1405/08/13
بسم الله الرحمن الرحیم
تبیین مفهوم علم اجمالی/أصالة الاحتياط /الأصول العملية
موضوع: الأصول العملية/أصالة الاحتياط /تبیین مفهوم علم اجمالی
اصاله الاحتیاط
تبیین مفهوم «علم اجمالی» بر پایه دیدگاه فلسفی اشراق و تمایز آن با دیدگاه مشایی
این چند روز توضیحی درباره علم اجمالی عرض کردم. چند نکته دیگر نیز درباره اینکه اصلاً علم اجمالی چیست، بیان میشود؟ معمولاً درسهایی که در حوزه میخوانیم بر اساس دروس عقلی است، نه فقه و اصول، بلکه امور عقلی هم بر اساس سخنان فلاسفه مشاء است، مانند المنطق مظفر یا بدایه و نهایه که بر اساس تفکر مشایی ارسطویی است؛ در حالی که تا قبل از ملاصدرا یعنی قبل از قرن دهم آنچه بیشتر در حوزه خوانده میشد تفکر اشراقی بود. امام خمینی در کتابهایشان دارند که تفکر اشراقی دارند؛ در همان کتاب شرح دعای سحر میگویند که من در خمین بودم، تصمیم گرفتم هنگامی که به قم آمدم کتاب میرداماد را درس بگویم، میرداماد به خواب من آمد و گفت من راضی نیستم که این درس را در قم بگویی. سپس امام میگویند خواب را اینگونه تعبیر کردم که یعنی سخنان اشراقی را نگویم. در دیدگاه اشراقی میگویند علم را باید به رؤیت معنا کنید برخلاف مشائیان که میگویند رؤیت را به علم معنا کنید. طبق کفایه وقتی میگوییم خداوند میبیند: ﴿أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى﴾[1] یعنی خدا عالم است به دیدنیها، یعنی آخوند رؤیت را به معنای علم میگیرد. وقتی قرآن میفرماید خدا سمیع و بصیر است، یعنی عالم است به مسموعات، این دیدگاه مشایی است. اگر کسی اشراقی نگاه کند، خدا بیناست یعنی میبیند، شنواست یعنی میشنود. اگر میگوییم خدا عالم است یعنی میبیند، نه اینکه میبیند یعنی عالم است؛ علم را به معنای رؤیت بگیرید نه رؤیت را به معنای علم. طبق نظر اشراقی علم اجمالی را اینگونه معنا کنید؛ یعنی دیدن، رؤیت. آنگاه رؤیت بر دو قسم است: یک مرتبه چیزی را میبینید و از نزدیک میبینید، یک وقت چیزی را میبینید و از دور میبینید. دیدن از نزدیک را علم تفصیلی میگویند و دیدن از دور را علم اجمالی میگویند. پس اینگونه نیست که بگوییم علم و شک چگونه جمع شدهاند؟ علم اجمالی یعنی اینکه چیزی را از دور ببینید، وقتی شما چیزی را از دور دیدید، هم دیدهاید که این دیدن میشود علم و هم چون از دور دیدهاید، قابل تطبیق بر کثیرین است. از دور که ببینم میگویم این آقا، زید بود یا عمرو بود؟ که این علم اجمالی میشود. اگر از نزدیک شما را دیدم میگویم زید بود؛ از دور که دیدم میگویم از دور میبینم یک انسان راه میرود، معمم است اما نمیدانم زید است یا عمرو، این معنای علم اجمالی در اشراق است.
بررسی حقیقت علم اجمالی به عنوان «رؤیت عن بعد» و تمایز «علم به وجه الشیء» از «علم به شیء بوجهٍ»
به هر حال علم اجمالی به معنای «رُؤْيَةٌ عَنْ بُعْدٍ» شد. در ما نحن فیه وقتی میخواهیم بگوییم یک قطره خون افتاد اما نمیدانم خون بر این فرش افتاد یا بر آن فرش افتاد، یعنی از دور مشاهده کردهاید. اصل مشاهده، علم است و معلوم، مجمل است؛ و هنگامی که معلوم مجمل است، میشود به چیزی علم باشد در عین حال تمیز هم نداشته باشد؛ چون دیروز عرض کردم که علم به معنای تمیز نیست. گاهی ما علم به وجه الشیء است گاهی علم به شیء بوجهٍ است. آنچه علم به شیء بوجهٍ است، یعنی از جهتی شیء را میدانید، اینجا علم مساوی با تشخص، تمیز و تعین است و باید لوازم شیء را هم بدانید؛ اما گاهی علم به وجه شیء است، یعنی علم داریم به وجه شیء دارید و علم به وجه شیء دیگر آن لوازم را ندارد. علم به وجه شیء علم به لوازم شیء نیست، علم به وجه شیء علم به تمیز و تشخص و تعین نیست؛ یعنی میشود انسان علم داشته باشد به وجه شیء، در عین حال هم شیء را نتواند تشخیص دهد که این بود یا آن بود. کلی نیز به این معناست که در عین حال که کلی است، هست، نه اینکه نیست.
