موضوع: كتاب الحج/أحكام المواقيت /محاذات میقات برای کسی که از طریق غیر از مواقیت عبور می کند

بسم الله الرحمن الرحیم

متن

التَّاسِعُ: مُحَاذَاةُ أَحَدِ الْمَوَاقِيتِ الْخَمْسَةِ وَهِيَ مِيقاتُ مَنْ لَمْ يَمُرَّ عَلَى أَحَدِها وَ الدَّليلُ عَلَيْهِ صَحِيحَتا ابْنِ سِنانٍ وَلا يَضُرُّ اخْتِصاصُهُما بِمُحاذاةِ مَسْجِدِ الشَّجَرَةِ بَعْدَ فَهْمِ الْمِثالَّيةِ مِنْهُما ...

ترجمه:

(نهم: محاذی، یکی از میقات‌های پنجگانه و آن میقات کسانی است که بر یکی از آنها مرور نداشته باشد و دلیل بر آن دو صحیحه ابن سنان می‌باشد، اینکه در دو صحیحه اختصاص به محاذات از مسجد شجره داده شده، ضرری ندارد بعد از انکه آنچه از دو صحیحه فهمیده می شود، این است که از مسجد شجره به عنوان مثال یاد شده است).

شرح:

مشهور بین اصحاب این است که محاذات یکی از مواقیت خمسه، میقات است برای کسی که طریق وی به یکی از آن میقات‌ها نمی‌رسد.

مرحوم صاحب شرایع(ره):

وَ لَوْ حَجَّ عَلَى طَرِيقٍ لاَ يُفْضِي إِلَى أَحَدِ الْمَوَاقِيتِ قِيلَ يُحْرِمُ إِذَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ مُحَاذَاةُ أَقْرَبِ الْمَوَاقِيتِ إِلَى مَكَّةَ[1] ...

ترجمه:

(اگر کسی حج کند بر طریقی که به یکی از مواقیت نمی‌رسد، بنابر قولی، محرم می‌شود هرگاه برای وی، ظنّ حاصل گردد که آنجا محاذیِ نزدیک‌ترین میقات به مکّه است).

مرحوم صاحب مدارک(ره):

إِذَا حَجَّ الْمُكَلَّفُ عَلَى طَرِيقٍ لاَ يُفْضِي إِلَى أَحَدِ الْمَواقِيتِ فَقَدْ ذَكَرَ جَمْعٌ مِنَ الْأَصْحَابِ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيهِ الإِحْرامُ إِذَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ مُحاذاةُ المِيقاتِ[2] ... ترجمه:

(هرگاه مکلف حجّ نماید بر طریقی که، به یکی از مواقیت نمی‌رسد، پس جمعی از اصحاب متذکّر شده‌اند که واجب است بر وی، احرام بستن هرگاه برای وی ظنّ حاصل گردد که آنجا مُحاذی میقات است).

مرحوم صاحب حدائق(ره):

قَدْ صَرَّحَ جُمْلَةٌ مِنَ الْأَصْحَابِ بَأنَّ مَنْ حَجَّ عَلَى طَرِيقٍ لا يُفْضِّى الى أَحَدِ الْمَوَاقِيتِ المُتَقَدِّمَةِ فَإِنَّهُ يُحْرِمُ إِذَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ مُحَاذَاةُ أَقْرَبِ الْمَوَاقِيتِ إِلَى مَكَّةَ[3] .

ترجمه:

(تعدادی از اصحاب تصریح نموده‌اند به اینکه کسی که حجّ نماید بر طریقی که به یکی از مواقیتی که قبلاً ذکر شد نمی‌رسد، پس او محرم می‌شود هرگاه برای وی ظنّ حاصل گردد که آنجا مُحاذیِ نزدیک‌ترین میقات به مکّه می باشد).

مرحوم امام خمینی(ره):

مَنْ لَمْ يَمُرَّ عَلَيَّ اَحِدِ الْمَوَاقِيتِ جَازَ لَهُ الاِحْرَامُ مِنْ مُحَاذَاتِ اَحَدِهَا.

ترجمه:

(کسی که بر یکی از مواقیت مرور ندارد، جایز است بر او احرام بستن از مُحاذی یکی از آنها).

مرحوم مصنف(ره) در متن، به دو صحیحه عبدالله بن سنان استدلال نموده اند، هرچند از لحاظ طریق و متن هر دو روایت، نزدیک هستند و اختلاف کمی دارند، فلذا در حکم یک روایت می باشد:

صحیحه اوّل عبدالله بن سنان:

مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَنْ أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ شَهْراً وَ هُوَ يُرِيدُ الْحَجَّ ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يَخْرُجَ فِي غَيْرِ طَرِيقِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ الَّذِي يَأْخُذُونَهُ فَلْيَكُنْ إِحْرَامُهُ مِنْ مَسِيرَةِ سِتَّةِ أَمْيَالٍ فَيَكُونُ حِذَاءَ الشَّجَرَةِ مِنَ الْبَيْدَاءِ[4] ...

ترجمه:

(عبدالله بن سنان از امام صادق(ع) نقل کرده که فرمود: کسی که در مدینه یک ماه اقامت کند در حالی که قصد انجام حجّ دارد، سپس چنین پیش آمد که خارج شود از غیر طریقی که اهل مدینه آن را اختیار می کنند، پس بایستی احرام وی پس از گذراندنِ شش مایل انجام گیرد، محاذی مسجد شجره از بیداء)

صحیحه دوم عبدالله بن سنان:

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَنْ أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ وَ هُوَ يُرِيدُ الْحَجَّ شَهْراً أَوْ نَحْوَهُ ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يَخْرُجَ فِي غَيْرِ طَرِيقِ الْمَدِينَةِ فَإِذَا كَانَ حِذَاءَ الشَّجَرَةِ وَ الْبَيْدَاءِ مَسِيرَةَ سِتَّةِ أَمْيَالٍ فَلْيُحْرِمْ مِنْهَا[5] .

