1405/08/17
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی اقوال در بیع مصحف/بيع المصحف /المكاسب المحرمة
موضوع: المكاسب المحرمة/بيع المصحف /بررسی اقوال در بیع مصحف
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه درباره بیع مصحف است که یکی از محرمات و مصادیق مکاسب محرمه به شمار میرود. در این مسئله، سه قول و نظریه مطرح شد:
قول اول آن است که مراد از مصحف، «هو الخط» است؛ یعنی همان خطی که قرآن کریم با آن نوشته شده است.
قول دوم این است که مراد از مصحف، «ما بین الدفتین» است؛ یعنی همین قرآن موجود که دو طرف آن را جلد فراگرفته است.
قول سوم نیز آن است که مراد از مصحف، «الأوراق المکتوبة فیه» است؛ یعنی برگههایی که آیات قرآن بر آنها نوشته شده است.
گروهی از علما قول اول را پذیرفتهاند؛ یعنی متعلق نهی را خود خط قرآن دانستهاند. ما نیز همین دیدگاه را پذیرفتهایم و مختار ما این است که آنچه بیع آن جایز نیست، خطی است که قرآن کریم با آن نوشته شده است؛ اما بیع ورق و جلد قرآن اشکالی ندارد.
البته از نظر عرف، قرآن بر مجموع کتابی اطلاق میشود که میان دو جلد قرار گرفته است؛ بااینحال، چون در روایات تصریح شده که بیع ورق و جلد قرآن اشکالی ندارد، از این روایات استفاده میشود که متعلق نهی، خصوص خط مصحف است.
بنابراین، هنگام پرداخت پول برای خرید قرآن باید توجه داشت که عوض در برابر خط قرآن قرار نگیرد، بلکه در برابر جلد یا ورق آن باشد. ورق ممکن است بهخودیخود ارزش و قیمت قابلتوجهی داشته باشد و دریافت پول در برابر آن، مطابق با روایات، اشکالی ندارد.
خط قرآن بهعنوان وصف و کیفیت، نه جزء ثمن
در عبارات برخی از علما آمده است که کتابت قرآن، نقشی از سنخ عرض است و ثمن در برابر این عرض قرار نمیگیرد. برای روشنشدن مطلب، میتوان رنگ و نقشه یک خانه را مثال زد. زمین و ساختمان، اجزای مبیع به شمار میروند؛ اما نقشه و رنگ خانه، کیفیتی است که در آن وجود دارد و از اجزای مادی مبیع محسوب نمیشود. هرچند نقشه خانه بسیار زیبا باشد و موجب رغبت و «داعی» خریدار به خرید آن شود و خریدار بهسبب همین زیبایی، خانه را بپسندد، باز هم نقشه و رنگ، جزء مستقلی از ثمن نیستند؛ بلکه ثمن در برابر ماده و زمینی قرار میگیرد که ساختمان بر آن بنا شده و مصالحی که در آن به کار رفته است.
اگر این مطلب را در مسئله کتابت قرآن تطبیق کنیم، میگوییم خط و نقوش قرآن، هرچند در معامله مورد توجه قرار میگیرند و میتوانند داعی و انگیزه خریدار برای خرید باشند، جزء مستقلی از ثمن قرار نمیگیرند.
بااینحال، شارع مقدس در این مسئله میخواهد بیان کند که نباید برای کتابت قرآن پول گرفت یا پول پرداخت. انسان برای کسب درآمد راههای فراوانی در اختیار دارد و نباید کتابت قرآن را وسیلهای برای درآمدزایی قرار دهد؛ به این صورت که بهسبب زیبایی خط خود، قرآن بنویسد و در برابر آن مبلغ هنگفتی دریافت کند.
از چنین کاری نهی شده است؛ هرچند قرآن خواهان و متقاضی فراوانی دارد و ممکن است خطاط بتواند بهسبب زیبایی و نفاست خط خود، مبلغ بالایی مطالبه کند. بااینحال، شارع مقدس از این شیوه کسب درآمد نهی کرده است.
