آیه 243/سوره بقره /تفسیر قرآن کریم

موضوع: تفسیر قرآن کریم/سوره بقره /آیه 243

﴿أَ لَمْ تَرَ إِلَي الَّذينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النَّاسِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَشْکُرُونَ﴾[1]

صحبت در تفسیر آیه دویست‌وچهل‌وسوم سوره بقره است.

مرگ و زندگی در دست خدا است:

خداوند حکیم، در این آیه می‌فرماید: ﴿أَ لَمْ تَرَ إِلَي الَّذينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ﴾؛ آیا ندیدی کسانی را که از ترس مرگ از خانه‌های خود فرار کردند و جمعیت زیادی کوشیدند به خاطر اینکه مرگ آن‌ها را فرا نگیرد اما آن‌ها در همان مسیری که کوچ کردند، مردند. خداوند در این آیه بیان می‌فرماید: ﴿أَ لَمْ تَرَ إِلَي الَّذينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ﴾، آیا ندیدی کسانی را که از دیار خود خارج شدند و ﴿وَ هُمْ أُلُوفٌ﴾ در حالی که هزاران نفر بودند، ﴿حَذَرَ الْمَوْتِ﴾ از ترس مرگ فرار کردند؟ ﴿فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا﴾ پس خدا به آن‌ها گفت: «موتوا»، و آن‌ها مردند. فرار کردن تأثیری در مرگ و زندگی ندارد. سپس بعد از مدتی که آن‌ها مردند، خداوند آن‌ها را زنده کرد تا عبرتی برای خود و دیگران باشد. این نشان می‌دهد که هم خودشان و هم دیگران باید بفهمند که فرار از مرگ باعث نمی‌شود که انسان محفوظ بماند.

﴿أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ في بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ﴾[2] هر جا باشید، مرگ گاهی سراغ انسان می‌آید و اگر وقت مرگ انسان برسد، انسان نمی‌تواند از آن فرار کند. ﴿إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النَّاسِ﴾؛ خداوند متعال فضل و رحمتش بر همه مردم نازل می‌گردد، ﴿وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَشْکُرُونَ﴾ اما اکثر مردم شکرگزاری نمی‌کنند و شکر خدا را به جا نمی‌آورند. این باید عبرتی باشد برای تمام مردم دنیا که بدانند هر جا مرگ انسان فرا برسد، آن شامل حال انسان می‌شود و نمی‌توانند از آن فرار کنند. هر چه فرار کنی، می‌بینی مرگت فرا می‌رسد.

شأن نزول:

در شان نزول این آیه آمده است که در اطراف شام شهری بود که حدود هفتاد هزار نفر جمعیت داشت. بیماری طاعون و وبا آمد و مردمی که امکانات بیشتری داشتند، کوچ کردند و به خاطر اینکه از مرگ نجات پیدا کنند، از آن محل رفتند و گفتند: «این جا وبا آمده، طاعون آمده، ما از اینجا می‌رویم». این‌ها کوچ کردند و رفتند و فرمان پیامبرشان را گوش ندادند. پیامبر دستور به جهاد داده بود، این‌ها گفتند: «نه، ما جهاد نمی‌رویم به خاطر اینکه وبا آمده، طاعون آمده و این منطقه جنگی خطرناک است»، و امکاناتی هم داشتند. آن‌ها رفتند، و خداوند به آن‌ها گفت که «موت» بر آن‌ها فرود آمد و آن‌ها مردند و بعد از مدتی دوباره زنده شدند. این یک عبرتی شد برای مردم که بفهمند مرگ دست خداست. اراده پروردگار این‌طور نیست که در اختیار شما باشد که بخواهید کوچ کنید و از مرگ فرار کنید. نه؛ فرار کردن از مرگ نجاتتان نمی‌دهد. این هم برای خودشان عبرت است و هم برای دیگرانی که آن‌ها را دیدند و تاریخ آن‌ها را دیدند.

درس عبرت:

این در این ایام که مسئله جنگ و مسئله آمریکا و اسرائیل مسائل جدیدی را برای مردم ایران به وجود آورده است، درس عبرتی برای این کسانی است که فرار می‌کنند و فکر می‌کنند که از مرگ نجات پیدا می‌کنند. نه؛ اگر اراده پروردگار باشد، این اراده خداوند شامل حال‌شان می‌شود یا حیات یا ممات. این مسائل باید مورد توجه قرار گیرد.

نمی‌توان فرار از مرگ کرد و باید تسلیم رضای پروردگار بود. تاریخ برای ما درس عبرتی است. این را در تاریخ دیدیم که عده‌ای فرار کردند ولی مرگ شامل حالشان شد و عده‌ای فرار نکردند و آن‌ها سالم ماندند. در تاریخ، عزت و استقامت مهم است که انسان عزت و استقامت خودش را حفظ کند که ساقط نشود، نه اینکه جان خودش را بخواهد از این‌ور به آن‌ور برای حفظ جان خودش. این یک مسئله تاریخی‌ست. در مقابل اراده خدا، فرار نتیجه‌ای ندارد. اراده پروردگار اگر باشد، حیات و ممات در اختیار خداوند است. این‌طور نیست که شما بتوانید از موت فرار کنید.

