1405/02/16
بسم الله الرحمن الرحیم
ماهیت شناسی/حساب جاری /بانکداری اسلامی
موضوع: بانکداری اسلامی/حساب جاری /ماهیت شناسی
خاطر نشان میشود که اگرچه مهمترین منبع مالی بانک برای اعطای وام و دادن قرض به متقاضیان، حسابهای قرضالحسنه هست، اما بانکها در صورت افزایش متقاضیان وام، از حسابهای جاری هم به دیگران قرض میدهند و گویا سپردهگذاران حساب جاری هنگام افتتاح حساب چنین اجازهای به بانک دادهاند. بدیهی است که در این صورت اگر بانک صرفا مأذون باشد و سپرده دیگران را از طرف خودش به متقاضیان قرض دهد (یعنی قرض گیرنده به بانک بدهکار باشد نه به صاحب حساب)، چون بانک یک نهاد واسط میان قرض دهنده (صاحب حساب جاری) و قرض گیرنده میباشد، علی القاعده میتواند اعطای تسهیلات و وام به متقاضیان را از طریق عقد جعاله یا شرط ضمن عقد قرض، منوط به پرداخت سود و درصد نماید و از آنجا که این شرط زیاده از یک سو از جانب قرض دهنده شرط نشده و از سوی دیگر از قبل آن شرط نفعی عائد او نمیشود، طبعا موجب ربوی شدن قرض نیز نخواهد شد. اللهم الا أن یقال که به مقتضای اطلاق روایات حرمت ربای قرضی[1] ، عقد قرض نباید همراه با هیچ گونه شرط زیادهای باشد، حتی اگر آن شرط از سوی قرض دهنده نبوده و یا به نفع او نباشد (کما ادعی السید الصدر و السید السیستانی[2] ).
آری اگر بانک سپرده دیگران را از طرف آنها و به وکالت از ایشان به متقاضیان قرض دهد (یعنی قرض گیرنده به صاحب حساب بدهکار باشد نه به بانک)، بعید نیست اشتراط زیاده و سود از سوی بانک به نوعی اشتراط زیاده از جانب قرض دهنده قلمداد شود و بر این اساس چنین قرضی مبتلا به ربا و محکوم به حرمت و بطلان باشد، مگر اینکه ادعا شود به مقتضای روایات حرمت قرض ربوی، آن شرط زیادهای موجب بطلان قرض میشود که نفع آن عائد به مالک عین مقروضه باشد، نه اینکه مطلق اشتراط زیاده از سوی قرض دهنده موجب ربوی شدن قرض گردد.
مختار در مسأله
به نظر میرسد اگرچه به حسب عملیاتهای بانکی، حسابهای جاری بیشتر با قرض تناسب دارد، اما متفاهم عرف از این نوع حسابها همان ودیعه و سپردهگذاری است و لذا به اعتبار قصد افتتاح کننده حساب باید تمام عملیاتهای بانکی با این نوع حسابها را براساس ودیعه بودن سپردهها تصحیح و توجیه کرد.