ترجمه:

(عبدالله بن سنان از امام صادق(ع) نقل کرده است که فرمود: کسی که در مدینه اقامت کند به اندازه یک ماه و مانند آن در حالیکه قصد انجام حجّ دارد، سپس پیش آمد که خارج شود از غیر طریق مدینه، پس هرگاه با گذراندن شش مایل، محاذی مسجد شجره و بیداء قرار گرفت، از آنجا محرم گردد).

توضیح:

این دو حدیث دلالت دارند بر اینکه هرگاه شخصی به قصد حجّ از مدینه خارج شود و بر غیر طریق اهل مدینه به سمت مکه حرکت کند، به محاذی میقاتِ مسجد شجره که رسید، احرام ببندد.

ممکن است توهم شود که خبر ابراهیم بن عبدالحمید و مرسله کلینی با دو صحیحه مزبور معارض هستند:

خبر ابراهیم بن عبدالحمید:

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَي ع قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْمٍ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ فَخَافُوا كَثْرَةَ الْبَرْدِ وَ كَثْرَةَ الْأَيَّامِ يَعْنِي الْإِحْرَامَ مِنَ الشَّجَرَةِ وَ أَرَادُوا أَنْ يَأْخُذُوا مِنْهَا إِلَي ذَاتِ عِرْقٍ فَيُحْرِمُوا مِنْهَا فَقَالَ لَا وَ هُوَ مُغْضَبٌ مَنْ دَخَلَ الْمَدِينَةَ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُحْرِمَ إِلَّا مِنَ الْمَدِينَةِ[6]

ترجمه:

(ابراهیم بن عبدالحمید از امام ابوالحسن موسی بن جعفر(ع) نقل کرده است که سوال کردم راجع به قومی که وارد مدینه شدند و خوف دارند از شدّت سرما و کثرت ایّام، یعنی بر فرض احرام بستن از مسجد شجره، فلذا قصد دارند از مسجد شجره به سمت ذات عرق بروند و در آنجا محرم شوند به لحاظ نزدیک‌تر بودن به مکّه؟ پس فرمود: نه، در حالی که غضبناک بود، کسی که داخل مدینه گردیده پس برای وی نیست، مگر اینکه از مدینه محرم شود).

توضیح:

امام(ع) در پاسخ با عصبانیّت می‌فرماید کسی که وارد مدینه شده است، بایستی از همان جا محرم گردد(یعنی از مسجد شجره که میقات اهل مدینه است نه ذات عرق)، حاصل آنکه در فرض سوال، شخصِ مزبور قصد دارد از مسجد شجره عبور نماید، به لحاظ شدّت سرما و کثرت ایّام و وقتی به ذات عِرق رسید محرم گردد به لحاظ نزدیک‌تر بودن به مکه و اینکه طبعاً در حال احرام از سرما و زمان طولانی مسیر در امان خواهد بود.

مرسله کلینی:

وَ قَالَ الْكُلَيْنِيُّ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي يُحْرِمُ مِنَ الشَّجَرَةِ ثُمَّ يَأْخُذُ أَيَّ طَرِيقٍ شَاءَ[7]

ترجمه:

(و کلینی نقل کرده است: و در روایت دیگر آمده که بایستی از مسجد شجره محرم شود و سپس هر طریقی را که بخواهد برود).

پاسخ توهم و تعارض آن است که:

هر دو روایت از لحاظ سند ضعیف هستند، زیرا در خبر اوّل، جعفر بن محمد بن حکیم در کتب رجال توثیق نشده است و خبر دوم هم مرسله می باشد، بنابراین هیچ کدام معتبر نیستند، فلذا معارضِ دو صحیحه قبلی نخواهد بود. مرحوم محقق خویی(ره) که قائل به ثقه بودن جعفر بن محمد بن حکیم می باشد، به لحاظ اینکه وی از رجال اسناد کامل الزیارات است، با عین حال اظهار داشته‌اند:

وَالصَّحيحُ أَن يُقالَ أنَّهُ لا مُعَارَضَةَ فِي الْبَيْنِ لِأَنَّ مُفَادَّ خَبَرِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عبدالحميدِ هُوَ الْمُنْعُ عَنِ الْعُدُولِ مِنَ الشَّجَرَةِ إلى غَيْرِهَا وَأَمَّا إِذَا أَحْرَمَ مِنَ الْمُحَاذَاةِ رَأْساً فَلا يَشْمُلُهُ الْمَنْع[8] .

ترجمه:

(و صحیح آن است که گفته شود اساساً تعارضی در بین نیست، زیرا مفاد خبر ابراهیم بن عبدالحمید عبارت است از منع عدول از مسجد شجره به غیر آن(ذات عِرق) و اما اینکه کسی اساساً محرم شود از محازات میقات(مفاد دو صحیحه) منع شامل آن نمی‌شود).

توضیح:

دو صحیحه ابن سنان مربوط به کسی است به قصد انجام حجّ از مدینه خارج شده و بر طریقی غیر از میقات مسجد شجره سِیر نموده و در نتیجه مُحاذی آن که رسید، احرام می‌بندد و لکن خبر ابراهیم عبدالحمید راجع به کسی است که به قصد انجام حجّ از مدینه خارج شده و در طریق معمول اهل مدینه به مسجد شجره رسیده، لکن در آنجا مُحرم نشده تا به میقات نزدیک‌تر به مکّه، یعنی ذات عرق رسیده و آنجا مُحرم گردیده به لحاظ اینکه از شدت سرما و زمان طولانی در حال احرام محفوظ بماند.