دیه نفس/احکام پول /بانکدای اسلامی

موضوع: بانکدای اسلامی/احکام پول /دیه نفس

    • وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَی‌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: دِيَةُ اَلرَّجُلِ مِائَةٌ مِنَ اَلْإِبِلِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَمِنَ اَلْبَقَرِ بِقِيمَةِ ذَلِكَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَأَلْفُ كَبْشٍ هَذَا فِي اَلْعَمْدِ وَ فِي اَلْخَطَإِ مِثْلِ اَلْعَمْدِ أَلْفُ شَاةٍ مُخْلَطَةٍ. [1]

این روایت دلالت داره که پایه دیه صد شتر است و پرداخت دیه براساس گاو مربوط به جایی است که شتر یافت نشود و از سوی دیگر عدد دویست برای گاو یا هزار برای گوسفند نیز صرفا براساس قیمت صد شتر در آن روزگار تعیین گردیده است و لذا چنانچه زمانی قیمت صد شتر برابر با سیصد گاو باشد، قاتل باید در مقام اعطای دیه سیصد گاو پرداخت نماید.

    • مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ اَلْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ فِي وَصِيَّةِ اَلنَّبِيِّ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لِعَلِيٍّ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: يَا عَلِيُّ إِنَّ عَبْدَ اَلْمُطَّلِبِ سَنَّ فِي اَلْجَاهِلِيَّةِ خَمْسَ سُنَنٍ أَجْرَاهَا اَللَّهُ لَهُ فِي اَلْإِسْلاَمِ إِلَی‌ أَنْ قَالَ: وَ سَنَّ فِي اَلْقَتْلِ مِائَةً مِنَ اَلْإِبِلِ فَأَجْرَی‌ اَللَّهُ ذَلِكَ فِي اَلْإِسْلاَمِ. [2]

مطابق با این روایت آنچه که به عنوان دیه در اسلام تشریع شده، صد شتر می‌باشد.

    • عَنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِاَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ دِيَةِ اَلْعَمْدِ فَقَالَ: مِائَةٌ مِنْ فُحُولَةِ اَلْإِبِلِ اَلْمَسَانِّ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ إِبِلٌ فَمَكَانَ كُلِّ جَمَلٍ عِشْرُونَ مِنْ فُحُولَةِ اَلْغَنَمِ. [3]

این روایت نیز حکایت از آن دارد که اصل و اساس دیه صد شتر است و سایر اصناف و اجناس مربوط به فرضی است که شتر وجود نداشته باشد.

    • مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَی‌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ وَ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ جَمِيعاً عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ زُرَارَةَ وَ غَيْرِهِمَا عَنْ أَحَدِهِمَا عَلَيْهِمَا اَلسَّلاَمُ : فِي اَلدِّيَةِ قَالَ هِيَ مِائَةٌ مِنَ اَلْإِبِلِ وَ لَيْسَ فِيهَا دَنَانِيرُ وَ لاَ دَرَاهِمُ وَ لاَ غَيْرُ ذَلِكَ، قَالَ اِبْنُ أَبِي عُمَيْرٍ فَقُلْتُ لِجَمِيلٍ هَلْ لِلْإِبِلِ أَسْنَانٌ مَعْرُوفَةٌ، فَقَالَ: نَعَمْ ثَلاَثٌ وَ ثَلاَثُونَ حِقَّةً وَ ثَلاَثٌ وَ ثَلاَثُونَ جَذَعَةً وَ أَرْبَعٌ وَ ثَلاَثُونَ ثَنِيَّةً إِلَی‌ بَازِلِ عَامِهَا كُلُّهَا خَلِفَةٌ إِلَی‌ بَازِلِ عَامِهَا، قَالَ وَ رَوَی‌ ذَلِكَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ عَنْهُمَا وَ زَادَ عَلِيُّ بْنُ حَدِيدٍ فِي حَدِيثِهِ: إِنَّ ذَلِكَ فِي اَلْخَطَإِ قَالَ قِيلَ لِجَمِيلٍ ، فَإِنْ قَبِلَ أَصْحَابُ اَلْعَمْدِ اَلدِّيَةَ كَمْ لَهُمْ قَالَ مِائَةٌ مِنَ اَلْإِبِلِ إِلاَّ أَنْ يَصْطَلِحُوا عَلَی‌ مَالٍ أَوْ مَا شَاءُوا غَيْرَ ذَلِكَ. [4]

این روایت تصریح دارد که دیه حقیقت جز صد شتر ندارد و درهم و دینار عدل شتر در بحث دیه نیست.