اگر خطاط برای کتابی غیر از قرآن بنویسد و در برابر کتابت آن پول بگیرد، اشکالی ندارد؛ اما درباره قرآن نباید چنین کند. بهبیان دیگر، نه فروشنده باید در برابر کتابت قرآن پول بگیرد و نه خریدار باید پول را در برابر کتابت آن بپردازد.
قرآن باید بهسبب جلد و ورق آن قیمتگذاری شود، نه بهسبب کتابتش؛ زیرا شأن و جایگاه کتابت قرآن چنان والاست که ارزش آن را نمیتوان با معیارهای متعارف مالیت و قیمتگذاری مادی سنجید. از این جهت، میتوان گفت ارزش کتابت قرآن «فوق مالیت» است، نه اینکه صرفاً در محدوده مالیت متعارف قرار داشته باشد.
برخی چیزها، مانند یک دانه گندم، بهسبب ناچیزبودن ارزش اقتصادیشان ممکن است در برخی شرایط مال محسوب نشوند؛ اما قرآن بهسبب ارزش بسیار والای خود، در مرتبهای قرار دارد که نباید آن را با پول سنجید و مسائل مادی را به آن وارد کرد. بلکه باید جنبه معنوی آن را حفظ نمود.
حکم کتابت قرآن بر پرده یا پارچه
در اینجا ممکن است پرسیده شود که اگر آیات قرآن بر روی پرده یا پارچهای نوشته شوند، حکم معامله آن چیست؟
پاسخ آن است که پرده یا پارچه، خود دارای ارزش و قیمت است و دریافت پول در برابر آن اشکالی ندارد؛ اما نباید در برابر کتابت قرآن پولی دریافت شود.
اگر گفته شود که خریدار اساساً بهسبب زیبایی خط قرآن، آن پرده را میخرد، پاسخ این است که کتابت قرآن در این معامله «داعی» و انگیزه خرید است؛ اما نباید ثمن در برابر خود کتابت قرار گیرد.
بنابراین، فروشنده باید معامله را بهگونهای انجام دهد که پول را در برابر پارچه دریافت کند، نه در برابر نوشتن قرآن. خریدار نیز اگر بخواهد مبلغی را بهعنوان هدیه به فروشنده یا خطاط بدهد، اشکالی ندارد؛ اما نباید قراردادی منعقد کنند که بهموجب آن، ثمن در برابر خط قرآن قرار گیرد.
همچنین درباره شیوه خرید قرآن در میان شیعیان و مسلمانان در طول تاریخ باید گفت که قرآن را باید بهعنوان هدیه در اختیار دیگران قرار داد و هدیهدادن آن اشکالی ندارد. افزون بر این، روایات نیز به هدیهدادن و نیکوهدیهدادن تشویق کردهاند.
اما اینکه برای خط قرآن قیمت معینی تعیین کنند و بگویند این خط را به فلان مبلغ میفروشم، رفتاری سبک در برابر عظمت قرآن است؛ زیرا شأن قرآن بسیار فراتر از آن است که ارزش آن با پول سنجیده شود.
البته اگر فرد خیّری پیشقدم شود و به خوشنویسی پول بدهد تا صد جلد قرآن بنویسد، یا هدیهای به او اعطا کند، این کار بسیار پسندیده و بدون اشکال است. در این فرض، پرداخت پول یا هدیه از باب حمایت و تشویق است، نه اینکه خود خط قرآن بهعنوان مبیع در برابر عوض قرار گیرد.
دیدگاه مرحوم محقق خویی درباره عدم قابلیت بیع خط قرآن
مرحوم محقق خویی رضواناللهتعالیعلیه میفرمایند که خط قرآن، بما هو خط قرآن، قابلیت بیع ندارد.
