1405/08/25
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی امکان ترخیص شارع در اطراف علم اجمالی/أصالة الاحتياط /الأصول العملية
موضوع: الأصول العملية/أصالة الاحتياط /بررسی امکان ترخیص شارع در اطراف علم اجمالی
بررسی امکان ترخیص شارع و جریان اصول عملیه در اطراف علم اجمالی
بحث درباره این بود که آیا شارع میتواند در اطراف علم اجمالی ترخیص بدهد؟ به عبارت دیگر، آیا اصول عملیه در اطراف علم اجمالی جاری میشود؟ این مثال معروف بیان شد: شخصی میداند یک قطره خون افتاده است اما نمیداند روی آن فرش افتاده است یا روی این فرش؛ آیا میتوانیم در این فرش استصحاب طهارت یا اصالةالبرائه جاری کنیم، یا اینکه به خاطر علم اجمالی از هر دو باید اجتناب کرد؟ یا به عنوان مثال، شخصی میداند این آب با نجاست ملاقات کرده است، یعنی علم به ملاقات دارد، اما شک دارد که این آب کر بوده و ملاقات با نجاست کرده است تا نجس نشده باشد، یا اینکه این آب قلیل بوده و با نجاست ملاقات کرده است تا نجس شده باشد؛ آیا ابتدا کر بودن بوده و سپس ملاقات با نجاست که بنابراین آب پاک است، یا ابتدا قلیل بودن بوده و سپس ملاقات با نجاست که آب نجس باشد؟ از این قبیل موارد الی ماشاءالله میتوان مثال پیدا کرد. بیان شد که آخوند (رضوان الله علیه) در کفایه میفرماید علم اجمالی با علم تفصیلی تفاوتی ندارد. همانطوری که در علم تفصیلی موافقت قطعیه واجب و مخالفت قطعیه حرام است، در علم اجمالی نیز تفاوتی نمیکند؛ همانگونه که شارع نمیتواند در اطراف علم تفصیلی اجازه مخالفت بدهد، در علم اجمالی نیز هکذا. پس از این جهت میان علم تفصیلی و اجمالی تفاوتی نیست. اگر تفاوتی هست که حتماً هم تفاوت هست، به خاطر این است که معمولاً تکلیف واقعی در اطراف علم تفصیلی، حکم فعلی من جمیع الجهات است ولکن در اطراف علم اجمالی، حکم فعلی من جمیع الجهات نیست. این ملاک تفاوت است و اگر این ملاک باشد، حتی میتواند در اطراف علم تفصیلی نیز اجازه مخالفت بدهد. به عنوان مثال، اگر بنده علم تفصیلی به یک حکم داشته باشم ولکن حکم غیرفعلی باشد؛ به عنوان مثال میدانم امام زمان (ارواحنا فداه) ظهور بفرمایند میفرمایند فلان گروه نجس هستند، اکنون آن حکم، حکمی انشایی است و شارع میتواند نسبت به مخالفت با حکمی که فعلی من جمیع الجهات نیست ترخیص بدهد.
سپس بیان شد که جناب آخوند میفرماید چون در اطراف علم اجمالی حکم واقعی، فعلی من جمیع الجهات نیست، شارع میتواند ترخیص در مخالفت بدهد. سپس بیان شد ترخیص در مخالفت، یک مرتبه با استصحاب است، یک مرتبه با برائت عقلی و یک مرتبه با برائت نقلی.
بررسی جریان استصحاب در اطراف علم اجمالی و نقد اشکال شیخ انصاری
ترخیص در مخالفت با استصحاب این بود که گفته شود در اینجا که یک قطره خون افتاده و معلوم نیست روی آن فرش افتاده است یا روی این فرش، حالت سابقه هر دو فرش طهارت است؛ میگوییم این فرش قبلاً پاک بوده و اکنون شک داریم نجس شده است، این یکی هم همینطور. در اینجا اگر بخواهیم دو استصحاب جاری کنیم، این دو استصحاب برخلاف این علم اجمالی است. شیخ انصاری میفرماید استصحاب در اینجا جاری نمیشود؛ زیرا در دلیل استصحاب تناقض صدر و ذیل لازم میآید. دلیل استصحاب این بود: «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ وَ لَکِنْ تَنْقُضُهُ بِیَقِینٍ آخَرَ مِثْلِهِ». اینکه میفرماید آن را به یقین دیگر نقض کن، معنایش این است که استصحاب را جاری کن و یقین را با شک نقض نکن، ولکن یقین را با یقین نقض کن؛ در ما نحن فیه، آن علم اجمالی یقین دیگر است. حالت سابقه فرش طهارت است و اکنون شک داریم نجس شده است؛ استصحاب کن و بگو پاک است، ولکن یقین هم داریم که یک قطره خون افتاده است. «لا تنقض» یقین را با شک، ولکن «انقضه» با این یقین؛ پس در یک حدیث تناقض لازم میآید.
