مکلف قصد خروج ندارد ولی اگر با همین خارج شود، مشکلی نیست و قاصد خروج است. پس این احتمال با آن احتمالی که گفته اند قصد خروج معتبر است، هماهنگ است.