الخط بما هو خط غير قابل للبيع، لكونه عرضا محضا تابعا لمعروضه، فلا يمكن انفكاكه عنه حتى يبحث فيه بأنه يقابل بالثمن أم لا. و على تقدير كونه من قبيل الجواهر، كالخطوط المخطوطة بالحبر و نحوه، فإنه لا يقبل النقل و الانتقال.[1]
ایشان در توضیح این مطلب میفرمایند که اگر خط از قبیل عرض باشد، تابع معروض خود، یعنی ورق، خواهد بود. در این صورت، هنگامی که ورق فروخته میشود، خط نیز بهتبع آن منتقل میشود و از آن جداییپذیر نیست تا بتوان آن را مستقلاً در برابر ثمن قرار داد.
اما اگر خط از قبیل جواهر باشد، باز هم قابلیت نقلوانتقال ندارد. برای مثال، ممکن است کلمات قرآن بر روی سنگ نوشته شوند، یا بهصورت گچبری و با مرکب ضخیم، برجسته و دارای ابعاد باشند. در چنین مواردی، خط از سنخ عرضِ قائم به ورق نیست، بلکه صورتی برجسته و دارای ابعاد پیدا میکند؛ بااینحال، از نظر محقق خویی، همچنان قابلیت نقلوانتقال و بیع ندارد.
بنابراین، از دیدگاه ایشان، خط قرآن چه از قبیل عرض باشد و چه از قبیل جوهر، به هیچوجه مستقلاً قابل نقلوانتقال و بیع نیست؛ هرچند دریافت پول در برابر خود سنگ، کاغذ یا سایر مواد مادی اشکالی ندارد.
البته کتابهای تفسیر قرآن از این حکم خارجاند؛ زیرا به آنها قرآن گفته نمیشود، بلکه کتاب تفسیر محسوب میشوند. ازاینرو، خریدوفروش کتابهای تفسیر، از این جهت، محذوری ندارد.
دیدگاه مرحوم آیتالله تبریزی درباره وصف مقوّمبودن خط قرآن
مرحوم آیتالله تبریزی رضواناللهتعالیعلیه نیز میفرمایند که خطوط قرآن، وصف مقوّم به شمار میروند؛ نظیر آنچه در آلات لهو و قمار مطرح میشود، اما در جهت عکس آن.
كون الخطوط وصفا مقوما، نظير بيع آلات اللهو، و ان النهى مقتضى عدم جواز لحاظ هذا الوصف في مقام المبادلة.[2]
توضیح مطلب آن است که در آلات قمار، ممکن است چوب یا سنگی که از نظر مادی ارزشمند است، بهسبب تبدیلشدن به آلت قمار و پیداکردن عنوانی پست و نامشروع، مالیت خود را از دست بدهد. در آنجا، «خسّت» و پستیِ عنوانی که بر شیء عارض شده، موجب سقوط ارزش مالی آن میشود.
اما در مورد قرآن، مسئله برعکس است: خط قرآن بهسبب عظمت و شرافت فوقالعادهای که دارد، قابل قیمتگذاری مادی نیست. بنابراین، همانگونه که در آلات قمار عنوان خاص آنها میتواند در مالیت و ارزشگذاری مادی تأثیر بگذارد، در قرآن نیز عظمت و شرافت آن مانع از آن است که خط قرآن بهعنوان چیزی قابل قیمتگذاری در معامله لحاظ شود.
ایشان میفرمایند نهی واردشده، مقتضی آن است که این وصف در مقام مبادله لحاظ نشود. بهعبارت دیگر، هنگام دادوستد نباید گفته شود که این خط بسیار زیباست و فلان مبلغ ارزش دارد؛ بلکه باید از لحاظکردن جنبه مادی خط قرآن در مقام معامله پرهیز کرد.
دیدگاه آیتالله مکارم شیرازی درباره خرید ورق قرآن
آیتالله مکارم شیرازی حفظهاللهتعالی نیز میفرمایند که خرید ورق، عرفاً و طبعاً از خرید خطوط آن جدا نیست؛ بااینحال، رعایت ادب اقتضا میکند که انسان پول را در برابر کاغذ و جلد بپردازد، زیرا قرآن را نمیتوان با پول مقایسه کرد.