این فرمایش شیخ بود، ولکن غیر از اینکه این کلمه در همه روایات نیست و برخی روایات «نقض به یقین دیگر» را دارند و همه روایات ندارند، غیر از اینها اصولاً نکتهای را عرض میکنم؛ این حدیث در صدر میگوید «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ» که این یقین صدر است، و در ذیل میگوید «بِکُلِّ یَقِینٍ آخَرَ مِثْلِهِ»؛ یعنی واژه «یقین» در حدیث دو بار به کار رفته است، ولکن یقین صدر با یقین ذیل تفاوت دارد. دو بار واژه یقین به کار رفته است، ولکن دو یقین است و یک یقین را نمیگوید. صدر حدیث که میگوید «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ»، این یقین شامل همه اطراف میشود؛ یعنی هم شامل آن فرش میشود و هم شامل این فرش. یقین قبلی که یقین داشتم این فرش پاک است و آن فرش هم پاک است، یقین تفصیلی است. یقین داشتم این فرش دیروز پاک بود و یقین داشتم آن فرش هم پاک بود. در «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ»، یقین تفصیلی میشود و شامل همه اطراف میگردد. ولکن اینکه در آخر حدیث میفرماید «بَلْ انْقُضْهُ بِیَقِینٍ»، یقین اجمالی است؛ زیرا میدانم یک قطره خون افتاده است ولی نمیدانم در این افتاده یا در آن. اینکه یقین دارم یک قطره خون افتاده است و نمیدانم در آن افتاده است یا در این، علم اجمالی میشود. و آیا این یقین همه اطراف را میگوید یا برخی از اطراف را؟ یک قطره خون افتاده آیا میگوید هم روی آن فرش افتاد و هم روی این، یا روی یکی افتاده و معلوم نیست کدام؟ پس این یقین، یقین اجمالی است و آن یقین، یقین تفصیلی. حدیث میفرمود: «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ بَلْ انْقُضْهُ بِیَقِینٍ آخَرَ مِثْلِهِ»، یک کلمه «مثله» داشت. معنای حدیث این است که اگر یقین اولی یقین تفصیلی است، باید یقین دوم نیز یقین تفصیلی باشد، در حالی که در اینجا اجمالی است.
روایت میفرماید در جایی یقین را نقض کن که دو یقین مانند هم باشند؛ آن تفصیلی باشد و این هم تفصیلی. و بنده عرض میکنم این حدیث اصلاً ما نحن فیه را شامل نمیشود. شیخ میفرماید صدر و ذیل حدیث متناقض میشود؛ یعنی این حدیث ما نحن فیه را شامل میشود ولی متناقض است. بنده عرض میکنم حدیث اصلاً شامل ما نحن فیه نمیشود؛ زیرا ما نحن فیه یک یقین تفصیلی و یک یقین اجمالی است، و حدیث میفرمود «نقض کن به یقینی مانند آن»، یعنی هر دو باید تفصیلی باشند.
اگر این سخن بنده را نمیپذیرید، اینگونه بفرمایید که این فرمایش شیخ فقط در برخی روایات آمده است و برخی روایات اصلاً این کلمه را ندارند.
بررسی جریان برائت عقلی و برائت نقلی در اطراف علم اجمالی
و اما درباره برائت عقلی: برائت عقلی همان «قبح عقاب بلا بیان» بود. جناب آخوند میفرماید علم اجمالی خودش بیان است و لذا هنگامی که علم اجمالی داریم دیگر «قبح عقاب بلا بیان» جاری نمیشود. بنابراین تا اینجا بگوییم برائت عقلی هم در اطراف علم اجمالی جاری نمیشود. آنچه اهمیت دارد برائت نقلی است. برائت نقلی یعنی هنگامی که میدانم یا این فرش نجس است یا آن فرش، آیا میتوانیم اصالةالبرائه جاری کنیم؟ بگوییم حدیث رفع که چارهساز نمیشود، چون در ما نحن فیه «لَا یَعْلَمُونَ» است، ولکن حدیث «کُلُّ شَیْءٍ لَکَ حَلَالٌ حَتَّى تَعْلَمَ أَنَّهُ حَرَامٌ بِعَیْنِهِ» جاری میشود؛ یعنی این فرش حلال، آن هم حلال، این پاک و آن هم پاک، چون فرموده است «بِعَیْنِهِ»، بنابراین در اطراف علم اجمالی میتوان برائت جاری کرد.
مطلب دیگر این است که «بِعَیْنِهِ» به چه معناست؟ محتمل است بگوئیم این کلمه یعنی جازماً، نه تخمیناً و نه ظناً؛ یا اینکه این «بِعَیْنِهِ» ضمیری دارد که به «أَنَّهُ حَرَامٌ» برمیگردد.
تبیین عدم موضوعیت اطاعت و معصیت در علم اجمالی و امکان جعل عذر از سوی شارع
در اینجا چند نکته عرض کنم: نخستین مطلب این است که روشن است اطاعت هر تکلیفی، واجب و مخالفتش حرام است؛ یعنی اطاعت و معصیت هر تکلیفی، امری واضح و بدیهی است و عقل به آن حکم میکند. ولکن در ما نحن فیه که بحث علم اجمالی است بدین گونه که میدانم یک قطره خون افتاده است، موضوعی برای اطاعت و معصیت ندارد؛ زیرا متعلق تکلیف و موضوع تکلیف مشخص نیست. هر جا تکلیف مشخص باشد، عقل هم میگوید باید اطاعت کرد و در این شکی نیست و تفاوتی هم میان علم اجمالی و علم تفصیلی وجود ندارد. ولکن در علم اجمالی، اطاعت و معصیت موضوع ندارد؛ هنگامی که موضوع نداشت دیگر این بحثها پیش نمیآید که آیا شارع میتواند در معصیت اجازه دهد؟ باید بگوئیم که هرگاه علم اجمالی داشتیم باید ببینیم آیا عذری برای مکلف میتواند وجود داشته باشد؟ و آیا مؤمنی از عذاب میتواند داشته باشد؟ یعنی بحث اطاعت و معصیت نیست، بلکه بحث در این است که اگر شما با این علم اجمالی مخالفت کردید، عذری دارید یا ندارید؟ اگر بحث درباره عذر یا ایمن بودن از عقاب شد، شارع میتواند برای شما عذر قرار دهد. پس بحث این نیست که شارع در اطراف علم اجمالی اجازه معصیت میدهد؛ زیرا اجازه معصیت معنا ندارد و به معصیت که نمیتوان اجازه داد. آنچه میتوان اجازه داد این است که شارع میفرماید شما باید کاری کنید که عذر نداشته باشید، و اگر خودم اجازه در مخالفت دادم، میتوانید بگوئید خداوند فرموده است. علت اینکه در اینجا شارع میتواند اجازه در مخالفت بدهد همین است.
تبیین معنای صفات و اراده الهی و نقد دیدگاه صاحب کفایه
آنگاه فعلیت معنای دیگری دارد که آن را بعداً عرض میکنم. این مطلب را توضیحی بدهم: اینکه آخوند فعلیت را میگوید، یعنی اراده انجام فعل یا حب و بغض نسبت به فعل. پاسخ این مطلب این است که در کتابهای لغت این بحث فراوان است، ولکن متأسفانه هرگز ندیدهام هیچیک از آقایان در کتابهای کلامی و در کتابهای فقه و اصول این بحث را مطرح کرده باشند، در حالی که در لغت این بحثها وجود دارد. واژگانی که درباره خدای متعال به کار میرود مثلاً خدای متعال رحمان است یا رحیم است، یا اراده دارد آنگونه که در کفایه آمده، یا حب و بغض دارد که خدا چیزی را دوست دارد یا از چیزی بدش میآید، در کتابهای لغت میگویند این واژگانی که درباره خدا به کار میرود به معنای غایت و منتهاست نه به معنای مبدأ؛ ولکن همین واژگان هنگامی که درباره ما به کار رود به معنای مبدأ است نه منتها. به عنوان مثال هنگامی که میگوییم خدای متعال رحمان است، رحمان در لغت یعنی کسی که دلرحم و نازکدل است. خدا نه دل دارد و نه رقت قلب. اگر بنده گفتم فلان شخص رحمان است و رحمت دارد، یعنی دلش نرم است و زود اشکش جاری میشود و غصهدار میگردد. اما هنگامی که میگویم خدا رحمان است، باید بگوئید غایت دلرحمی بخشش و عطاست. هنگامی که میگویم خدا رحمان است یعنی بخشش دارد، ولکن هنگامی که میگویم زید رحمان است یعنی دلش نرم است؛ و این مشترک لفظی نیست که بگویید در اینجا یک معنا و در آنجا معنای دیگری دارد، بلکه بحث مبدأ و منتهاست.
در این بحث هنگامی که بنده میگویم خدای متعال اراده دارد، آخوند بحث میکند که آیا میشود خدا به فعل یک انسان اراده تعلق دهد؟ سپس میفرماید این محال است که کسی به فعل دیگری اراده تعلق دهد. پاسخ این است که ایشان اراده در خدا را با اراده در انسان به یک معنا گرفتهاند، در حالی که اراده در خدا به معنای منتهاست و اراده در انسان به معنای مبدأ. چون در ذهن آخوند اینگونه بوده است، موجب شد در جلد دوم کفایه بفرمایند: «وكونه فعليّا إنّما يوجب البعث أو الزجر في النفس النبويّة أو الولويّة فيما إذا لم ينقدح فيها الإذن لأجل مصلحة فيه»[1] ؛ چون میدید رقت قلب را نمیتوان درباره خدا گفت، فرمود اصلاً اراده خدا یعنی اراده پیامبر (صلی الله علیه و آله)، یعنی پیامبر (صلی الله علیه و آله) رقت قلب دارند. ولکن معنایش اینها نیست، که توضیح بیشتر آن را انشاءالله جلسه بعد عرض میکنم.