اخذ اجرت بر اذان/التكسب بالواجبات /المكاسب المحرمة

موضوع: المكاسب المحرمة/التكسب بالواجبات / اخذ اجرت بر اذان

خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه درباره اخذ اجرت بر اذان بود؛ اینکه حکم تکلیفی آن چیست؟ و حکم وضعی آن کدام است؟ صاحب عروه رضوان الله تعالی علیه می‌فرمایند: «لا يجوز أخذ الأجرة على أذان الصلاة ‌و لو أتى به بقصدها بطل».[1] هم حکم تکلیفیِ حرمتِ اخذ اجرت بر اذان را بیان کرده‌اند و هم حکم وضعی را؛ بدین معنا که اذان باطل است. نتیجه این است که چنین اذانی مکفی نیست و برای نماز و استحباباتی که بر اذان مترتب است، کفایت نمی‌کند.

در این مسئله اختلاف وجود دارد: برخی اخذ اجرت بر اذان را حرام می‌دانند، برخی مکروه می‌دانند، و برخی احتیاط واجب می‌کنند که اجرت گرفتن در اذان انجام نشود.

نظر ما این بود که احتیاط واجب آن است که اخذ اجرت بر اذان ترک شود؛ همان دلیلی که ما را به احتیاط واجب رساند، وجود روایاتی در این باب بود که گرچه بعضی از آن‌ها سنداً ضعیف بودند، ولی مشهور فقها به آن‌ها عمل کرده‌اند و عمل مشهور موجب جبران ضعف سند می‌شود. بنابراین، احتیاط واجب آن است که عقد اجاره برای اذان منعقد نشود و اگر چنین عقدی بسته شود و اذان بر اساس آن گفته شود، به احتیاط واجب، این اذان باطل است.

اما اشکالی که برخی مطرح کرده‌اند این است که قصد قربت در چنین اذانی محقق نمی‌شود. ما این اشکال را نمی‌پذیریم؛ زیرا قصد قربت ممکن است حاصل شود. درست است که برخی ممکن است صرفاً برای پول اذان بگویند و قصد قربت نداشته باشند، ولی برخی دیگر ممکن است اجرت بگیرند و در عین حال قصد قربت هم داشته باشند؛ همان‌گونه که در نماز استیجاری، فرد برای پول این عمل را می‌پذیرد، اما نماز را با قصد قربت می‌خواند. همین‌طور در روزه استیجاری: نیاز مالی سبب قبول روزه استیجاری است، اما روزه را برای خدا و با قصد قربت انجام می‌دهد. در حج نیابتی نیز همین‌گونه است؛ فرد برای پول نیابت حج را می‌پذیرد، اما اعمال حج را با قصد قربت انجام می‌دهد. بنابراین، وجود انگیزه مالی منافاتی با قصد قربت ندارد؛ ممکن است انسان به انگیزه مالی کاری را بپذیرد ولی هنگام انجام عمل، آن را برای خدا و با قصد قربت انجام دهد. اذان نیز همین‌گونه است؛ ممکن است کسی قصد قربت داشته باشد و اذان را برای خدا بگوید، در عین حال مبلغی نیز دریافت کند.

نهی در معاملات

برخی گفته‌اند: نهی در معاملات آیا موجب فساد و بطلان می‌شود یا خیر؟ بعضی می‌گویند: گرچه اخذ اجرت بر اذان حرام است، اما باطل نیست؛ زیرا نهی در معاملات موجب بطلان نیست؛ مانند «بیع وقت الندا» که نهی دارد ولی بیع باطل نیست. آنان می‌گویند: در اینجا نیز گرچه اخذ اجرت حرام است، اما عقد اجاره باطل نیست.

فلا وجه للبطلان لما ثبت من أنّ النهي في المعاملات لا يوجب البطلان و يمكن الاختلاف باختلاف الوجوه التي استدل بها على الحرمة و أما مع الشك في أنّها وضعية أو تكليفية، فإن قلنا بأنّ كلّ ما هو منهيّ عنه وضعا محرم تكليفيا‌.[2]

به نظر ما، احتیاط واجب آن است که هم اخذ اجرت ترک شود و هم به اذانی که بر اساس اجاره گفته شده، اکتفا نشود.

کسانی که مشروع می‌دانند، طبعاً مشکلی نمی‌بینند، اما کسانی که حرمت تکلیفی را قبول دارند، دو دسته‌اند: برخی می‌گویند اذان باطل است و برخی می‌گویند باطل نیست؛ یعنی حکم تکلیفی را قبول دارند، اما حکم وضعیِ بطلان را نمی‌پذیرند.

دریافت هدیه و کمک از بیت‌المال

ما می‌گوییم اخذ اجرت بر اذان ترک شود، اما اگر امام جماعت از بیت‌المال یا از موقوفات مسجد مبلغی به مؤذن بدهد، اشکالی ندارد. این مبلغ به عنوان هدیه و کمک به او داده می‌شود، نه به عنوان اجرت.