إنّ شراء الورق لا ينفك عن شراء الخطوط تبعا، و لا يكون شراء الخطوط إلّا كذلك، و لكن التأدّب يقتضي ما ذكر من التعبير. و الحاصل أنّ خطوط القرآن إمّا أن تكون مستقلّة برأسها، أو لا تكون إلّا تبعا؟ فعلى الأوّل تبقى على ملك مالكها، و على الثاني تنتقل بالتبع، فيكون مصداق الشراء لمصحف، و كلاهما مشكل على الحرمة، و الحقّ أنّها تبع عرفا، و لا حرمة فيه.[3]
بر این اساس، اگر خطوط قرآن بهصورت تبعی منتقل شوند، با فروش ورق نیز انتقال مییابند. بنابراین، خرید ورقی که قرآن بر آن نوشته شده است، مصداق خرید مصحف بهصورت تبعی خواهد بود و از این جهت حرمتی ندارد.
پس خریدوفروش ورق کاغذ اشکالی ندارد و ادب اقتضا میکند که معامله بر ورق واقع شود، نه بر خود قرآن و خط آن.
دیدگاه آیتالله سبحانی درباره داعیبودن خط قرآن
آیتالله سبحانی حفظهاللهتعالی نیز میفرمایند که مقصود از نهی از بیع مصحف این است که انسان کاغذ را بخرد و خط قرآن «داعی» و انگیزه او برای خرید کاغذ باشد، نه اینکه خط قرآن را جزء مبیع قرار دهد.
فانّ المراد منه هو اشتراء الورق مع كون الخط جزءاً للمبيع لا ما إذا كان الخط داعياً إلى اشتراء الورق، و على ذلك فلا يكون الخبر منافياً لما أفاده في الدروس، و لا منافياً للأخبار… الدالة على جواز ذلك إذا كان المقصود بالبيع ما عدا الكتابة.[4]
ایشان بهزیبایی بیان میکنند که انسان بهسبب قرآن، آن برگه را خریداری میکند و این همان داعی است؛ اما پولی که میپردازد، نباید در برابر خط قرآن، بهعنوان جزء مبیع، قرار گیرد. رعایت ادب نیز همین اقتضا را دارد.
در پاسخ به این پرسش که چگونه میتوان میان انگیزه خرید و متعلق معامله تفکیک کرد، باید توجه داشت که این تفکیک بهسبب ادبی است که در اینجا باید رعایت شود. نهی از آن است که انسان قرآن را منبع تجارت و وسیله جمعآوری ثروت قرار دهد.
بر این اساس، کسانی که قرآن چاپ میکنند، باید درآمد خود را از راه چاپ و فروش کتابهای دیگر به دست آورند و در مورد قرآن، تنها هزینههای تمامشده ورق و مانند آن را دریافت کنند، نه اینکه خط قرآن را موضوع کسب درآمد قرار دهند.
دیدگاه دوم: ما بین الدفتین
در مقابل دیدگاههای پیشگفته، مرحوم محقق ایروانی در حاشیه مکاسب نظریه دیگری مطرح کردهاند. ایشان معتقدند که مراد از مصحف، خط قرآن نیست، بلکه «ما بین الدفتین» است؛ یعنی مجموع قرآن موجود با جلد و کاغذ آن.
«المراد من الحرمة ما يعمّ الفساد دون مجرّد الحكم التّكليفي و مورد الأخبار المانعة هو البيع و يمكن جعلها كناية عن مطلق النواقل الاختياريّة بل إشارة إلى عدم قبوله للنّقل و لو بالأسباب الغير الاختياريّة كالإرث ثمّ الطّاهر[5] من حرمة بيع المصحف حرمة بيعه على سبيل بيع سائر الكتب بجعل المبيع جرم ما بين الدّفتين و يكون اعتبار الخط في المبيع على وجه اعتبار سائر الأوصاف يعني يكون التّقييد به داخلا في المبيع لا أن يكون المبيع هو الخط».[6]
بر اساس این دیدگاه، بیع تمام این مجموعه بهطور مطلق حرام و باطل است. بنابراین، حکم مورد نظر ایشان تنها حرمت تکلیفی نیست، بلکه حرمت وضعی را نیز در بر میگیرد؛ به این معنا که معامله مصحف فاسد است و اثر شرعی بیع بر آن مترتب نمیشود.