بررسی نظریه وجود کلی طبیعی و نقد دیدگاههای رایج درباره «رجل همدانی»
این همان سخن رجل همدانی است که میگفت کلی طبیعی در پشت کوه قاف وجود دارد. ابوعلی سینا و دیگران میگفتند انسان همینهایی است که اینجا نشستهاند، به اینها میگویند انسان کلی؛ انسان کلی در جایی نیست، هر چه هست افرادش است. نوعاً در کتابها هم این را به ما یاد میدهند که کلی طبیعی وجود خارجی ندارد، آنچه وجود خارجی دارد افراد است. حاشیه ملا عبدالله اینگونه میگفت: «الْحَقُّ أَنَّ وُجُودَ الْكُلِّيِّ الطَّبِيعِيِّ بِمَعْنَى وُجُودِ أَفْرَادِهِ». همیشه میگفتند انسان نباید دو پهلو سخن بگوید، مخصوصاً در علم. ولی اینجا دو پهلو سخن گفته است؛ میگوید وجود کلی طبیعی به معنای وجود افرادش است. بالاخره میخواهد بگوید کلی طبیعی نیست و افراد هست، یا میخواهد بگوید چون افراد هست کلی هم هست؟ یعنی دو پهلو سخن گفته است.
میگویند این رجل همدانی شخصی بود که میگفت انسان پشت کوه قاف است، اینها هم که اینجا هستند فرزندانش هستند. سپس میگویند این رجل همدانی محاسنش بسیار بلند بود، کثیرالمحاسن بود، آدمی هم که محاسنش بسیار بلند است احمق است. پس این یک آدم احمق بوده است و دیگر در حوزه معروف شده است که همواره میگویند رجل همدانی احمق بود و این هم معروف است که ابوعلی سینا یک کتاب علیه این شخص نوشته است. آیا ابوعلی سینا یک کتاب علیه آدم احمق نوشته است؟! در این صورت باید خود ابوعلی سینا احمقتر از او باشد، چون کسی که علیه احمق کتاب بنویسد بسیار احمقتر است.
حرف احمق را که ثابت نمیکنند چون سخن احمق نیز احمقانه است. صحیح این است که ابوعلی سینا بسیار انسان عاقلی بود. این رجل همدانی شخصی بود کثیرالمحاسن یعنی انسان بسیار خوبی بود. ابوعلی سینا هم دید با یک کلمه نمیشود به این پاسخ داد، از بس سخن او پشتوانه دارد و محکم است، یک کتاب علیه او نوشت. به هر حال سخن رجل همدانی بسیار سخن درستی است که میگوید کلی طبیعی وجود خارجی دارد.
اینکه بین شیخ مفید و شیخ صدوق اختلاف شد، یکی از آنها همین بود. صدوق میگفت روایت داریم خروسی در عرش خداست، هر وقت آواز بخواند این خروسها میخوانند، هر وقت نخواند اینها هم نمیخوانند. این را شیخ صدوق فرمود و فرمود جزء اعتقادات ما شیعه این است. شیخ مفید در کتابش گفت خروس در عرش خدا چه کار میکند؟ چه میخورد؟ سپس عرش خدا را کثیف میکند! سپس اینکه میگوید هر وقت او بخواند اینها میخوانند، پس این خروسهای بیمحل چیست که بیمحل میخوانند؟ و تازه او هر وقت میخواند اینها همه یکباره باید با هم بخوانند، هر وقتی هم که او نخواند اینها همه باید ساکت بشوند. اینها سخنان شیخ مفید است، با اینکه صدوق گفت که جزء اعتقادات ماست؛ و صحیح هم همان سخن صدوق است؛ و همین است که رجل همدانی میگفت پشت کوه قاف، کوه قاف یعنی قلب و قلب مؤمن عرش الرحمان است؛ و آن هم که میگفت در کوه قاف، این عرش را میگوید. به هر حال این یک سخن است که کلی طبیعی وجود دارد، وجود خارجی هم دارد.
ولکن میخواهم چیز فراتر از این بگویم: بحث کلی طبیعی را نمیگویم، بلکه این را میگویم «الطَّبِيعَةُ الْمُشْتَرَكَةُ مَوْجُودَةٌ». اینکه فرد وجود دارد، روشن است و اثبات نمیخواهد. ولی چیزی که وجود دارد طبیعت مشترک است؛ طبیعت مشترک وجود دارد و طبیعت مشترک غیر محسوس است، نتیجه هم اینکه بعض الموجود غیر محسوس است؛ این شکل دوم منطقی است. نتیجه این سخن این میشود: چیزی داریم که مشترک است یعنی یک فرد نیست؛ این یا آن یا آن یا آن و در عین حال هم موجود است، برخلاف فرمایشاتی که از آیتالله خویی و بزرگان دیگر نقل کردیم که مکرر میگفتند فرد مردد وجود ندارد یا فرد مرد معدوم است چون وجود مساوی با تشخص است.
نتیجه این بود که بعض الموجود، غیر محسوس است. وقتی گفتیم بعض الموجود، غیر محسوس است، غیر محسوس مکان نمیخواهد، محسوس که مادی است مکان هم میخواهد، اما غیر محسوس مانند ملائکه، مکان ندارند. در مسجد اعظم یکی از شعرهایی که کنار در نوشته است، این است: «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی».