1405/08/12
بسم الله الرحمن الرحیم
تحلیل مفهومی و لغوی «علم اجمالی» /أصالة الاحتياط /الأصول العملية
موضوع: الأصول العملية/أصالة الاحتياط /تحلیل مفهومی و لغوی «علم اجمالی»
اصاله الاحتیاط
تحلیل مفهومی و لغوی «علم اجمالی» و ضرورت دقت عقلی در واژگان فاقد منشأ شرعی
بحث درباره این بود که علم اجمالی به چه معناست؟ معنای لغت علم اجمالی چیست؟ با توجه به اینکه لفظ علم اجمالی در آیات و روایات به کار نرفته است؛ یعنی روایتی نگفته است علم اجمالی حکمش فلان است. اگر این کلمه در آیات و روایات به کار رفته بود، باید این کلمه را بر معنای عرفی حمل میکردیم، باید سراغ عرف میرفتیم تا ببینیم عرف از علم اجمالی چه میفهمد. ولی با توجه به اینکه این کلمه در شرع به کار نرفته است، گرچه علما و فقها در کتابهای فقهی و اصولی فراوان این کلمه را به کار بردهاند، اما شرعی نیست یعنی مثلاً امام صادق سلام الله علیه این کلمه را به کار نبردهاند؛ اگر امام معصوم یا قرآن کریم این کلمه را به کار میبرد به سراغ عرف میرفتیم؛ اما چون در شرع به کار نرفته است نباید به سراغ عرف برویم. باید دقت عقلی کنیم تا ببینیم معنای کلمه چیست؟ مانند کلمه مقدمه واجب که در شرع به کار نرفته است. چون این لفظ به کار نرفته است در اصول بحث میکنیم؛ مقدمه واجب گاهی مقدمه عقلیه، گاهی مقدمه وجودیه و گاهی مقدمه علمیه است. این مطالب را عرف اصلاً نمیفهمد. کلمه علم اجمالی هم همینگونه است و لذا برای علم اجمالی باید به سراغ دقت عقلی در معنای کلمه برویم.
تبیین تعریف علم در فلسفه و نقد دیدگاههای رایج در حصولی و حضوری بودن آن
نکته بعدی این است که علم تعریفی دارد و تقسیماتی. تعریف علم این است که ابوعلی سینا در کتاب اشارات در نمط سوم فصل هفتم میگوید: «إدراك الشيء هو أن تكون حقيقته متمثّلة عند المدرك».[1] این تعریف علم است: حقیقت یک چیزی نزد آن کس که درککننده است، تمثل پیدا کند. آن سخنانی که حاشیه ملا عبدالله و المنطق و ... میگفتند: «الصُّورَةُ الْحَاصِلَةُ مِنَ الشَّيْءِ عِنْدَ الْعَقْلِ» تعریف دقیقی نیست به خاطر اینکه آنها فقط علم حصولی را شامل میشود و اصلاً شامل علم حضوری نمیشود. وقتی گفته میشود خدای متعال عالم است، اگر اینگونه که حاشیه ملا عبدالله میگوید: «حصول صورت شیء در ذهن»، خدا که ذهن ندارد؛ و لذا آن تعریفها خیلی تعریفهای درستی نیست. همین که ابن سینا میگوید بسیار خوب است و این تعریف هم شامل علم حصولی میشود و هم شامل علم حضوری میشود.
فقط نکتهای که بسیار مهم است این است؛ علم هیچگاه به مادی تعلق نمیگیرد، بلکه اصلاً میتوان گفت مادیات قابل علم نیستند. اختلافی هست بین مرحوم آیتالله مصباح یزدی و علامه طباطبایی در کتابهایشان که علامه علم را به گونهای تعریف کردهاند و آیتالله مصباح رضوان الله علیه به گونهای دیگر. همین سخنی که ابن سینا میگوید، در واقع ابن سینا میخواهد بگوید علم یعنی «حضور مجرد عند المجرد». علم حضور مجرد نزد مجرد است و مادی قابل حضور نیست. آنچه قابل حضور است مجرد است. مثلاً این فرش مادی است و نمیشود نزد من بیاید و اصلاً قابل حضور نیست. این فرش مثلاً دیروز هم بود، پریروز هم بود؛ دیروز و پریروزش که گذشت، آن که دیگر قابل حضور نیست.
