درس اسفار استاد فیاضی
91/07/09
بسم الله الرحمن الرحیم
موضوع: السفر الأول/ المسلک الأول/المرحلة الثانیة/ الفصل السابع في أن العدم كيف يعرض لنفسه / جواب محقق طوسی و سید سند به اشکال عدم العدم و اشکالات استاد فیاضی/ج1/ ص 353
جواب محقق طوسی به اشکال عدم العدم
الجواب الثانی
و أجاب المحقق الطوسی من اشکال التناقض فی عدم العدم بأن عدم العدم بما أنه مضاف إلی العدم المطلق نوع من العدم حیث إنه یتخصص بتلک الإضافة. و بما أنه رافع للمضاف إلیه، مقابل له لأنه نقیض له شأن العدم المضاف إلی أی شیء آخر. فاعتبار مختلف و لا یلزم التناقض.
فراجع: کشف المراد/ ص 43 و 44/ مسأله نوزدهم از فصل اول از مقصد اول
[1]
[2]
و تبعه سید الشریف فی شرح المواقف/ ج1/ ص 167 و 168 (ظاهر عبارت اینجا این است. اما در مسأله 37 همان حرف صدرا را می زند. و می توان از ظاهر دست برداشت و به آن نص أخذ کرد اما باز سه اشکال قبلی به آن وارد می شود.)
اشکال استاد فیاضی به جواب محقق طوسی
و فیه: أن قولکم «عدم العدم بما أنه مضاف إلی العدم نوع من العدم» عبارة أخری عن قولنا «عدم العدم بما أنه نوع من العدم نوع من العدم». و قولکم «عدم العدم بما أنه رافع للعدم المضاف إلیه» عبارة أخری عن قولنا « عدم العدم بما أنه نقیض للعدم نقیض للعدم» و هذا لیس جوابا عن الإشکال لأن الموضوع فی القضیتین واحد. و إنما تختلف الحیثیتان التعلیلیتان و اختلاف الحیثیة التعلیلیة لا یفید فی رفع التناقض شیئا. و لذا رد علیه المحقق الداماد فی الأفق المبین/ ص 73 تا 75
(آخوند در جواب می گوید حیثیت تقییدی در دو قضیه متفاوت است و با تفاوت در حیثیت تقییدی به اشکال جواب می دهد به این صورت که در یکی موضوع مقصود است و در دیگری مصداق. اما در این بیان مرحوم خواجه فقط حیثیت تعلیلیة فرق کرده. و حیثیت تعلیلی تناقض را برطرف نمی کند. مثل اینکه بگوییم زید عادل است چون دروغ نمی گوید و فاسق است چون دزدی می کند. ایندو رفع تناقض نمی کند زیرا زید یا عادل است یا فاسق و دروغ گفتن و نگفتن و یا دزدی کردن و نکردن علت فسق و عدالت است.)
نعم: قد یقال إن فی المسأله السابعه و الثلاثین من التجرید صرح بأن دفع الشبهه إنما هو باختلاف الموضوع کما أفاده الآخوند.
(که بنابر این بیان خواجه جواب دیگری نیست و با نص باید آن را فهم کرد.)
جواب سید سند به اشکال عدم العدم
الجواب الثالث
و أجاب السید السند قدس الله سره: مفهوم العدم العارض لنفسه نوع من العدم. و واقع العدم - و هو لا عدم مقابل للعدم. فلا تناقض بین النوعیة و التقابل لأن موضوع النوعیة مفهوم عدم العدم و موضوع التقابل الوجود حیث إن واقع عدم العدم لیس إلا الوجود.
(فارق بیان صدرا و مرحوم سید سند در بخش دوم و واقع عدم است. سید سند می گوید عدم العدم همان لا عدم است. لا عدم یعنی وجود)
اشکال استاد فیاضی به سید سند
و فیه: أن حکایة المفهوم لمعناه ذاتیة طبعیة. فلا یحکی مفهوم العدم و إن أضیف إلی أی أمر فرض إلا عن العدم.
إن قلت: قد ورد کثیرا فی کلماتهم أن عدم العدم ثبوت أو وجود.
قلت: نعم و لکن صرح المحققون بأن هذا الکلام إنما صدر علی سبیل المسامحة و أن الحق أن عدم العدم مستلزم أو ملازم للوجود.
[1] قال: ثم العدم قد يعرض لنفسه فيصدق النوعية و التقابل عليه باعتبارين.
[2] أقول: العدم قد يفرض عارضا لغيره و قد يلحظ لا باعتبار عروضه للغير فيكون أمرا معقولا قائما برأسه و يكون له تحقق في الذهن ثم إن العقل يمكنه فرض عدمه لأن الذهن يمكنه إلحاق الوجود و العدم بجميع المعقولات حتى بنفسه فإذا اعتبر العقل للعدم ماهية معقولة و فرضها معدومة كان العدم عارضا لنفسه و يكون العدم العارض للعدم مقابلا لمطلق العدم باعتبار كونه رافعا له و عدما له و نوعا منه باعتبار أن العدم المعروض أخذ مطلقا على وجه يعم العارض له و لغيره فيصدق نوعية العدم العارض للمعروض و التقابل بينهما باعتبارين. كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، ص: 44
