دیه نفس/احکام پول /بانکداری اسلامی

موضوع: بانکداری اسلامی/احکام پول /دیه نفس

حکم چهارم ← میزان دیه نفس

مسأله فقهی دیگری که ماهیت پول در آن تأثیرگذار است، میزان دیه نفس می‌باشد. تردیدی وجود ندارد که اگر مسلمانی به صورت غیر عمد کشته شود، قاتل باید به اولیاء دم دیه بپردازد[1] و در میان روایات شیعه[2] شش مال به عنوان دیه مرد معرفی شده است که عبارتند از:

    • صد شتر؛

    • دویست گاو؛

    • هزار گوسفند؛

    • دویست حلّه.

    • هزار دینار؛

    • ده هزار درهم؛

گفتی است که اگرچه مشهور فقهاء (مانند مرحوم آیت الله خوئی[3] ) حلّه را مطلق پیراهن و شلوار و برخی از فقیهان (مانند مرحوم شهید اول و محقق حلی) آن را خصوص برد یمانی می‌دانند، اما عده‌ای (مانند حضرت آیت الله سیستانی[4] و شبیری‌ زنجانی[5] ) نیز به جهت مبهم بودن مقصود از حلّه آن را از خصال دیه نمی‌دانند. همچنین بعضی از فقهاء (مانند حضرت آیت الله سیستانی[6] ) قائل‌اند که غیر از باب زکات، درهم و دینار در هیچ باب فقهی خصوصیت نداشته و صرفا بیانگر میزان معینی از نقره (تقریباً برابر با «۴۱۹/۲» گرم) و طلا (معادل «۶۰۸/۴» گرم) است و لزومی به محاسبه مابه‌التفاوت طلای مسکوک و غیرمسکوک و پرداخت آن به اولیاء دم وجود ندارد[7] ؛ لکن وجه اصرار بر خصوصیت داشتن درهم و دینار در باب زکات و الغاء خصوصیت از درهم و دینار در سایر ابواب روشن نیست‌، خصوصا اینکه از یک سو روایات فراوانی در بحث زکات وجود دارد که متعلق زکات را نفس طلا و نقره عنوان می‌کند، و از سوی دیگر مقتضای اصل عملی در باب دیه، اشتغال ذمه قاتل به خصوصیت درهم و دینار و بهای مسکوک بودن آن‌ها، و مقتضای اصل عملی در باب زکات، عدم زکات داشتن نفس طلا و نقره غیر مسکوک می‌باشد.

خاطر نشان می‌شود که نسبت به حقیقت این اموال شش‌گانه سه دیدگاه کلی وجود دارد:

    • مشهور فقهاء معتقدند که این شش مال در عرض واحد قرار دارد و قاتل این حق را دارد که هریک از آن شش مال را هنگام پرداخت دیه انتخاب نماید، کما اینکه اولیاء دم نمی‌توانند او را مجبور به پرداخت با ارزش‌ترین آن‌ها نمایند (مگر اینکه اولیاء دم با قاتل مصالحه نمایند). براساس این دیدگاه تنها در صورتی که پول را سند طلای ذخیره شده نزد بانک مرکزی بدانیم و عرف تحویل دادن سند آن طلا را مصداق پرداخت کردن نفس آن طلا بداند، قاتل مجاز خواهد بود که در مقام پرداخت دیه پول هزار دینار را پرداخت نماید.

    • عده‌ای از فقهاء (مانند مرحوم صدر) بر این باورند که دیه نفس صرفا همان شتر و گاو و گوسفند و حلّه است و هزار دینار یا ده هزار درهم صرفا حاکی از ثمن آن چهار شئ می‌باشد. بر این اساس قاتل می‌تواند بهای صد شتر یا دویست گاو یا هزار گوسفند را با پول‌های امروزی پرداخت نماید و درهم و دینار صرفا حاکی از نقد رایج می‌باشد.

    • برخی از فقیهان (مانند مرحوم آیت الله هاشمی شاهرودی) مدعی‌اند که دیه فقط صد شتر می‌باشد و پنج شئ دیگر صرفا معادل صد شتر در آن عصر به لحاظ ارزش و قیمت بوده است. مطابق با این دیدگاه قاتل می‌تواند در مقام پرداخت دیه پول صد شتر را بپردازد الا اینکه بهای صد شتر نباید کمتر از دویست گاو یا حلّه و هزار گوسفند باشد.