موضوع: كتاب الحج/أحكام المواقيت /بررسی منطقه فخ برای میقات کودکان

متن:

الثَّامِنُ فَخُّ وَ هُوَ مِيقَاتُ الصِّبْيَانِ فِي غَيْرِ حَجِّ التَّمَتُّعِ عِنْدَ جَمَاعَةٍ بمَعْنى جَوازِ تَأخيرِ إحْرامِهِمْ إِلَى هَذَا الْمَكانِ لا أَنَّهُ يَتَعَيَّنُ ذَلِكَ وَ لَكِنَّ الأَحْوَطَ مَا عَن آخَرِينَ مِنْ وُجُوبِ كَوْنِ إِحْرَامِهِمْ مِنَ الْمِيقَاتِ لَكِنْ لاَ يُجَرَّدُونَ إِلاَّ فِي فَخٍّ ثُمَّ إِنَّ جَوَازَ التَّأخيرِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ إِنَّما هُوَ إِذَا مَرُّوا عَلى طَرِيقِ الْمَدِينَةِ وَ أَمَّا إِذَا سَلَكُوا طَرِيقاً لاَ يَصِلُ إِلَى فَخٍّ فَاللاَّزِمُ إِحْرَامُهُمْ مِنْ مِيقَاتِ الْبَالِغِينَ.

ترجمه:

(هشتم، فخّ و آن میقات کودکان است در غیر حج تمتع نزد جماعتی به این معنا که جایز است به تاخیر انداختن احرام آنها تا این مکان، نه اینکه این اقدام متعین باشد و لکن احوط چیزی است که از دیگران نقل شده است اینکه احرام از میقات باشد و لکن لباس معمولی را با لباس احرام عوض نکند، مگر در فخّ، سپس جواز تاخیر بنا بر قول اوّل، تحقیقاً هنگامی است که کودکان بر طریق مدینه باشند و اما در صورتی که راه دیگری را طی کنند که به فخّ نمی رسد، پس لازم است احرام بستن آنها از میقات بالغین باشد).

شرح:

فخّ، وادی هست در یک فرسخی مکه همان مکانی است که ابوعبدالله حسین بن علی بن حسن بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب(نوه چهارم امام حسن«ع») در آنجا و در سال 169 هجری به شهادت رسیده است.

مشهور بین اصحاب این است که فخّ میقات کودکان می باشد، البته بعضی اشکال کردند و حکم صبیان را همان حکم بالغین دانستند، زیرا فرقی نیست بین آنچه از بالغین و غیر ایشان صادر می شود به جزء از حیث وجوب و ندب همان طور که در سایر عبادات از جمله صلاة و صوم چنین است و همه اموری که در آنها برای بالغین معتبر است، برای صبیان هم معتبر می باشد مگر اینکه دلیل خاص برخلاف آن وارد شده باشد، همان طور که در مورد جوازِ بدون پوششِ سر در نماز برای کنیز، دلیل خاص موجود است.

در ما نحن فیه هم اطلاق نصوص مربوط به مواقیت و نهی از تاخیر احرام از آنها شامل احرام صبیان هم می باشد، اکنون ببینیم با توجه به این صحیحه که ذکر می کنیم در مورد تجرد(کندن) لباس از فخّ نتیجه چه خواهد بود؟

صحیحه اَیّوب اَخی اُدَیْم:

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَيُّوبَ أَخِي أُدَيْمٍ قَالَ سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مِنْ أَيْنَ يُجَرَّدُ الصِّبْيَانُ قَالَ كَانَ أَبِي يُجَرِّدُهُمْ مِنْ فَخٍّ[1]

ترجمه:

(ایّوب اخی اُدیم نقل کرده است که از امام صادق(ع) سوال شد صبیان از کجا لباس معمولی را درآورند؟ فرمود: پدرم نسبت به آنها از فخّ چنین می نمود).

علی بن جعفر از برادرش امام موسی بن جعفر (ع) مثل همین را نقل نموده است.

آنچه در صحیحه مزبور تصریح به آن شده این است که جایز است تأخیر تجرید صبیان از لباس تا فخّ، به این معنا که احرام صبیان از میقات واقع می شود، البته در مورد آنان پوشیدن مَخیط رخصت است تا فخّ و از آنجا لباس معمول را با لباس احرام تعویض می نماید، اما بعضی هم آنچه را در صحیحه آمده است، اساساً کنایه از جواز احرام از فخّ دانسته اند.