اقسام علم و بررسی تعریف علم از دیدگاه علامه طباطبایی و آیت الله مصباح
این معنای علم بود. سپس علم انواع و اقسامی دارد. گاهی علم تقسیم میشود به علم فعلی و انفعالی، گاهی علم تقسیم میشود به بسیط و مرکب، گاهی علم تقسیم میشود به اجمالی و تفصیلی. پس علم اجمالی در مقابل علم تفصیلی یکی از تقسیمات علم است. مثالی بزنیم تا ملموستر بشود: علم شما به خود شما؛ الان خود شما نزد خودتان هستید، ولی اینگونه نیست که چیزی نزد شما باشد. این خود شما مجرد است، این دیگر مادی نیست، بدن را نمیگویم، آن روح را یا مثلاً آن من بودن را. علامه اختلاف دیگری با آیت الله مصباح دارد روی این تعریفی که گفتم که مطرح کردن آن طول میکشد. علامه طباطبایی فرموده است علم یعنی «حضور شیء عند شیء»، آیت الله مصباح رضوان الله علیه اشکال کرده و گفته است که «حضور شیء عند شیء» شامل مادیات میشود و مادیات قابل علم نیستند. سپس آیت الله مصباح فرموده است که صحیح این است که «حضور مجرد عند شیء». پاسخ این است که همان اشکال به آیت الله مصباح هم وارد است، باید بگویید «حضور مجرد عند مجرد» نه «حضور مجرد عند شیء»، چون شیء شامل مادیات هم میشود. حالا این بحث طول میکشد، لذا از آن صرف نظر میکنیم.
تبیین علم اجمالی الهی (بسیط در عین کشف تفصیلی)
گاهی علم اجمالی را درباره خدای متعال به کار میبریم. شکی نیست که خداوند عالم است و به همه چیز هم علم دارد و این هم روشن است که ذات مقدس خدا بسیط است و کثرت ندارد. نمیتوان گفت خدا چند علم دارد؛ یعنی نمیتوان گفت خدا یک علم به این دارد، یک علم به آن، یک علم به آن، زیرا اینکه کثرت میشود. در ذات مقدس خداوند هیچ نوع کثرتی نیست، باید بگوییم خدای متعال یک علم دارد و این یک علم همه چیز است، نه اینکه چند علم دارد: «كما هو الواحد أنه الأحد» (شرح المنظومه تعلیقات حسن زاده ج 3 ص 535). این معنای این است که علم خدای متعال علم اجمالی در عین کشف تفصیلی است. پس هر وقت گفتیم خدا علم اجمالی دارد، این علم اجمالی به معنای علم اجمالی که در اصول میگوییم نیست؛ این علم اجمالی یعنی یک علمی که بسیط است و این که بسیط است همه چیز است. به عنوان مثال میگویم خدای متعال فقط یک چیز میداند و آن هم این است که خدا میداند خودش خداست. اگر خدا میداند که خودش خداست، خدا بودن علم به علت است، علم به علت علم به معلول است و خدا علت همه چیز است یعنی علم به خودش علم به همه چیز است. همین حرکت دست من معلول خدای متعال است؛ همین که خدا بداند خودش خداست، حرکت این دست مرا هم میداند. علم به علت علم به معلول است. این است معنای اینکه میگویند علم خدا علم اجمالی است در عین کشف تفصیلی.
در مورد خدا تفصیلی یعنی کثرت، اجمال یعنی بسیط. این درباره علم خدای متعال است و اما این اصلاً محل بحث ما در اصول نیست.
تعریف علم اجمالی در علم اصول و تمایز آن با علم تفصیلی
آیا بین انسان با حیوان و ناطق تفاوتی هست؟ انسان همان حیوان ناطق است و حیوان ناطق هم همان انسان است. تفاوت بین حد و محدود است، حد همان تعریف انسان است. انسان میشود علم اجمالی، حیوان ناطق هم میشود علم تفصیلی؛ به عبارت دیگر هر چه در حیوان ناطق است در این کلمه انسان است، هر چه هم در این انسان است در حیوان ناطق است.