مرحوم شیخ طوسی اعلی الله مقامه الشریف می‌فرماید: «إن أعطى الإمامُ المؤذّنَ شيئاً من أموال المصالح كان جائزاً».[3] امام می‌تواند از اموال مصالح مسلمین به مؤذن بدهد.

شهید ثانی نیز بیان کرده‌اند: «و لا يلحق بها[4] أخذ ما أعدّ للمؤذّنين من أوقاف مصالح المسجد و إن كان مقدّراً و باعثاً على الأذان».[5] پرداخت از اوقاف مسجد به مؤذن اشکالی ندارد.

نظر ما نیز همین است: کمک مالی و هدیه دادن اشکالی ندارد، اما اینکه مؤذن به‌عنوان اجیر و تحت عقد اجاره برای اذان قرار گیرد، صحیح نیست و موجب بطلان نیز می‌شود.

از بین رفتن ثواب

اگر فردی برای اذان پول بگیرد، ممکن است ثواب اذان از بین برود؛ یعنی کسی که برای پول این کار را انجام می‌دهد، ثواب اذان به او داده نمی‌شود.

هل يوصف أذان آخذ الأُجرة بالتحريم؟ فيه قولان و القول بالتحريم إذا‌ كان غرضه من الأذان منحصراً في الأُجرة متّجه و الظاهر أنّ أخذ ما يعدّ للمؤذّنين من أوقاف مصالح المساجد و نحوها جائز ليس بأُجرة و لا يثاب فاعله عليه إلّا مع تمحّض إرادة القربة في فعله.[6]

حکم حرمت، خاص اذان اعلامی

نکته دیگری که صاحب حدائق اعلی الله مقامه الشریف به آن پرداخته این است که می‌فرمایند حرمت اخذ اجرت مربوط به اذان اعلامی است، نه اذان صلاتی. زیرا ما دو نوع اذان داریم:

    1. اذان اعلامی: مؤذن بر فراز مأذنه اذان می‌گوید تا مردم را برای شرکت در نماز جماعت و آگاهی از وقت نماز خبر کند.

    2. اذان صلاتی: اذانی که هنگام حضور امام جماعت در مسجد گفته می‌شود و سپس امام اقامه می‌گوید و نماز را آغاز می‌کند.

«لا يخفى أنّ مورد الأخبار المتقدّمة إنّما هو الأذان الإعلاميّ الذي هو محلّ البحث غالباً في المقام و أمّا الأذان و الإقامة المستحبّان لكلّ من صلّى الإتيان بهما من منفرد أو جامع فلا نصّ فيهما بوجه. و تكلّف البحث فيهما كما ذكروه لا وجه له».[7]

صاحب حدائق می‌فرماید اخذ اجرت بر اذان اعلامی حرام است، نه اذان صلاتی. ولی برخی گفته‌اند هر دو شامل می‌شود.[8]

به نظر ما روایات دلالتی ندارد که اختصاصاً ناظر به اذان اعلامی باشد. تعبیر روایات «اذان» و «مؤذن» است و شامل هر دو نوع اذان می‌شود. بنابراین، اگر قائل به حرمت شدیم، هر دو را حرام می‌دانیم؛ اگر قائل به کراهت شدیم، هر دو را مکروه می‌دانیم؛ و اگر احتیاط واجب کردیم، احتیاط شامل هر دو نوع اذان است.

اخذ اجرت برای اجزای مستحب

مسئله دیگری که باید بررسی شود این است که برخی امور در اذان مستحب هستند، مثلاً:

– پس از «أشهد أن لا إله إلا الله» گفتن «جلّ جلال ربّی»

– برخی دعاها

– صلوات هنگام ذکر نام پیامبر صلی الله علیه و آله

حال سؤال این است که آیا اخذ اجرت بر مستحبات اذان جایز است یا خیر؟

مرحوم کاشف‌الغطاء رضوان الله تعالی علیه فرموده‌اند که اخذ اجرت بر مستحبات اذان اشکالی ندارد.

«لا بأس بأخذ الأجرة على ما يستحب فيه و ليس منه كالشهادة بالولاية لعليّ علیه السلام».[9]

نظر ما نیز همین است: اگر برای مستحبات اذان مبلغی پرداخت شود، اشکالی ندارد. اصل اذان را مؤذن با قصد قربت برای خدا می‌گوید و مستحبات را که خارج از ذات اذان‌اند، می‌تواند در برابر مبلغی انجام دهد.

یکی از نکاتی که ان‌شاءالله در آینده به آن خواهیم پرداخت این است که تفاوت میان «اجرت» و «رزق» بر اذان چیست؟ چرا می‌گوییم اجرت دادن حرام است، اما هدیه یا رزق از بیت‌المال حرام نیست؟ چه تفاوتی بین این دو وجود دارد که یکی ممنوع است و دیگری مجاز؟ ان‌شاءالله این موضوع را در بحث‌های آینده توضیح خواهیم داد.