موضوع: كتاب الحج/واجبات الإحرام /بررسی تلبیه کودک غیر ممیز و فرد بیهوش

متن:

وَ يُلَبَّى مِنَ الصَّبِيِّ الْغَيْرِ الْمُمَيِّزِ وَ مَنِ الْمُغْمَى عَلَيْهِ‌

ترجمه:

(تلبیه گفته می‌شود به نیابت از صبیّ غیر ممیز و به نیابت از کسی که بیهوش است)

شرح:

بدین ترتیب نظر مرحوم مصنف(صاحب عروه) در مورد صبیّ غیر ممیز و فرد بیهوش این است که به نیابت از آنها تلبیه گفته شود.

امام خمینی(ره) چنین فرموده‌اند:

ويُلَبّى‌ عَنِ الصَّبِيِّ غَيْرِ الْمُمَيِّزِ[1] .

ترجمه:

(و تلبیه گفته می‌شود به نیابت از صبیّ غیر ممیز)

مرحوم صاحب جواهر (ره) از دروس و قواعد و غیر آن نقل نموده است:

أنَّ كُلَّ مَا يَتَمَكَّنُ الصَّبِيُّ مِنْ فِعْلِهِ مِنَ التَّلْبِيَةِ وَ الطَّوَافِ وَ غَيْرِهِمَا فَعَلَهُ وَ إِلَّا فَعَلَهُ الْوَلِيُّ عَنْهُ[2] .

ترجمه:

تمامی آنچه صبیّ می‌تواند انجام دهد از تلبیه و طواف و غیر آنها پس بایستی انجام دهد وگرنه ولیّ او به جا آورد.

صاحب ریاض (ره):

وَكُّلُ مَا يَعْجِزُهُ عَنْهُ يَتَوَلَّاهُ الْوَلِيُّ بِلَا خِلَافٍ فِي شَئٍ مِنْ ذَلِكَ[3] .

ترجمه:

و آنچه را از انجام آن ناتوان است ولیّ به جا می آورد، بدون اینکه خلافی در آن باشد.

صحیحه زراره:

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ إِذَا حَجَّ الرَّجُلُ بِابْنِهِ وَ هُوَ صَغِيرٌ فَإِنَّهُ يَأْمُرُهُ أَنْ يُلَبِّيَ وَ يَفْرِضَ الْحَجَّ فَإِنْ لَمْ يُحْسِنْ أَنْ يُلَبِّيَ لَبَّوْا عَنْهُ[4] ....

ترجمه:

(زراره از یکی از دو امام(امام باقر«ع» یا امام صادق«ع») نقل کرده است که فرمود هرگاه شخصی فرزند صغیرش را حج دهد، پس امر می‌کند او را که تلبیه گوید و قصد حج نماید پس اگر تلبیه را خوب اداء نمی‌کند به نیابت از او تلبیه گوید).

کودکان بر دو قسم هستند: ممیز و غیر ممیز

صبیّ ممیز، کودکی است که مسائل جنسی را متوجه می‌شود اما کودکی که به این حد نرسیده صبیّ غیر ممیز نامیده می‌شود که به تعبیر قرآن چنین ذکر شده است: ﴿الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ[5] ﴾

ترجمه:

(کودکانی که از امور جنسی مربوط به زنان آگاه نیستند).

کودکی که در سن تمیز است، مواردی از جمله حج را تشخیص می‌دهد به عنوان عبادتی که مراسمی دارد و اجمالاً می‌داند که ترکیبی از اعمال معیّن را بایستی در آن مراسم به جا آورد و در این صورت بایستی خودش تلبیه و سایر افعال را انجام دهد اما غیر ممیز که به سن تشخیص نرسیده، جایز است ولیّ چنین کودکی، وی را احجاج نماید، حتی اگر شیرخوار باشد.

التزام به جواز احجاج صبیّ، التزام به لوازم آن است به این معنا که هر آنچه را صبیّ نمی‌تواند انجام دهد، ولیّ او بایستی به جا آورد.

اما مُغمی علیه(بیهوش): در این مورد بعضی از فقهای عظام از جمله امام خمینی(ره) ذکری نکرده‌اند، اما بعضی دیگر همچون صاحب عُروه آن را مطرح نموده‌اند.

معلوم است که قیاس گرفتن مُغمی علیه بر صبیّ غیر ممیز صحیح نیست، زیرا قیاس به لحاظ ظنّی بودن باطل است، مضافاً بر اینکه این قیاس مع الفارق می‌باشد از آنجا که عدم توجه صبیّ غیر ممیز، ذاتی وی است در حالی که عدم توجه مُغمی علیه عَرَضی وی می‌باشد.

مرسله جمیل بن دراج که جهت اثبات جواز استنابه در مُغمی علیه به آن استناد شده و دلیل دیگری بر جواز آن موجود نیست:

مرسله جمیل بن دراج:

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِي مَرِيضٍ أُغْمِيَ عَلَيْهِ فَلَمْ يَعْقِلْ حَتَّي أَتَي الْمَوْقِفَ(اَلْوَقْتَ) فَقَالَ يُحْرِمُ عَنْهُ رَجُلٌ[6]

ترجمه:

(جمیل بن دَرّاج از بعضی اصحاب ما از یکی از دو امام همام(امام باقر«ع» یا امام صادق«ع») راجع به مریضی که بیهوش گردیده است پس به هوش نیامده تا به موقف برسد پس فرمود شخصی به نیابت از او احرام ببندد).

این روایت هر چند به لحاظ مرسله بودن ضعیف است، لکن جمیل بن دَرّاج از اصحاب اجماع است و بر حسب نقل مرحوم مجلسی(ره) در مرآت العقول، اکثر اصحاب به آن عمل نموده اند.

و اما از لحاظ دلالت، مرحوم محقق خویی(ره)(در المعتمد، کتاب الحج جلد۲ صفحه ۵۲۶) بیان کرده‌اند:

در صورتی که نسخه اَلْوَقْت(به معنای میقات) صحیح باشد، دلالت روایت بر جواز استنابه در مورد مُغمی علیه تمام است اما در فرضی که نسخه «اَلمَوْقِف»(به معنای موقف عرفات و مشعر) صحیح باشد، روایت مزبور از محل کلام خارج است.

البته بعضی قائل شده‌اند بر فرض صحت نسخه«اَلمَوْقِف» هم به قرینه«يُحْرِمُ عَنْهُ رَجُلٌ» که در ذیل روایت آمده است معلوم می‌شود که مراد از موقف همان میقات است.