موضوع: كتاب الحج/واجبات الإحرام /بررسی اداء کلمتا در تلبیه برای حجاج

متن:

اَللَّازِمُ الْإِتْيَانُ بِهَا عَلَى الْوَجْهِ الصَّحِيحِ بِمُرَاعَاةِ أَدَاءِ الْكَلِمَاتِ عَلى قَوَاعِدِ الْعَرَبِيَّةِ فَلَا يُجْزِي الْمَلْحُونُ مَعَ التَّمَكُّنِ مِنَ الصَّحِيحِ بِالْتَّلْقِينِ أَوِ التَّصْحِيحِ وَ مَعَ عَدَمِ تَمَكُّنِهِ فَالْأَحْوَطُ الْجَمْعُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الِاسْتِنَابَةِ

ترجمه:

(تلبیه را بایستی صحیح بگوید با مراعات اداء کلمات بر طبق قواعد عربیه، پس مجزی نیست آنچه غلط خوانده شده در حالی که تمکن از صحیح اداء کردن را دارد با تلقین دیگری یا تکرار به وجه صحیح پس از تلفّظ غلط و اگر ممکن نباشد پس احوط جمع بین غلط گفتن و بین نائب گرفتن خواهد بود).

بی تردید آنچه مأموربه است، بر وجه صحیح اداء کردن می باشد، زیرا در صحیحه معاویه بن عمار، امام(ع) که امر به انجام تلبیات نموده، کلمات را بر وجه صحیح قرائت فرموده است، پس لازم است به مانند آن عمل گردد و جایز نیست به غلط اداء شود از آن جهت که اشتغال ذمّه یقینی اقتضاء دارد برائت یقینی را و چنانچه الفاظ تلبیات غلط خوانده شود شک در اداء تکلیف است و طبق قاعده اشتغال تکلیف ساقط نخواهد بود.

اما چنانچه متمکن از اداء بر وجه صحیح نباشد مرحوم مصنف قائل شده اند که احوط، جمع بین تلفظ غلط و نائب گرفتن است.

در مورد وجه اتیان غلط به همان صورت که برای شخص ممکن است، بعضی آن را به اقتضاء قاعده«اَلْمَیْسُورُ لایَسْقُطُ بَالْمَعْسُور» دانسته اند که البته نظرها نسبت به آن متفاوت است بعضی آن را قبول نموده اند و برای اثبات آن در بحث قواعد به بعض ادلّه از جمله، بناء عقلاء متمسّک شده اند و لکن بعضی دیگر آن را غیر تامّه دانسته اند و اثبات حکم شرعی را به وسیله آن ممکن نمی دانند.

بدین ترتیب احتیاطی را که مرحوم مصنف(صاحب عروه) در جمع بین آنچه شخص متمکن از اداء آن است(هرچند به نحو غلط) و(بین استنابه) نائب گرفتن منظور داشته اند می تواند جمع بین روایت مَسْعَدَة بن صدقه و روایت زراره باشد.

روایت مَسْعَدَة بن صدقه:

عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِي قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع يَقُولُ إِنَّكَ قَدْ تَرَي مِنَ الْمُحَرَّمِ مِنَ الْعَجَمِ لَا يُرَادُ مِنْهُ مَا يُرَادُ مِنَ الْعَالِمِ الْفَصِيحِ وَ كَذَلِكَ الْأَخْرَسُ فِي الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ وَ التَّشَهُّدِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ فَهَذَا بِمَنْزِلَةِ الْعَجَمِ وَ الْمُحَرَّمِ لَا يُرَادُ مِنْهُ مَا يُرَادُ مِنَ الْعَاقِلِ الْمُتَكَلِّمِ الْفَصِيحِ[1] ....

ترجمه:

(مَسْعَدَة بن صدقه از امام صادق(ع) نقل کرده که آن حضرت می فرمود: به درستی که تو می بینی قصد نشده از اعرابی(بادیه نشین)، از عجم(غیر عرب زبان) آنچه قصد شده بر عالم فصیح و همچنین شخص لال در قرائت نماز و تشهد و شبیه آن، پس این به منزله عجم و محَرَّم است و قصد نشده از آن، آنچه قصد شده از عاقل متکلم فصیح).

روایت زراره:

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ يَاسِينَ الضَّرِيرِ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ أَنَّ رَجُلًا قَدِمَ حَاجّاً لَا يُحْسِنُ أَنْ يُلَبِّيَ فَاسْتُفْتِيَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَأَمَرَ لَهُ أَنْ يُلَبَّي عَنْهُ[2]

ترجمه:

(زراره نقل کرده که مردی وارد انجام حج شد در حالیکه خوب تلبیه را اداء نمی کرد و سوال شد برای او از امام صادق(ع) پس امر فرمود که: به نیابت از وی تلبیه گوید).

توضیح:

در خصوص روایت زواره با توجه به ضعف يَاسِينَ الضَّرِيرِ معلوم است که از درجه اعتبار ساقط می باشد و طبعاً به اقتضاء روایت مَسْعَدَة بن صدقه تلبیه را بر همان وجهی که متمکّن از ادای آن است انجام می دهد و بدین ترتیب تکلیف انجام گرفته است، زیرا مفاد آن تصریح دارد بر اینکه آنچه از عالم فصیح خواسته شده با آنچه از شخص غیر متمکّن نسبت به اداء صحیح تلبیه خواسته شده متفاوت است. البته رعایت احتیاط در اضافه کردن استنابه هرچند واجب نیست، لکن اَوْلی می باشد.

اما در مورد شخص لال حرکت دادن زبان و اشاره با انگشت در این روایت ذکر شده است:

روایت سکونی:

مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ تَلْبِيَةُ الْأَخْرَسِ وَ تَشَهُّدُهُ وَ قِرَاءَتُهُ الْقُرْآنَ فِي الصَّلَاةِ تَحْرِيكُ لِسَانِهِ وَ إِشَارَتُهُ بِإِصْبَعِهِ[3]

ترجمه:

(سکونی از امام صادق(ع) نقل کرده که فرمود: تلبیه شخص لال و تشهد وی و قرائت قرآن او در نماز عبارت است از حرکت دادن زبانش و اشاره با انگشتش).