ایشان حتی از این هم فراتر رفته و معتقدند که تمام نواقل اختیاریه، مانند هبه معوضه و صلح، نیز درباره مصحف حرام و باطلاند. بلکه به نظر ایشان، قرآن اساساً قابلیت نقلوانتقال ندارد و حتی از طریق اسباب غیراختیاری، مانند ارث، نیز منتقل نمیشود؛ در نتیجه، حکمی همانند مسجد پیدا میکند.
پاسخ مرحوم محقق خویی به دیدگاه مرحوم محقق ایروانی
مرحوم محقق خویی در پاسخ به مرحوم محقق ایروانی میفرمایند که این دیدگاه برخلاف نصوص و روایات است.
إذا قلنا بحرمة بيع المصحف أو بكراهته إنّه لا إشعار فيها بأن القرآن لا يملك، و أنه لا يقبل النقل و الانتقال مطلقا، و عليه فمقتضى القاعدة أنه كسائر الأموال يجري عليه حكمها من أنحاء النقل و الانتقال حتى الهبة المعوضة، لوقوع العوض في مقابل الهبة دون المصحف، إلا البيع فقط. و يدل على ما ذكرناه جريان السيرة القطعية على معاملة المصاحف معاملة بقية الأموال، و تدل على ذلك أيضا الروايات الدالة على أن المصحف من الحبوة ينتقل الى الولد الأكبر بموت الوالد، و إذا لم يكن للميت ولد أكبر ينتقل إلى سائر الورثة، فلو لم يكن المصحف مملوكا، أو لم يكن قابلا للانتقال لم تصح الأحكام المذكورة، و يدل على ما ذكرناه أيضا أنه لو أتلف أحد مصحف غيره، أو أحدث فيه نقصا ضمن ذلك لصاحبه. و من الواضح أنه لو لم يكن مملوكا فإنه لا وجه للحكم بالضمان.[7]
توضیح ایشان آن است که در روایات، نهی صریحاً به «بیع مصحف» تعلق گرفته است؛ درحالیکه بیع، یکی از اسباب خاص نقلوانتقال است. بنابراین، اگر دلیل تنها از بیع مصحف نهی کرده باشد، به چه دلیل میتوان هبه معوضه، صلح و ارث را نیز باطل دانست؟
مقتضای قاعده آن است که به همان موردی که نص بر آن دلالت دارد، یعنی خصوص بیع، اکتفا کنیم و حکم را به سایر نواقل تسری ندهیم. بر این اساس، صلح و هبه معوضه و دیگر اسباب نقلوانتقال، در صورتی که دلیل دیگری بر منع آنها وجود نداشته باشد، جایز خواهند بود.
افزون بر این، محقق خویی تأکید میکنند که قرآن ملک انسان است و به ارث میرسد. سیره قطعی مسلمانان نیز بر معامله با مصاحف، همانند سایر اموال، جاری بوده است. همچنین در روایات باب حبوه تصریح شده که مصحف پدر بهعنوان حبوه به فرزند اکبر منتقل میشود.
دلیل دیگر بر مالکیت قرآن آن است که اگر شخصی قرآن دیگری را تلف کند یا آن را گم نماید، ضامن خواهد بود و باید خسارت آن را جبران کند. ضمان در برابر تلف یا ازبینرفتن مال نیز مؤید آن است که قرآن دارای ملکیت و ارزش مالی است.
بنابراین، از نظر محقق خویی، قرآن ملک محسوب میشود، به ارث میرسد و در صورت تلف یا گمشدن، ضمان در مورد آن مطرح است. همچنین سایر معاملات و اسباب نقلوانتقال، غیر از بیع، در آن صحیحاند؛ و بحث حرمت، به بیع مصحف اختصاص دارد.