تعریف پول/ماهیت پول /بانکداری اسلامی

موضوع: بانکداری اسلامی/ماهیت پول /تعریف پول

به عبارت دیگر اگرچه پول در آغاز پیدایشش از جنس طلا و نقره و دارای ارزش ذاتی بود و سپس تبدیل به یک سند و اندوخته نزد صرافی یا بانک‌ها گردید، اما در آن هنگام که ارتباط خود با پشتوانه‌اش را از دست داد و دولت‌ها در ازای کالا و خدماتی که وجود داشت،خلق پول کردند تا اینکه آن پول ابزاری برای ارزش‌گذاری مالیت کالا و خدمات، مبادله و داد و ستد، ایفاء دیون و بدهی‌ها، و ذخیره ارزش‌های اموال اشخاص شد، پول رفته‌رفته و به وضع تعیّنی تبدیل به نفس مالیت و یک ارزش اقتصادی اعتباری بدیل کالاها گردید (غیر از پول‌های تحریری همچون چک که اساسا پول نیست بلکه صرفا سند پول‌های سپرده نزد بانک است). بنابراین همچنان که سنگ‌های ترازو صرفا حاکی از کیلوگرم هستند نه اینکه خودشان کیلوگرم باشند، اسکناس نیز صرفا تجسم و بیانگر آن مالیت و ارزش اقتصادی خلق شده هست نه اینکه نفس پول باشد (تفاوت پول و کیلوگرم در آن است که کیلوگرم صرفا یک توافق و واحد اندازه‌گیری برای سنجش وزن اشیاء است و حقیقت و موجودیت واقعی ندارد، اما پول با صرف نظر از اسکناس هم یک حقیقت و واقعیت اعتباری دارد) و لذا امروزه پول در غیر اسکناس هم وجود دارد، کما اینکه انحصار اعتبار این مالیت و ارزش از دست دولت‌ها نیز خارج گردیده و اشخاص حقوقی یا حقیقی غیر دولتی نیز اقدام به اعتبار و خلق یک ارزش به عنوان پول دیجیتال می‌کنند.

گفتنی است از آنجا مالیت وصف ذاتی هیچ شئ‌ای نیست و صرفا یک پدیده‌ای می‌باشد که بعد از اجتماع بشر و شکل گرفتن نظام عرضه و تقاضا و مبادله به وجود آمده است، تفکیک مال و مالیت هیچ محذوری ندارد و هر دولتی می‌تواند بدون در نظر گرفتن یک مال، مالیت و ارزش را به عنوان یک امر مستقل با اعتبار خود ایجاد کند. همچنین اگرچه دولت‌ها ارزش خلق شده و مالیتی را که اعتبار می‌کنند براساس یک واحد تعریف شده (مبلغ اسمی پول ملی) است، اما این ارزش و مالیت براساس عواملی همچون میزان عرضه و تقاضا، امور سیاسی، کمیاب شدن برخی کالاها، سیال و شناور است و اینکه در مقابل اعطای یک واحد ارزش خلق شده یک چیزی می‌توان بدست آورد، امر ثابتی نیست، کما اینکه ارزش کالاها در نظام مبادله کالا به کالا هم ثابت نبوده و به حسب متغیرهایی تغییر می‌کرده است.

باید توجه داشت اینکه ما نفس پول را همان ارزشی می‌دانیم که به صورت تعیّنی معیار سنجش بهای هر کالا و خدماتی قرار گرفته و عقلاء از طریق آن ارزش کالاهای خود را ذخیره می‌نمایند، نباید با نظریه سند توان خرید بودن پول (دیدگاه شهید مطهری[1] ) یا نظریه مال بودن پول به اعتبار پشتوانه قدرت خرید آن (دیدگاه مرحوم صدر[2] و آیت الله هاشمی شاهرودی[3] ) خلط شود، چرا که براساس نظریه اول اگرچه نفس پول مال نیست، الا اینکه پول سند یک توان خریدی است (نه اینکه پول سند تعهد دولت باشد چون که دولت‌ها اساسا با انتشار پول تعهدی به کسی نداده‌اند) که دولت‌ها یا تعهد اجتماعی یک جامعه برای آن پول اعتبار کرده‌اند (ممکن است اسکناس به تدریج همچون کوپن تبدیل به یک مالی عرفی شده باشد). مطابق با نظریه دوم نیز پول اساسا مال است الا اینکه این مال بسان سایر اموال فایده استعمالیه ندارد، بلکه فایده این مال صرفا همان قدرت خریدی است که وصف مقوّم آن است و عقلاء به اعتبار همان توان خرید درصدد کسب پول برمی‌آیند و لذا پول یک مال مثلی می‌باشد و بدهکار همیشه ضامن کاهش ارزش پول خواهد بود، کما اینکه در قرض هم نه تنها اشتراط ضمان جبران کاهش ارزش پول موجب ربوی شدن آن نمی‌شود، بلکه قرض گیرنده حتی بدون شرط هم باید همان توان خرید مأخوذه را به قرض دهنده مسترد نماید.