أقول:

مستفاد از نصّ آن است که صبیان لباس معمولی را از فخّ درآورند و قبل از آن، پوشیدن مَخیط بر آنها جایز است و اصل احرام بایستی از میقات انجام گردد، زیرا حمل کلمه تجرید بر احرام وجهی ندارد از آنجا که معنای لغوی تجرید عبارت است از کندن چیزی از چیز دیگر و در اینجا به معنی کندن لباس از بدن صبیان در فخّ می باشد.

این عمل منافاتی با احرام بستن آنها از میقات ندارد، زیرا تجرید و کندن لباس و پوشیدن لباس احرام از احکام احرام است و صحیحه مزبور دلالت دارد بر جواز تأخیر اجرای این حکم به خصوص تا رسیدن به فخّ، حکم صبیان از این جهت مانند نساء است با این تفاوت که برای نساء جایز است پوشیدن مَخیط تا آخر و بر کودکان جایز است پوشیدن مَخیط تا فخّ.

فتحصّل:

اطلاق نصوص مواقیت که مقتضای احرام بستن صبیان از آنجا هست بر جای خود باقی است و دلیل خاص فقط مجوّز تأخیر یکی از احکام احرام، یعنی کندن لباس و پوشیدن لباس احرام برای ایشان تا فخّ می باشد.

بعضی فقها از جمله صاحب حدائق گفته اند در بعضی نصوص تصریح شده است که احرام بستن صبیان بایستی از میقات باشد.

صحیحه معاویه بن عمّار:

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ انْظُرُوا مَنْ كَانَ مَعَكُمْ مِنَ الصِّبْيَانِ فَقَدِّمُوهُ إِلَي الْجُحْفَةِ أَوْ إِلَي بَطْنِ مَرٍّ وَ يُصْنَعُ بِهِمْ مَا يُصْنَعُ بِالْمُحْرِمِ وَ يُطَافُ بِهِمْ وَ يُرْمَي عَنْهُمْ[2] ...

ترجمه:

(معاویه بن عمار نقل کرده است که امام صادق(ع) فرمود هر کدام که کودکانی با شما هستند وی را به جحفه یا بطن مرّ برسانید و انجام گیرد برای آنها آنچه انجام می گیرد برای مُحرم و طواف داده شوند و به نیابت آن ها رمی جمره انجام گردد...).

اشکالی که بر این قول وارد است:

مفاد این صحیحه شبیه مضمون صحیحه ایّوب أخی اُدیم می باشد و دلالت دارد بر اینکه از این مکان ها برای کودکان نزع ثیاب و پوشیدن لباس احرامی انجام می گیرد، نه اینکه احرام آنها از این مواضع باشد و دلیل آن ذکر بطن مرّ می باشد(موضعی که در مسافت یک مرحله از مکّه واقع است) و قطعاً از مواقیت نمی باشد.

حاصل آنکه از صحیحه های مزبور دانسته می شود که درمورد صبیان الزامی نیست که جمیع احکام احرام را از همان اوّل در ذوالحلیفه(مسجد شجره) اجراء نمایند، بلکه جایز است بر آن ها که نزع ثیاب را تا جحفه یا بطن مرّ یا فخّ تأخیر بیندازند و این موضوع منافاتی با اصل احرام آنها که از مسجد شجره انجام می گیرد نخواهد داشت، و این حکم می تواند به لحاظ رعایت حال صبیان و ضعف آنها باشد.

و اما بخش اخیر کلام مصنّف این است که بنا بر قول اوّل یعنی جواز تأخیر احرام تا فخّ در صورتی است که صبیان مرور بر طریق مدینه داشته باشند، بنابراین در فرضی که در غیر آن طریق، حرکت می کنند، احرام آنها به طور کامل از میقات بالغین خواهد بود، زیرا دلیل جواز تأخیر، اختصاص به فخّ دارد، بنابراین در مسیری که منتهی به فخّ نمی شود، به اقتضاء عموم ادلّه، احرام بستن به طور کامل و با اجراءِ جمیع احکام آن از میقات، الزامی خواهد بود.