به نظر می‌رسد با توجه فلسفه تشریع دیه و پر کردن خلاء اقتصادی ناشی جان باختن یک انسان و مجموع روایاتی که پیرامون دیه وجود دارد، دیه در اسلام صرفا جنبه مالیت دارد (نه اطعام یا پرورش دام) و یک ارزش اقتصادی محض است که شارع برای میزان آن را از طریق تعدادی معینی از کالاهای رایج و اموال متداول آن روزگار بیان نموده و عنصر ذاتی آن کالاها هیچ دخالتی در دیه نداشته است (برخلاف نظر مرحوم صدر که برای چهار جنس شتر و گاو و گوسفند و حلّه در دیه مدخلیت قائل بودند). بنابراین همچنان که گاو و گوسفند و حلّه و درهم و دینار بودن دیه موضوعیت ندارد، شتر بودن آن نیز هیچ موضوعیتی نداشته و صرفا از باب رواج داشتن و ارزشمند بودنش در عصر نبوی و سرزمین حجاز معیار پرداخت دیه قرار گرفته است. بدیهی است از آنجا که از یک سو شتر در تمام سرزمین‌ها و مناطق یافت نمی‌شده و از سوی دیگر ارزش آن در طول زمان و گردش روزگار بسیار متغیر و متناوت بوده و این احتمال وجود داشته که روزی کلا بی‌ارزش و یا نایاب شود، حکیمانه نیست که شارع پایه دیه را صد شتر قرار دهد (برخلاف نظر مرحوم آیت الله هاشمی شاهرودی)، هرچند روایات متعددی بر اصل بودن هزار شتر در بحث دیه تصریح و تاکید دارد.

بنابراین حکمت اقتضاء دارد که قانون‌گذار پایه‌ی قانون مالی خود را جنسی قرار دهد که از نوسان کمتری برخوردار باشد و ارزش آن بیشتر از سایر کالاها حفظ شود. با صرف نظر از اینکه در هیچ روایتی پایه دیه گاو یا گوسفند و یا حلّه مطرح نشده، به ذهن می‌رسد در میان شش جنسی که برای پرداخت دیه مطرح شده، آن کالایی که از ثبات قیمت بیشتری برخوردار بوده و احتمال ازبین رفتن ارزش اقتصادی آن وجود نداشته، همان طلا باشد که شارع برای بیان میزان آن از وزن خاصی همچون دینار و تعداد معینی همچون هزار استفاده کرده است. همچنین همین که تعداد دینار برخلاف درهم (ده هزار یا دوازده هزار درهم) در روایات به صورت مختلف نیامده و تمام روایات بر هزار تا بودن دینار تأکید و اصرار دارند نیز می‌تواند گواه بر آن باشد که اصل دیه هزار مثقال شرعی طلاست و تعداد درهم به حسب تناسب ارزش طلا و نقره متغیر بوده است، کما اینکه گویا چون در عهد پیامبر صلی‌ الله علیه و آله و ابتدای شریعت دینار و طلا در اختیار مردم نبوده و بسیار به ندرت یافت می‌شده درحالی که کمتر کسی شتر نداشته و امورات خود را با شتر انجام نمی‌داده، دیه ابتدا با معیار صد شتر به مردم آموزش داده شده است.

برای تأیید این دیدگاه به مضمون چند روایت اشاره می‌کنیم:

    • مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَی‌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ اَلْحَجَّاجِ قَالَ سَمِعْتُ اِبْنَ أَبِي لَيْلَی‌ يَقُولُ: كَانَتِ اَلدِّيَةُ فِي اَلْجَاهِلِيَّةِ مِائَةً مِنَ اَلْإِبِلِ فَأَقَرَّهَا رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ، ثُمَّ إِنَّهُ فَرَضَ عَلَی‌ أَهْلِ اَلْبَقَرِ مِائَتَيْ بَقَرَةٍ وَ فَرَضَ عَلَی‌ أَهْلِ اَلشَّاةِ أَلْفَ شَاةٍ ثَنِيَّةٍ وَ عَلَی‌ أَهْلِ اَلذَّهَبِ أَلْفَ دِينَارٍ وَ عَلَی‌ أَهْلِ اَلْوَرِقِ عَشَرَةَ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَ عَلَی‌ أَهْلِ اَلْيَمَنِ اَلْحُلَلَ مِائَتَيْ حُلَّةٍ قَالَ عَبْدُ اَلرَّحْمَنِ بْنُ اَلْحَجَّاجِ ، فَسَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عَمَّا رَوَی‌ اِبْنُ أَبِي لَيْلَی‌، فَقَالَ: كَانَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ يَقُولُ اَلدِّيَةُ أَلْفُ دِينَارٍ (وَ قِيمَةُ اَلدِّينَارِ عَشَرَةُ دَرَاهِمَ وَ عَشَرَةُ آلاَفٍ لِأَهْلِ اَلْأَمْصَارِ) وَ عَلَی‌ أَهْلِ اَلْبَوَادِي مِائَةٌ مِنَ اَلْإِبِلِ وَ لِأَهْلِ اَلسَّوَادِ مِائَتَا بَقَرَةٍ أَوْ أَلْفُ شَاةٍ. [5]

این روایت دلالت دارد که جنس دیه اساسا اهمیتی نداشته و آنچه که در دیه مهم بوده فقط ارزش مالی مشخص است که معصومین علیهم‌السلام به حسب شرایط زمان و مکان، آن مقدار ارزش مالی را در ضمن عدد و جنس معین برای مردم بازگو کرده‌اند.

    • وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَی‌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ اَلْحَكَمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ فِي حَدِيثٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عَنِ اَلدِّيَةِ فَقَالَ دِيَةُ اَلْمُسْلِمِ عَشَرَةُ آلاَفٍ مِنَ اَلْفِضَّةِ وَ أَلْفُ مِثْقَالٍ مِنَ اَلذَّهَبِ وَ أَلْفٌ مِنَ اَلشَّاةِ عَلَی‌ أَسْنَانِهَا أَثْلاَثاً وَ مِنَ اَلْإِبِلِ مِائَةٌ عَلَی‌ أَسْنَانِهَا وَ مِنَ اَلْبَقَرِ مِائَتَانِ. [6]

به مقتضای این روایت دینار بودن دیه خصوصیت نداشته و هزار دینار صرفا بیانگر هزار مثقال طلا (نه سکه معاملی) بوده است.

    • وَ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ فِي اَلدِّيَةِ قَالَ: أَلْفُ دِينَارٍ أَوْ عَشَرَةُ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَ يُؤْخَذُ مِنْ أَصْحَابِ اَلْحُلَلِ اَلْحُلَلُ وَ مِنْ أَصْحَابِ اَلْإِبِلِ اَلْإِبِلُ وَ مِنْ أَصْحَابِ اَلْغَنَمِ اَلْغَنَمُ وَ مِنْ أَصْحَابِ اَلْبَقَرِ اَلْبَقَرُ. [7]

مطابق با این روایت پایه دیه هزار دینار طلاست و گویا صد شتری که در عهد رسول خدا صلی‌ الله علیه و آله به عنوان دیه مطرح شده صرفا به جهت زیاد بودن شتر و کم بودن دینار در دست و بال مردم بوده است.

    • وَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ وَ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ اَلْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: اَلدِّيَةُ عَشَرَةُ آلاَفِ دِرْهَمٍ أَوْ أَلْفُ دِينَارٍ قَالَ جَمِيلٌ قَالَ أَبُو عَبْدِاَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ: اَلدِّيَةُ مِائَةٌ مِنَ اَلْإِبِلِ. [8]

براساس این روایت صد شتر بودن دیه هیچ خصوصیتی نداشته و امام صادق علیه السلام همان ارزش اقتصادی را در ضمن درهم و دینار بیان می‌فرمایند.

    • وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ وَ اَلنَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: اَلدِّيَةُ أَلْفُ دِينَارٍ أَوِ اِثْنَا عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ أَوْ مِائَةٌ مِنَ اَلْإِبِلِ وَ قَالَ إِذَا ضَرَبْتَ اَلرَّجُلَ بِحَدِيدَةٍ فَذَلِكَ اَلْعَمْدُ. [9]

در این روایت و روایات فراوان دیگری اساسا گاو و گوسفند و حلّه به عنوان دیه ذکر نشده و اولین معیار پرداخت دیه هزار دینار بیان شده است.

    • وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ سُوقَةَ عَنِ اَلْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ فِي حَدِيثٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّ اَلدِّيَاتِ إِنَّمَا كَانَتْ تُؤْخَذُ قَبْلَ اَلْيَوْمِ مِنَ اَلْإِبِلِ وَ اَلْبَقَرِ وَ اَلْغَنَمِ، قَالَ فَقَالَ: إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ فِي اَلْبَوَادِي قَبْلَ اَلْإِسْلاَمِ، فَلَمَّا ظَهَرَ اَلْإِسْلاَمُ وَ كَثُرَتِ اَلْوَرِقُ فِي اَلنَّاسِ قَسَمَهَا أَمِيرُاَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عَلَی‌ اَلْوَرِقِ، قَالَ اَلْحَكَمُ قُلْتُ: أَ رَأَيْتَ مَنْ كَانَ اَلْيَوْمَ مِنْ أَهْلِ اَلْبَوَادِي مَا اَلَّذِي يُؤْخَذُ مِنْهُمْ فِي اَلدِّيَةِ اَلْيَوْمَ إِبِلٌ أَوْ وَرِقٌ، فَقَالَ: اَلْإِبِلُ اَلْيَوْمَ مِثْلُ اَلْوَرِقِ بَلْ هِيَ أَفْضَلُ مِنَ اَلْوَرِقِ فِي اَلدِّيَةِ إِنَّهُمْ كَانُوا يَأْخُذُونَ مِنْهُمْ فِي دِيَةِ اَلْخَطَإِ مِائَةً مِنَ اَلْإِبِلِ يُحْسَبُ لِكُلِّ بَعِيرٍ مِائَةُ دِرْهَمٍ فَذَلِكَ عَشَرَةُ آلاَفٍ، قُلْتُ لَهُ: فَمَا أَسْنَانُ اَلْمِائَةِ بَعِيرٍ، فَقَالَ: مَا حَالَ عَلَيْهِ اَلْحَوْلُ. [10]

این روایت تصریح دارد که بیان میزان دیه براساس شتر و گاو و گوسفند صرفا به مقتضای دارایی مردم در ابتدای شریعت بوده و وقتی که اموالی نظیر درهم در بین مردم رواج پیدا کرده، امیرالمؤمنین علیه‌السلام میزان دیه را براساس درهم تعیین می‌کردند.