موضوع: كتاب الحج/واجبات الإحرام /بررسی گفتن ترجمه تلبیه برای شخصی که نمی تواند به عربی تلفظ کند

متن:

وَ كَذَا لَا تُجْزِئُ التَّرْجَمَةُ مَعَ التَّمَكُّنِ ، وَ مَعَ عَدَمِهِ فَالْأَحْوَطُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا وَ بَيْنَ الِاسْتِنَابَةِ

ترجمه:

(و همچنین مجزی نیست در حالیکه تمکن از لبیک گفتن به عربی دارد، ترجمه آن را بگوید و در صورت عدم تمکن، پس احوط جمع بین آنطور که می‌تواند و ترجمه و نیابت گرفتن می‌باشد.)

شرح:

این فرع را در دو صورت بررسی می‌کنیم:

صورت اول:

چنانچه شخص متمکن باشد که تلبیه را به عربی صحیح ادا نماید، در این صورت می‌بایست با لفظ عربی بگوید همانطور که الفاظ سایر عبادات از قبیل تکبیر نماز و قرائت نماز و آیات قرآن و ادعیه بایستی به لفظ عربی خوانده شود بعضی فقهاء احتمالاً به لحاظ وضوح مطلب اساساً این موضوع را متعرض نشده‌اند و کسانی هم که مطرح نموده‌اند لزوم به عربی خواندن الفاظ مزبور را ثابت دانسته‌اند.

مرحوم علامه:

وَ لَا يَجُوزُ التَّلْبِيَةُ إِلَّا بِالْعَرَبِيَّةِ مَعَ الْقُدْرَةِ [1] - خِلَافاً لِأَبِي حَنِيفَة - لِأَنَّهُ الْمَأْمُورٌ بِهِ وَ لِأَنَّهُ ذِكْرٌ مَشْرُوعٌ فَلَا يَجُوزُ بِغَيْرِ الْعَرَبِيَّةِ كَالْأذانِ احْتَجَّ(اَبوحَنیفَةُ) بِالْقِيَاسِ عَلَى التَّكْبِيرِ.

ترجمه:

(جایز نیست تلیبه مگر به عربی در صورت تمکن از آن (برخلاف ابوحنیفه) به این دلیل که به عربی خواندن، مأمورٌبه است(زیرا در روایات با الفاظ عربی مأموریت یافته‌ایم) و ذِکری است که در شرع وارد شده است، پس جایز نیست به لفظ غیر عربی گفته شود، همانطور که اَذان بایستی به لفظ عربی باشد و چنانچه کسی ترجمه آن را بگوید، برای هیچکس تلقی اذان نمی‌شود، ابوحنیفه جواز تلبیه گفتن به غیر عربی را با قیاس بر تکبیر نماز دلیل آورده است).

توضیح آنکه:

بر حسب آنچه ابن قدامه از علماء عامّه نقل کرده است ابوحنیفه تکبیر نماز را به الفاظ غیر عربی مجزی می‌داند و استناد به آیه شریفه«وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى» نموده و اظهار داشته که این آیه مربوط به تکبیر نماز است و ادعا کرده هر کس به هر زبانی تکبیر نماز را بگوید«وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ» صدق می‌کند و همانطور که در کلام علامه ملاحظه شد، ابوحنیفه تلبیه را هم بر تکبیر نماز قیاس نموده است.

شایان ذکر است که ابن قدامه، مجزی بودن تلبیه به غیر عربی را مردود دانسته و در رابطه با تکبیر نماز گوید:

لایُجْزِئُهُ التَّکْبیرُ بِغَیرِ الْعَرَبیَةِ مَعَ قُدْرَتِهِ علیها وَ بِهَذَا قالَ شافِعِیُّ وَ أَبُو یُوسُفُ وَ مُحَمَّدٌ.

