1405/08/18
بسم الله الرحمن الرحیم
مباحث الفاظ/اوأمر/مقدّمه واجب/واجب نفسی و غیری/شکّ در نفسیّت و غیریّت
موضوع: مباحث الفاظ/اوأمر/مقدّمه واجب/واجب نفسی و غیری/شکّ در نفسیّت و غیریّت
خلاصه جلسه گذشته: در جلسه گذشته در بحث شکّ میان واجب نفسی و غیری گفتیم که در شکّ میان نفسیّت و غیریّت، برخی اصولیان قائل به احتیاط با تکیه بر قاعدهٔ اشتغال شدهاند و مقصود آن رعایت هر دو جهت نفسی و غیری است؛ یعنی انجام مشکوک پیش از واجب در فرض شرط متقدم، پس از آن در فرض شرط متأخر، و هم قبل و هم بعد در صورت تردید. قول ششم احتیاط در بعضی صور و برائت در بعضی صور دیگر را مطرح میکند و با انحلال علم اجمالی به علم تفصیلی به وجوب نماز و شکّ بدوی در وجوب نفسی مشکوک، جریان برائت از شرطیّت را ناتمام میداند. در ادامه، جریان برائت پیش از فعلیّت مشکوک پذیرفته شده و صور مختلف گذشت وقت و سقوط وجوب بررسی میشود.
شکّ در نفسی یا غیری بودن واجب: بررسی فرمایش آیتالله مکارم دربارهٔ استصحاب وجوب در مثال غسل جنابت و حیض.
در بحث امروز، فرمایشی از حضرت آیتالله مکارم (حَفِظَهُ اللهُ وَسَلَّمَهُ اللهُ تَعَالَىٰ) نقل میشود و بر آن اشکال میشود. لازم است نخست مراد ایشان بهدرستی فهمیده شود و سپس بررسی شود که آیا اشکال مطرحشده وارد است یا وارد نیست. این فرمایش در ادامهٔ همان مطلبی است که در جلسه قبل به آن اشاره شد و اکنون با توضیح بیشتری بیان میشود.
فرض کنید زنی جنب میشود. زمان وقت نماز است؛ مثلاً ساعت یک بعد از ظهر، یا جنابت پیش از ظهر یا پس از ظهر رخ داده است. او بلافاصله برای غسل برنمیخیزد؛ مثلاً میگوید ابتدا ناهار میخورم، زیرا وقت نماز فراخ است. سپس حائض میشود. در این حال میپرسد: اکنون که حائض شدهام، نماز را نمیتوانم بخوانم؛ آیا باید غسل جنابت را انجام دهم یا واجب نیست؟ آیا میتوانم غسل جنابت را رها کنم، و هر زمان غسل حیض کردم، همان را با آن انجام دهم و آنگاه نماز بخوانم؟
فرمایش آیتالله مکارم
آیتالله مکارم (سلّمه الله تعالی) در پاسخ میفرمایند:
«مَا إِذَا جَاءَ وَقْتُ مَا يُحْتَمَلُ كَوْنُهُ ذَا الْمُقَدِّمَةِ وَمَضَىٰ وَقْتُهُ، كَمَا إِذَا صَارَتِ الْمَرْأَةُ حَائِضًا بَعْدَ دُخُولِ وَقْتِ الصَّلَاةِ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ جُنُبًا، فَلَا نَعْلَمُ أَنَّ غُسْلَ الْجَنَابَةِ وَاجِبٌ غَيْرِيٌّ، حتّی يَظْهَرُ سُقُوطُ وُجُوبِهِ بِسُقُوطِ وُجُوبِ الصَّلَاةِ، أَوْ أَنَّهُ وَاجِبٌ نَفْسِيٌّ حَتَّىٰ يَكُونَ بَاقِيًا عَلَىٰ وُجُوبِهِ، لَا إِشْكَالَ فِي أَنَّ الْأَصْلَ هُوَ الِاسْتِصْحَابُ، حَيْثُ إِنَّ الشَّكَّ هُنَا يَرْجِعُ إِلَى الشَّكِّ فِي سُقُوطِ وُجُوبٍ ثَبَتَ مِنْ قَبْلُ والاصل بقائه.»[1]
توضیح این عبارت چنین است: وقت نماز داخل شده است، ساعت دوازده، و زن پیش از آن جنب بوده و اکنون حائض شده است. نمیدانیم غسل جنابت واجب غیری است یا نفسی. اگر واجب غیری باشد، یعنی لازم نیست اکنون غسل کند؛ هرگاه خواست نماز بخواند، غسل میکند. در این صورت، «حتّی يَظْهَرُ سُقُوطُ وُجُوبِهِ بِسُقُوطِ وُجُوبِ الصَّلَاةِ»: وقتی نماز دیگر واجب نیست، غسل نیز بر او واجب نیست، زیرا غسل برای نماز واجب بوده و این زن نمیتواند نماز بخواند. امّا اگر غسل واجب نفسی باشد، همچنان بر وجوب خود باقی است و باید آن را انجام دهد؛ درست است که حائض شده، ولی غسل جنابت واجب نفسی است و باید انجام شود.
