موضوع: كتاب الحج/واجبات الإحرام /بررسی تلبیه در حج

متن:

الثَّانِي مِنْ وَاجِبَاتِ الْإِحْرَامِ التَّلْبِيَاتُ الْأَرْبَعُ وَ الْقَوْلُ بِوُجُوبِ الْخُمْسِ أَوِ السِّتِّ ضَعِيفٌ بَلِ ادَّعَى جَمَاعَةٌ الْإِجْمَاعَ عَلَى عَدَمِ وُجُوبِ الأزيدِ مِنَ الْأَرْبَعِ.

ترجمه:

(دوم از واجبات احرام، تلبیه های چهارگانه است و قول به وجوبِ پنج یا شش، ضعیف است، بلکه جماعتی ادعای اجماع بر عدمِ وجوبِ بیش از چهار نموده اند).

شرح:

در اصل وجوب تلبیه تردیدی نیست، شیعه و سنّی بر آن اجماع دارند، فلذا حتّی یک مسلمان وجود ندارد که مناسک عمره یا حج را بدون گفتن تلبیه آغاز نماید.

مرحوم صاحب جواهر(ره):

بِلَا خِلَافٍ فِي أَصْلِ وُجُوبِهَا فِي الْجُمْلَةِ بَلِ الْإِجْمَاعُ بِقِسْمُيْهِ عَلَيْهِ‌ مُضَافاً إِلَى النُّصُوصِ الَّتِي سَيَمُّرُ عَلَيْكَ بَعْضُهَا[1] .

ترجمه:

(بدون خلاف در اصل وجوب آن«تلبیات» اجمالاً بلکه اجماع به هر دو قسم«محصّل و منقول» بر آن، اضافه بر بعض نصوصی که از نظر تو می گذرد).

اما در صورت و کیفیت آن اختلاف است و أقوی همان است که مرحوم مصنف(صاحب عروه) حدّ واجب را تلبیات اربعه ذکر نموده اند و دلیل بر آن صحیحه معاویه بن عمّار می باشد:

صحیحه معاویه بن عمّار:

وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ وَ صَفْوَانَ وَ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ جَمِيعاً عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ قَالَ التَّلْبِيَةُ أَنْ تَقُولَ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَةَ لَكَ وَ الْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ....(الی ان قال) وَ اِنْ تَرَكْتَ بَعْضَ التَّلْبِيَةِ فَلَا يَضُرُّكَ غَيْرَ أَنَّ تَمَامَهَا أَفْضَلُ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ التَّلْبِيَاتِ الْأَرْبَعِ الَّتِي كُنَّ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ وَ هِيَ الْفَرِيضَةُ[2] ...

ترجمه:

(معاویه بن عمار از امام صادق(ع) نقل کرده است که در حدیثی فرمود: تلبیه آن است که می گویی، اجابت می کنم تو را ای خدا، اجابت می کنم تو را، اجابت می کنم تو را شریکی برای تو نیست، اجابت می کنم تو را به درستی که حمد و نعمت و مُلک از آن تو می باشد، شریکی برای تو نیست، اجابت می کنم تو را .... تا آنجا که فرمود: اگر بعض از تلبیه را ترک نمایی ضرری برای تو نخواهد داشت جز اینکه تمام آن را بگویی برتر است و بدان که ناگزیر از تلبیات چهارگانه که در اول کلام بودند و آنها واجب می باشند ...)

توضیح:

این صحیحه به صراحت حدود واجب و مستحب را بیان داشته است.

امام خمینی(ره) هم حدّ واجب را تلبیات اربعه دانسته اند:

الثَّانِي مِنَ الْوَاجِبَاتِ : التَّلْبِيَاتُ الْأَرْبَعُ وَ صُورَتُهَا عَلَى الْأَصَحِّ أَنْ يَقُولَ: «لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ» فَلَوِ اكْتَفى‌ بِذَلِكَ كَانَ مُحْرِماً وَ صَحَّ إِحْرَامُهُ وَ الْأَحْوَطُ الأولى‌ أَنْ يَقُولَ عَقِيبَ مَا تَقَدَّمَ: «إِنَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَةَ لَكَ وَ الْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ[3] ».

ترجمه:

(دوم از واجبات، تلبیه چهارگانه است و صورت آن بنابر اصحّ این است که بگوید: اجابت می کنم تو را ای خدا، اجابت می کنم تو را، اجابت می کنم تو را شریکی برای تو نیست، اجابت می کنم تو را، پس اگر به همین اکتفا کند محرم شده است و احرامش صحیح است و احوط اَوْلَوی«احتیاط مستحب» آن است که به دنبال آن بگوید: به درستی که حمد و نعمت و ملک از آن تو می باشد، شریکی برای تو نیست اجابت می کنم تو را).

در خصوص معنای لبیک همانطور که در ترجمه ذکر شد اجابت دعوت است و از بعضی روایات از جمله این حدیث معتبر استفاده می شود که منظور اجابت دعوت ابراهیم خلیل (ع) می باشد:

صحیحه عبدالله بن سنان:

وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: لَمَّا أُمِرَ إِبْرَاهِيمُ وَ إِسْمَاعِيلُ(ع) بِبِنَاءِ الْبَيْتِ وَ تَمَّ بِنَاؤُهُ قَعَدَ إِبْرَاهِيمُ عَلَى رُكْنٍ ثُمَّ نَادَى هَلُمَّ الْحَجَّ فَلَوْ نَادَى هَلُمُّوا إِلَى الْحَجِّ لَمْ يَحُجَّ إِلَّا مَنْ كَانَ يَوْمَئِذٍ إِنْسِيّاً مَخْلُوقاً وَ لَكِنَّهُ نَادَى هَلُمَّ الْحَجَّ فَلَبَّ النَّاسُ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ لَبَّيْكَ دَاعِيَ اللَّهِ عَزَّوَجَلّ لَبَّيْكَ دَاعِىَ اللَّهَ عَزَّوَجَلّ فَمَنْ لَبَّى عَشْراً يَحُجُّ عَشْراً وَ مَنْ لَبَّى خَمْساً يَحُجُّ خَمْساً وَ مَنْ لَبَّى أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَبِعَدَدِ ذَلِكَ وَ مَنْ لَبَّى وَاحِداً حَجَّ وَاحِداً وَ مَنْ لَمْ يُلَبِّ لَمْ يَحُجَّ[4] .

ترجمه:

(عبدالله بن سنان از امام صادق(ع) نقل کرده است که فرمود: زمانی که به ابراهیم و اسماعیل(ع) امر شد خانه را بناء نمایند و بنای آن تمام گردید ابراهیم(ع) بر ستونی نشست سپس ندا داد، بیا برای حج، پس اگر ندا می داد: بیائید برای حج، انجام نمی داد حج را به جز کسی که آن زمان انسان خلق شده بود و لکن ندا داد بیا برای حج، پس لبیک گفتند انسان هایی که در اصلاب رجال بودند اجابت می کنم دعوت کننده به خداوند، اجابت می کنم دعوت کننده به خدای عزوجل، پس کسی که ده مرتبه تلبیه گفته باشد، ده حج به جا می آورد و کسی که پنج تلبیه گفته، پنج حج بجا می آورد و کسی که بیشتر گفته پس به همان عدد و کسی که یک تلبیه گفته یک حج و کسی که تلبیه نگفته، حج به جا نمی آورد).