فراز و نشیب‌هایی که اتفاق می‌افتد، مرگ و میرهایی که برای انسان‌ها پیش می‌آید، انسان‌ها گاهی می‌میرند و گاهی مریض می‌شوند، این‌ها همه از الطاف پروردگار است که انسان را امتحان می‌کند. این‌ها امتحانات پروردگار است که ما در مقابل این فراز و نشیب‌ها چگونه برخورد کردیم. آیا ناشکری کردیم؟ آیا زبان به انتقاد برداشتیم از خداوند متعال که: «ای خدا، چرا این کار را می‌کنی؟ چرا این‌طور می‌شود؟ چرا همش ما با این مشکلات مواجه هستیم؟» این‌ها، فراز و نشیب‌ها در زندگی انسان‌ها یک امتحان الهی است و برای اینکه شما تکامل معنوی پیدا کنید، باید سعی کنید این امتحانات را به خوبی انجام دهید.

لذا خداوند متعال در این آیه شریفه انسان‌ها را به این نوع تفکر دعوت می‌کند که شما فکرتان این باشد که موت و حیات در اختیار پروردگار است و به هیچ عنوان شما از مرگ فرار نکنید.

معنای ﴿الم تر﴾:

معنای ﴿الم تر﴾ در آیه شریفه این است که هم با چشم ظاهر دیدید که عده‌ای از مرگ فرار کردند و مرگ شامل حالشان شد و عده‌ای از مرگ فرار نکردند و ماندند و سالم ماندند و زندگانی‌شان مدت‌ها ادامه پیدا کرد. این ﴿الم تر﴾ معنایش این است که همانطور که با چشم ظاهر دیدید، با چشم باطن هم ببینید. به این نکته توجه کنید که خداوند متعال حیات را در اختیار خود دارد.

عده زیادی می‌بینید که فرار می‌کنند و از مرگ دوری می‌کنند، ولی مرگ شامل حالشان می‌شود. بهترین زندگی‌ها را دارند؛ بهترین امکانات را دارند، اما با تمام امکانات، یک مرضی می‌گیرد و می‌میرد. سرطانی می‌گیرد و مشکلاتی برایش پیش می‌آید و خیلی زودتر از دیگران مرگ او را فرا می‌گیرد.

اما شخصی را می‌بینید که هیچ امکاناتی هم ندارد، با نان و پنیر زندگی می‌کند، ولی می‌بینید صد و ده سال عمر کرده، عمر طولانی دارد و هیچ فرار هم نکرده است. در زندگی همه مشکلات را تحمل کرده، ولی عمر طولانی و سعادت دنیا و آخرت را دارد.

باید در مشکلات ما صبر کنیم و تحمل کنیم. البته الان مملکت جمهوری اسلامی با مشکلاتی روبرو شده است. خانه‌هایی را بمباران می‌کنند و مشکلاتی را برای مردم فراهم می‌کنند. باید همه کمک کنیم، محبت کنیم و به درد هم بخوریم و مشکلات یکدیگر را رفع کنیم. ولی توجه داشته باشید که این‌ها امتحانات پروردگار هستند و ما باید از این امتحان سرافراز بیرون بیاییم. این آیه شریفه یک درسی است برای ما که ﴿أَ لَمْ تَرَ إِلَي الَّذينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ﴾؛ بعضی از مردم از ترس مرگ خیلی کارها انجام می‌دهند اما درست نیست. ما باید توکل به خدا داشته باشیم و به خدا اعتماد کنیم و در این جهت شکرگذار پروردگار باشیم و نعمت‌های پروردگار را شکرگزار باشیم. اینطور نباشد که زبان به انتقاد باز کنیم و امثال این جور مسائل را بگوییم که پیداست ناشکری داریم می‌کنیم. باید در هر حال شاکر باشیم و الطاف پروردگار را شکر کنیم. آیه شریفه می‌فرماید: ﴿إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النَّاسِ﴾. این رحمت و فضل پروردگار است که ما نمی‌فهمیم. اما اکثر مردم شکرگزاری نمی‌کنند و ممکن است انتقاد کنند و بگویند: «خدایا، چرا این‌طور شد؟ چرا یک همچین مشکلاتی برای ما به وجود آمد؟» ولی این‌ها لطف پروردگار و عنایت پروردگار و امتحان پروردگار است و تکامل انسان‌ها است.

ان شاء الله، خداوند متعال مشکلات را روز به روز حل کند و ان شاء الله سعادت دنیا و آخرت را برای همه مردم عنایت فرماید.