ترجمه:

(مجزی نیست بر شخص، اینکه تکبیر نماز را به غیر لفظ عربی بگوید در حالیکه می‌تواند به عربی اداء نماید و همینطور گفته‌اند«شافعی و ابو یوسف و محمد»).

توضیح آنکه:

ابو یوسف و محمد از شاگردان ابوحنیفه بوده اند.

مرحوم صاحب جواهر(ره) در بحث تکبیر نماز لزوم جاری نمودن این قبیل الفاظ را به عربی از مسلمات دانسته‌اند.

حاصل آنکه:

از نظر علماء امامیه، تلبیه و سایر اذکار عبادات در صورتی مجزی است که به عربی گفته شود، زیرا که اولاً روایاتی که تلیبه را تعلیم داده‌اند، تماماً به زبان عربی است با عین حال که بعضی اصحاب ائمه عرب زبان نبوده‌اند، بلکه با زبان فارسی یا دیگر زبان‌ها تکلّم می‌نموده‌اند، فلذا روایات مزبور ظهور دارد در اینکه مأمورٌبه در این موارد، تلفّظ به زبان عربی می‌باشد، مضافاً بر اینکه سیره متشرّعه، همواره بر خواندن اذکارِ عبادات اعمّ از واجب و مستحب به عربی بوده است.

علاوه بر این با توجه به اینکه اشتغال ذمّه یقینی اقتضاء دارد برائت یقینی را، هرگاه تلبیه یا سایر اذکار به غیر عربی تلفّظ شود، طبعاً نسبت به اداء تکلیف، شکّ خواهد بود و بنابراین اشتغال ذمّه همچنان جاریست.

صورت دوم:

چنانچه شخص متمکّن نباشد که تلبیه را به عربی صحیح ادا نماید، مرحوم مصنف(صاحب عروه) در متن متذکر شده‌اند در این صورت احوط جمع بین سه امر است یعنی به همان نحو که می‌تواند بخواند و ترجمه آن را هم بگوید و نائب هم بگیرد.

امام خمینی(ره):

وَ مَعَ عَدَمِ تَمَكُّنِهِ فَالْأَحْوَطُ الْجَمْعُ بَيْنَ إِتْيَانِهَا بِأَيِّ نَحْوٍ أَمْكَنَهُ وَ تَرْجَمَتِها بِلُغَتِهِ وَ الْأَوْلَى الِاسْتِنَابَةُ مَعَ ذَلِكَ[2] .

ترجمه:

امام خمینی(ره) فرموده اند: کسی که تمکن بر صحیح خواندن به عربی را ندارد احتیاط کند در جمع بین همان نحو که می‌تواند بخواند و ترجمه آن را با زبان خودش بگوید و اَوْلی این است که علاوه بر آن نائب هم بگیرد.

بعضی مانند مرحوم نراقی(ره) در چنین حالتی احوط را جمع بین ترجمه و نیابت دانسته‌اند:

وَ أَمَّا الْأَعْجَمِيِّ الَّذِي لَا يُحْسِنُ التَّلْبِيَةَ وَ لَا يُمْكِنُهُ التَّعَلُّمُ فَقِيلَ: يَكْتَفِي بِتَرْجَمَتِها وَ قِيلَ يُلَبَّى عَنْهُ وَ الْأَحْوَطُ الْجَمْعُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ[3]

ترجمه:

(اما غیر عرب زبانی که تلبیه را به خوبی اداء نمی‌کند و امکان فراگیری هم برای او نیست بعضی قائل شده‌اند که ترجمه آن کافی است و بعضی گفته‌اند به نیابت وی تلبیه گفته شود و احوط جمع بین هر دو امر است).

أقول:

ترجمه را قبلاً گفتیم خلاف مأمورٌبه است و اما استنابه با توجه به ضعف روایت زراره، تکلیف ثابتی نیست، بنابراین تکلیف منحصر در همان گونه ای که می‌تواند بخواند خواهد بود، البته اَوْلی اضافه کردن استنابه می‌باشد.