اخذ اجرت بر اذان/التكسب بالواجبات /المكاسب المحرمة

موضوع: المكاسب المحرمة/التكسب بالواجبات / اخذ اجرت بر اذان

مقاومت، رمز پیروزی

در این ایامی که مصیبت‌های فراوانی بر ما وارد شده است، به‌ویژه شهادت رهبر معظم انقلاب که حقیقتاً کمر ما را شکست و روحیه‌ای برای درس گفتن باقی نگذاشت، چاره‌ای جز صبر و تحمل نیست. باید استقامت کرد، باید مردم را به مقاومت و پایداری تشویق نمود. ان‌شاءالله خداوند متعال این مردم را پیروز گرداند و موفق بدارد تا ان‌شاءالله انتقام خون مولایمان و رهبرمان را از ظالمان و ستمگران ــ به‌ویژه آمریکا و صهیونیسم ــ بگیرند. در هر حال، ناچاریم بحث را آغاز کنیم. ان‌شاءالله پیروزی از آنِ ملت ایران است و به توفیق الهی، با موفقیت کامل، انتقام خون رهبرمان، مردم عزیزمان، شهیدان گران‌قدر و سرداران شهید را خواهیم گرفت.

خلاصه جلسه گذشته: مسئله‌ مورد بحث، مسئله اخذ اجرت بر اذان بود. اینکه آیا گرفتن مزد برای اذان گفتن با ذات اذان منافات دارد یا خیر؟ آیا مؤذن می‌تواند مبلغی را به عنوان اجرت دریافت کند یا این کار جایز نیست و حکم حرمت دارد؟ در این زمینه اقوال مختلفی مطرح شده است: برخی قائل به حرمت، برخی قائل به کراهت، و گروهی نیز قائل به احتیاط واجب هستند؛ یعنی احتیاط واجب آن است که برای اذان اجرت گرفته نشود.

در جلسات گذشته گفتیم که احتیاط واجب، ترک اخذ اجرت برای اذان است؛ زیرا روایات متعددی وارد شده که دلالت دارد بر این‌که گرفتن اجرت برای اذان مطلوب شارع نیست و شارع مقدس این کار را نمی‌پسندد. البته برخی از این روایات از نظر سند ضعیف‌اند، اما شاید بتوان گفت که شهرت فتوایی فقها می‌تواند ضعف سند را جبران کند. به هر حال، از مجموعه روایات استفاده می‌شود که برای اذان، تعلیم قرآن، تعلیم احکام و بیان معارف دینی و عقاید، نباید اجرت گرفته شود.

این مسئله امروزه نیز بسیار مورد ابتلاء است. قبلاً اشاره کردیم که در مورد روضه‌خوانی برای اباعبدالله الحسین و سایر ائمه علیهم‌السلام نیز شایسته نیست که مداحان و خطبایی که احکام شرع و معارف دینی را بیان می‌کنند، اجرت معینی دریافت کنند. این نکته در روایات نیز مطرح شده است؛ یعنی گرفتن اجرت برای تعلیم قرآن، بیان عقاید، یا آموزش احکام شایسته نیست. برخی قائل به حرمت شده‌اند، برخی به کراهت، و برخی احتیاط واجب را مطرح کرده‌اند.

نظر ما نیز این است که احتیاط واجب آن است که برای تعلیم قرآن، معارف، عقاید، آموزش احکام شرعی و نیز اذان (طبق روایات) اجرت گرفته نشود. مناسب شأن متولیان دینی نیست که برای این امور، اجرت بگیرند.

حکم وضعی اخذ اجرت

پس از بیان حکم تکلیفی، بحث دیگری مطرح است و آن حکم وضعی مسئله است.

مرحوم سید محمدکاظم یزدی قدس سره در عروه‌الوثقی می‌فرمایند: «لا يجوز أخذ الأجرة على أذان الصلاة ‌و لو أتى به بقصدها بطل».[1]

اخذ اجرت برای اذان جایز نیست و اگر مؤذن اجرت بگیرد، اذان او باطل است. این حکم، حکم وضعی است؛ یعنی علاوه بر حرمت تکلیفی، اذان نیز از نظر صحت شرعی باطل می‌شود.

مراد از بطلان این است که اذانی که با قصد قربت نباشد، دیگر اذان شرعی محسوب نمی‌شود و آثار شرعی بر آن مترتب نیست. حتی اگر شخص نذر کرده باشد که برای نمازها یا نماز جماعت کسی اذان بگوید، اگر در مقابل اذان اجرت بگیرد، این اذان باطل خواهد بود و نذر او ادا نشده و باید کفاره بدهد؛ زیرا نذر باید با اذان صحیح عمل شود.

برخی استدلال کرده‌اند که چون اذان از عبادات است و نیاز به قصد قربت دارد، اگر کسی در مقابل آن اجرت بگیرد، قصد قربت محقق نمی‌شود.

البطلان واضح مع عدم حصول قصد القربة و ذلك لبطلان المشروط بفقد الشرط. و كذا إن قلنا بأنّ الحرمة وضعية و إن حصل قصد القربة إذ لا معنى للحرمة الوضعية إلا البطلان. و أما إن قلنا بأنّ الحرمة تكليفية محضة و حصل قصد القربة، فلا وجه للبطلان لما ثبت من أنّ النهي في المعاملات لا يوجب البطلان و يمكن الاختلاف باختلاف الوجوه التي استدل بها على الحرمة و أما مع الشك في أنّها وضعية أو تكليفية، فإن قلنا بأنّ كلّ ما هو منهيّ عنه وضعا محرم تكليفيا‌.[2]

ما این استدلال را قبول نداریم؛ زیرا امکان دارد انسان اجرت بگیرد و در عین حال قصد قربت نیز داشته باشد، همان‌گونه که در نماز استیجاری یا روزه استیجاری چنین است. کسی که نماز یا روزه استیجاری انجام می‌دهد، پول می‌گیرد ولی با قصد قربت عمل می‌کند. در حج استیجاری نیز همین‌گونه است. بنابراین، گرفتن پول منافاتی با قصد قربت ندارد.

پس اگر قائل به بطلان اذان مؤذنِ اجرت‌گیر باشیم، جهت بطلان، عدم امکان قصد قربت نیست، بلکه به خاطر روایاتی است که دلالت بر عدم مشروعیت اخذ اجرت دارد.

لذا ما می‌گوییم: احتیاط آن است که به اذانِ مؤذنی که اجرت می‌گیرد اکتفا نشود. مؤذن باید شخصی باشد که برای اذان، مبلغ معینی را به عنوان اجرت قرار نمی‌دهد. هدیه دادن یا کمک از بیت‌المال اشکالی ندارد، اما تعیین اجرت معین مناسب نیست.