مثلاً یک کسی به شما نامه میدهد که ۱۰-۲۰ سوال در این نامه نوشته است، سپس میگوید آیا پاسخ این سوالات را بلدید؟ شما نگاهی میکنید و میفرمایید بله. این که میفرمایید بله، این را میگویند علم اجمالی. سپس که بنا میکنید دانهدانه این پاسخها را بنویسید، این را میگویند علم تفصیلی. پس علم اجمالی یعنی اینکه با قطع نظر از خصوصیات، به صورت کلی این را بلد هستم. علم اجمالی که در اصول میگوییم مراد این است؛ یعنی اینکه مثلاً من این را میدانم که نجاستی افتاده است اما در آن فرش است یا در این فرش؟ بحث دیگری است. یا مثلاً من پاسخ این سوالهایی که در نامه نوشته شده است را بلدم و به صورت کلی میگویم پاسخ آن را بلدم اما جزئیاتش را باید دانهدانه بگویم که این چگونه است و آن چگونه. آنجا کلی میدانم که خونی افتاده است اما در آن فرش است یا در این فرش است، آن علم اجمالی میشود، وقتی جدا شد علم تفصیلی میشود.
سه نکته اساسی درباره تمیز در علم، تعلق علم به ذهنیات و علم بالشیء بوجهٍ
حالا چند نکته را عرض میکنم؛ اولین نکته این است که در فلسفه میگویند: «العلم مبدأ التمیز»، به عبارت دیگر علم مساوی با تمییز و تشخیص نیست. میشود انسان به چیزی علم داشته باشد و تمییز هم ندهد، این دو قابل جمع است. در اسفار ملاصدرا چند جا این بحث را دارد؛ یعنی میشود من علم داشته باشم به نجاست، تشخیص هم ندهم که در آن فرش است یا در این فرش است. تمیز دادن یک مطلب است، علم مطلب دیگری است. تمام اشکالهایی که در فرمایش آخوند خراسانی، میرزای نائینی، مرحوم اصفهانی و آیت الله خویی پیش آمده است، از همینجا است که در ذهن مبارک این بزرگان این بوده است که علم مساوی با تشخیص است، در حالی که تشخیص از لوازم علم است و میشود انسان به چیزی علم داشته باشد اما لوازمش را نداند.
مطلب دوم این است که علم معلوم میخواهد. هرگاه علم وجود دارد معلومش هم باید وجود داشته باشد، ولی معنای این کلام این نیست که آن معلوم باید وجود خارجی داشته باشد. اینکه آخوند یا آیتالله خویی مکرر در مکرر میگوید فرد مردد وجود ندارد، فرد مردد به چیزی که مبهم است وجود ندارد، وجود مساوی با تشخص است، صحیح نیست. آیا قضیه «شَرِيكُ الْبَارِي تَعَالَى مُمْتَنِعٌ» درست است یا غلط؟ این یک قضیه است، در حالی که شریک خدا محال است. موضوع این قضیه شریک الباری است و یک قضیه موجبه هم هست؛ در مورد قضیه موجبه هم میگفتند: «ثُبُوتُ شَيْءٍ لِشَيْءٍ فَرْعُ ثُبُوتِ الْمُثْبَتِ لَهُ». آیا موضوع این قضیه وجود دارد یا وجود ندارد؟ علم من به شریک الباری است ولی این شریک الباری وجود خارجی ندارد. پس درست است که علم معلوم میخواهد اما معلوم باید در ذهن باشد نه در خارج. وجود خارجی شریک خدا محال است اما شریک خدا به عنوان وجود ذهنی، مخلوق خداست و وجود هم دارد؛ به عبارت دیگر تفاوت است بین حمل اولی ذاتی و حمل شائع صناعی. شریک الباری به حمل شائع صناعی محال است، اما شریک الباری به حمل اولی ذاتی یعنی مفهوماً یکی از مخلوقات خدا در ذهن است.
نکته سوم درباره علم این است که گاهی علم داریم به وجه الشیء، گاهی علم داریم به شیء بوجهٍ و آنچه بحث ما درباره علم اجمالی، علم داریم به شیء بوجهه و لازمه علم به شیء بوجهٍ این نیست که افراد را بدانیم. توضیح این نکته انشاءالله فردا.