ایشان میفرمایند در اینجا اشکالی نیست که اصل، استصحاب است؛ یعنی وجوب را استصحاب میکنیم و مکلف باید غسل جنابت را انجام دهد و غسل حیض را بعد بگذارد. دلیل آن این است که شکّ در اینجا به شکّ در سقوط وجوبی برمیگردد که از پیش ثابت شده است: از پیش غسل جنابت بر او واجب شده بود و اکنون نمیداند با حائض شدن ساقط شد یا نه؛ پس اصل بقای وجوب است و باید غسل جنابت را انجام دهد. استصحاب میگوید پیش از آنکه حائض شود، غسل جنابت بر او واجب بود و اکنون نیز واجب است.
اشکال: استصحاب اصل وجوب است، نه وجوب نفسی
اشکال ما بر فرمایش آیتالله مکارم این است که استصحاب وجوب درست است، ولی استصحاب وجوب چه چیزی را میگوید؟ آیا وجوب نفسی را اثبات میکند یا وجوب غیری را؟ آیا وجوب غیری را که پیشتر ثابت بود استصحاب میکنیم یا وجوب نفسی را؟ فرض این است که شکّ داریم؛ نمیدانیم نفسی است یا غیری. استصحاب میگوید وجوب قبلی را استصحاب کن، حالت سابقه را استصحاب کن. حالت سابقه چیست؟ وجوب نفسی است یا وجوب غیری؟ مشکوک است. آنچه مسلم است، اصل وجوب است، و اصل وجوب را میتوان استصحاب کرد.
امّا اصل وجوب که استصحاب شد، آیا میگوید اکنون برو غسل کن؟ نه، چنین نمیگوید. بله، غسل بر مکلف واجب است؛ امّا چه زمانی باید آن را انجام دهد؟ غسل وجوب دارد، ولی در چه وقتی؟ اگر واجب نفسی باشد، اکنون؛ و اگر واجب غیری باشد، پس از زمان نما
آیتالله مکارم میفرمایند استصحاب داریم؛ میگوییم بله درست است؛ امّا چه چیزی را استصحاب میکنیم؟ وجوب نفسی که معلوم نبود و مشکوک بود. وجوب غیری نیز مشکوک است. استصحاب وجوب، وجوب نفسی را ثابت نمیکند؛ استصحاب وجوب، اصل وجوب را ثابت میکند. وقتی اصل وجوب ثابت شد، مکلف باید غسل کند. امّا چه زمانی؟ اصل وجوب میگوید غسل وجوب دارد؛ امّا این وجوب چه زمانی است؟ زمانی که مکلف بخواهد نماز بخواند، غسل بر او مسلماً واجب است؛ امّا پیش از آن آیا واجب است یا واجب نیست؟ هیچ دلیلی نداریم.
اشکال ما با خودِ استصحاب نیست؛ امّا استصحاب وجوب نفسی را نمیگوید و اصل وجوب را میگوید. چون اصل وجوب مسلم است و غسل واجب است، ولی نفسی بودن آن معلوم نیست و ممکن است غیری باشد. بحث ما همینجاست: بحث در این است که نمیدانیم واجب نفسی است یا غیری.
استصحاب، وجوب فوری را اثبات نمیکند. استصحاب میگوید بله واجب است، ولی فوری بودن آن معلوم نسیت زیرا اگر واجب غیری باشد، برای نماز واجب است و نماز را اکنون نمیتواند بخواند.
نتیجه: تفصیل میان پیش از اذان و پس از اذان
سخن ما این است که وجوبی که استصحاب میشود، کدام وجوب است؟ بالاخره این غسل برای چه واجب است؟ برای نما برای انجام دادن نماز یا برای وجوب نماز؟ برای انجام دادن نماز؛ مکلف هرگاه بخواهد نماز را انجام دهد، باید این غسل را انجام دهد. اکنون که این زن نمیتواند نماز بخواند، چرا این وجوب بر او باشد؟
فرمایش آیتالله مکارم بر استصحاب درست است و ما نیز آن را میپذیریم، ولی این استصحاب، استصحاب وجوب نفسی نیست؛ استصحاب اصل وجوب است. بله، غسل بالاخره واجب است، امّا اینکه واجب نفسی باشد تا این زن اکنون برود و غسل کند، هیچ دلیلی نداریم.
خلاصه بحث
۱. فرض مسئله: زنی که پس از دخول وقت نماز جنب بوده و حائض میشود و نمیداند غسل جنابت بر او واجب نفسی است یا غیری.
فرمایش آیتالله مکارم: اگر غسل واجب غیری باشد، با سقوط وجوب نماز ساقط میشود؛ و اگر نفسی باشد، باقی است. شکّ به شکّ در سقوط وجوبِ ثابتشده برمیگردد و اصل استصحاب است؛ پس غسل جنابت باید انجام شود.
اشکال: استصحاب، اصل وجوب را اثبات میکند، نه وجوب نفسی را؛ و اصل وجوب، فوریت و زمان انجام را تعیین نمیکند. اگر غیری باشد، وجوب آن برای نماز است و برای کسی که نمیتواند نماز بخواند، ساقط میشود.
۴. تفصیل: اگر زن پیش از اذان جنب شده، چون نماز هنوز واجب نشده بود، استصحاب جاری نمیشود؛ و اگر پس از اذان حائض شده، چون نماز واجب شده بود، استصحاب وجوب جاری میشود، ولی نفسی بودن آن را اثبات نمیکند.
۵. نتیجه: غسل برای انجام نماز واجب است، نه برای وجوب آن؛ پس برای کسی که نمیتواند نماز بخواند، دلیلی بر وجوب نفسی و فوری آن نیست.